Η συμπλήρωση εκατό χρόνων από την ίδρυση του ΠΑΟΚ αποτελεί μια σημαντική αφορμή για αποτίμηση της πορείας και του ρόλου του συλλόγου στο ελληνικό ποδόσφαιρο και την κοινωνία. Από την ίδρυσή του έως σήμερα, ο ΠΑΟΚ έχει συνδεθεί με ιστορικές εξελίξεις και αθλητικές διακρίσεις, διαμορφώνοντας μια ξεχωριστή ταυτότητα. Η εκατονταετηρίδα του δεν αφορά μόνο την καταγραφή επιτυχιών, αλλά και την ανάδειξη της συμβολής του στη διαμόρφωση συλλογικής μνήμης και πολιτισμικής συνέχειας.

Η Ιστορία του ΠΑΟΚ

Η ιστορία του ΠΑΟΚ συνδέεται στενά με τον ξεριζωμό των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης και την εγκατάστασή τους στη Θεσσαλονίκη μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Οι πρόσφυγες που έφτασαν στην πόλη αναζήτησαν τρόπους να διατηρήσουν ζωντανή την ταυτότητα, τη μνήμη και την πολιτισμική τους συνέχεια. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, γεννήθηκε η ανάγκη για τη δημιουργία ενός συλλόγου που θα εξέφραζε την κοινότητά τους.

Ο ΠΑΟΚ ιδρύθηκε επίσημα στις 20 Απριλίου 1926 και από τα πρώτα χρόνια της ύπαρξής του απέκτησε έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Το έμβλημά του, ο Βυζαντινός Δικέφαλος Αετός με τα κλειστά φτερά, παραπέμπει στις ρίζες του συλλόγου και στο πένθος για τον ξεριζωμό από την Πόλη. Έτσι, ο ΠΑΟΚ δεν υπήρξε απλώς μια ποδοσφαιρική ομάδα, αλλά ένας φορέας μνήμης και συλλογικής ταυτότητας.

Σημαντικό σημείο αναφοράς στις έξι πρώτες δεκαετίες της πορείας του αποτέλεσε αρχικά το γήπεδο του Σιντριβανιού και αργότερα, από το 1959, το γήπεδο της Τούμπας, το οποίο εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα του συλλόγου. Κατά τη χρονική αυτή περίοδο, ο ΠΑΟΚ ανέδειξε σπουδαίους ποδοσφαιριστές και κατέκτησε σημαντικούς τίτλους, με κορυφαίες στιγμές τα πρωταθλήματα του 1976 και του 1985.

Στη πιο σύγχρονη εποχή, ο σύλλογος πέρασε από οικονομικές δυσκολίες, όμως κατάφερε να αναδιοργανωθεί και να επιστρέψει δυναμικά στην κορυφή. Η κατάκτηση του αήττητου πρωταθλήματος το 2019 αποτέλεσε ιστορικό ορόσημο, ενώ το πρωτάθλημα του 2024 επιβεβαίωσε τη δυναμική του ΠΑΟΚ στις μέρες μας. Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές του πορείες ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο την παρουσία του εκτός Ελλάδας. Έτσι, φτάνοντας στα 100 χρόνια ζωής, ο ΠΑΟΚ παραμένει ένας σύλλογος με βαθιές ιστορικές ρίζες, έντονη ταυτότητα και διαρκή παρουσία στον ελληνικό και ευρωπαϊκό αθλητισμό.

Τίτλοι

Οι τίτλοι του ΠΑΟΚ είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του συλλόγου και αποτυπώνουν την αγωνιστική του εξέλιξη μέσα στον χρόνο. Στο ποδόσφαιρο, ο ΠΑΟΚ έχει κατακτήσει το πρωτάθλημα Ελλάδας το 1976, το 1985, το 2019 και το 2024. Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του συλλόγου κατέχει το πρωτάθλημα του 2019, καθώς η ομάδα το κέρδισε αήττητη, πραγματοποιώντας μία από τις πιο εντυπωσιακές πορείες στην ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου. Εξίσου σημαντική υπήρξε και η κατάκτηση του πρωταθλήματος το 2024. Ο τίτλος αυτός είχε ξεχωριστή αξία, καθώς ήρθε μέσα από έντονο ανταγωνισμό και απαιτητικούς αγώνες στα πλέι οφ. Η ομάδα έδειξε σταθερότητα, χαρακτήρα και αγωνιστική αντοχή, επιβεβαιώνοντας ότι μπορούσε να ανταποκριθεί στην πίεση των κρίσιμων αναμετρήσεων.

Παράλληλα, ο ΠΑΟΚ έχει σημαντική παρουσία και στον θεσμό του Κυπέλλου Ελλάδας, το οποίο έχει κατακτήσει οκτώ φορές: το 1972, το 1974, το 2001, το 2003, το 2017, το 2018, το 2019 και το 2021. Οι κατακτήσεις αυτές δείχνουν ότι ο σύλλογος έχει καταφέρει, σε διαφορετικές περιόδους της ιστορίας του, να πρωταγωνιστήσει και να δημιουργήσει στιγμές έντονης χαράς για τους φιλάθλους του. Συνολικά, οι τίτλοι του ΠΑΟΚ δεν αποτελούν απλώς αριθμούς, αλλά σταθμούς μιας πορείας γεμάτης προσπάθεια, επιμονή και αγωνιστική ταυτότητα.

Ευρωπαϊκή πορεία

Ο ΠΑΟΚ, ως από τις πιο γνωστές ελληνικές ομάδες, έχει σημαντική παρουσία στις ευρωπαϊκές διοργανώσεις. Με τα χρόνια, η ομάδα έχει δώσει πολλούς αγώνες απέναντι σε δυνατούς αντιπάλους και έχει αποκτήσει μεγάλη εμπειρία. Οι φίλαθλοι του ΠΑΟΚ στηρίζουν πάντα την ομάδα τους στους ευρωπαϊκούς αγώνες, δημιουργώντας μια πολύ δυνατή ατμόσφαιρα, κυρίως στα εντός έδρας παιχνίδια. Το αποτέλεσμα είναι η Τούμπα να μεταβάλλεται σε μεγάλο πλεονέκτημα για τον ευρωπαϊκό ΠΑΟΚ, καθώς η ομάδα αποδίδει καλύτερα και οι αντίπαλοι δυσκολεύονται να πάρουν ένα καλό αποτέλεσμα.

Ο ΠΑΟΚ έχει συμμετάσχει σε διοργανώσεις όπως το Champions League (παλαιότερα Κύπελλο Πρωταθλητριών), το Europa League (παλαιότερα Κύπελλο UEFA), το Κύπελλο Κυπελλούχωνκαι το Conference League. Αν και δεν έχει κατακτήσει κάποιο ευρωπαϊκό τρόπαιο, έχει καταφέρει να κάνει αξιοσημείωτες πορείες και να φτάσει σε σημαντικά επιτεύγματα. Ευρωπαϊκές “κορυφές” για τον ΠΑΟΚ αποτελούν οι συμμετοχές στα προημιτελικά του Κυπέλλου Κυπελλούχων (1973-1974) και του Conference League (2021-2022 και 2023-2024).

Συνολικά, ο ΠΑΟΚ συνεχίζει να επιδιώκει σταθερή και ανταγωνιστική παρουσία στις ευρωπαϊκές διοργανώσεις. Στα παιχνίδια αυτά, η ομάδα δεν βασίζεται μόνο στους βετεράνους, αλλά επενδύει και σε νέους παίκτες, προσπαθώντας να βελτιώνεται κάθε χρόνο. Με σωστή οργάνωση, αγωνιστική συνέπεια και αξιοποίηση των εμπειριών του, ο ΠΑΟΚμπορεί να διεκδικήσει ακόμη καλύτερες πορείες στο μέλλον και να ενισχύσει τη θέση του στον ευρωπαϊκό ποδοσφαιρικό χάρτη.

Αστέρια

Ο ΠΑΟΚ, σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας του, ανέδειξε και φιλοξένησε ποδοσφαιριστές που άφησαν έντονο αποτύπωμα στον σύλλογο. Μία από τις σημαντικότερες μορφές είναι ο Γιώργος Κούδας, ο οποίος θεωρείται σύμβολο της ομάδας και συνδέθηκε όσο λίγοι με την ποδοσφαιρική ταυτότητα του ΠΑΟΚ. Με την τεχνική του κατάρτιση, την ηγετική του παρουσία και τη μακρόχρονη συνεισφορά του, κατέχει ξεχωριστή θέση στη μνήμη των φιλάθλων.

Στο παρελθόν, σπουδαία υπήρξε επίσης η προσφορά παικτών όπως ο Σταύρος Σαράφης, ο Κώστας Ιωσηφίδης και ο Νέτο Γκουερίνο, οι οποίοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση των μεγάλων ομάδων του παρελθόντος. Οι ποδοσφαιριστές αυτοί δεν πρωταγωνίστησαν μόνο σε αγωνιστικές επιτυχίες, αλλά ενίσχυσαν και τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του συλλόγου.

Στη νεότερη εποχή, μορφές όπως ο Θοδωρής Ζαγοράκης, ο Δημήτρης Σαλπιγγίδης και ο Αντελίνο Βιεϊρίνια συνδέθηκαν με σημαντικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας του ΠΑΟΚ. Ο Βιεϊρίνια, ιδιαίτερα, ταυτίστηκε με την αναγέννηση της ομάδας και την κατάκτηση μεγάλων τίτλων, αποτελώντας αρχηγική φυσιογνωμία και σημείο αναφοράς για τους φιλάθλους. Από τους νεώτερους παίκτες, ο Γιάννης Κωνσταντέλιας ενθουσιάζει το κοινό με τις περίτεχνες ενέργειές του.

Τα «αστέρια» του ΠΑΟΚ, παλαιότερα και νεότερα, δεν ξεχωρίζουν μόνο για την αγωνιστική τους αξία, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο συνέδεσαν το όνομά τους με την ιστορία, την ταυτότητα και το πάθος του συλλόγου.

Τελικά…

Συνοψίζοντας, η εκατονταετής πορεία του ΠΑΟΚ αποτυπώνει τη δυναμική εξέλιξη ενός συλλόγου που διαμορφώθηκε μέσα από ιστορικές προκλήσεις. Η διατήρηση της ταυτότητάς του, σε συνδυασμό με τη συνεχή του παρουσία στον αθλητικό και κοινωνικό χώρο, αναδεικνύει τη σημασία του όχι μόνο ως αθλητικού φορέα, αλλά και ως στοιχείου συλλογικής μνήμης. Η συμπλήρωση ενός αιώνα ζωής δεν αποτελεί απλώς έναν σταθμό, αλλά μια ευκαιρία για αναστοχασμό και συνέχιση μιας πορείας με συνέπεια και προοπτική στο μέλλον.

Ηλίας-Ευάγγελος Μηλιάς (Β΄1), Μάρκος Μέμα Παπαδόπουλος (Β΄1), Αντωνέτα Πόγκα (Β΄3), Ραφαήλ-Ερωτόκριτος Στάμογλου (Β΄3), Χρήστος Τριανταφυλλίδης (Β΄3)

Από την παιδική μου ηλικία, θυμάμαι τον εαυτό μου να παίζει μόνο με ένα συγκεκριμένο παιχνίδι: την κουρδιστή μου μπαλαρίνα. Μου την αγόρασε η γιαγιά μου ως δώρο γενεθλίων, όταν έγινα τεσσάρων. Εγώ και η μπαλαρίνα μου ήμασταν αχώριστες. Χόρευα μαζί της, όσο έπαιζε η όμορφη μελωδία της. Μέχρι και τα 18 μου χρόνια την είχα πάντα μαζί μου. Δεν κατάλαβα πώς πέρασε ο καιρός! Δε μου φαίνεται πια τόσο απαραίτητο να χορέψω μαζί της, να ακούσω την μελωδία της. Με τον καιρό το κομοδίνο μου γέμισε με άλλα πράγματα. Πιο σημαντικά στην ζωή μου από μια μπαλαρίνα. Την άφησα πάνω σε ένα ράφι. Κάπου, όπου δεν θα με ενοχλούσε η παρουσία της.

Μια μέρα, καθώς τριγυρνούσα στην αγορά, είδα σε μια βιτρίνα μια κουρδιστή μπαλαρίνα γεμάτη πετράδια. Αυτή μάλιστα! Πολύ πιο ωραία από αυτήν που έχω τόσα χρόνια. Την αγόρασα. Όταν γύρισα στο σπίτι, την έβαλα στο κέντρο του ραφιού, εκεί από όπου θα μπορούσαν να τη βλέπουν όλοι. Πάνω στην απροσεξία μου, όμως, κούνησα την παλιά μου μπαλαρίνα και έπεσε από το ράφι. Έσπασε σε χίλια κομμάτια. Σκέφτηκα να την ξανά κολλήσω, αλλά ποιος ο λόγος; Πλέον είχα μια καινούργια, πολύ πιο εκθαμβωτική από την παλιά. Έτσι, την πέταξα στα σκουπίδια και από τότε έχω ξεχάσει και την παραμικρή λεπτομέρεια για αυτήν.

Συμβολισμός: Η παλιά μπαλαρίνα συμβολίζει μια παιδική φίλη με την οποία ήμασταν αχώριστες για πολλά χρόνια. Μετά το σχολείο αρχίσαμε να αποξενωνόμαστε. Κάναμε καινούργιες φιλίες, αποκτήσαμε καινούργια ενδιαφέροντα.  Έτσι, με τον καιρό λησμονήθηκε αυτή η παλιά παιδική φιλία.

Στην παιδική μας ηλικία πολλές φορές κάνουμε φίλους οι οποίοι μας αγαπούν και θέλουν το καλό μας. Παρόλα αυτά, καθώς μεγαλώνουμε, συχνά απομακρυνόμαστε από αυτούς και τους θεωρούμε δεδομένους. Γνωρίζουμε καινούργιους ανθρώπους και παραμελούμε, πάνω στον ενθουσιασμό μας, άτομα που στάθηκαν δίπλα μας όλα αυτά τα χρόνια. Έτσι, συχνά παρατηρείται το φαινόμενο να χάνονται παλιές φιλίες. Με αυτό εδώ το άρθρο ζητάμε από τους αναγνώστες μας να μη λησμονούν τις παλιές φιλίες και να βάλουν τον εαυτό τους στην θέση αυτών των παλιών φίλων που μπορεί να έχουν παραμελήσει με τα χρόνια.

Έφη Ακριβοπούλου, Εύα Κανλίδου, Μαριάνθη Τουπλικιώτη, Τάνια Τσολάκη, Β’2

Αγαπητό Άγαλμα της Ελευθερίας,

Έχουν περάσει σχεδόν δυο αιώνες από τη δημιουργία σου και εσύ ακόμα στέκεσαι αγέρωχο, με την δάδα ψηλά να μας φωτίζει και με τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας στο χέρι σου να μας καθοδηγεί, ώστε να αγωνιζόμαστε πάντα για Ελευθερία και Ανεξαρτησία. Όμως αγαπητό μου Άγαλμα, πιστεύεις πως ο κόσμος σε βλέπει πλέον για αυτό που πραγματικά αντιπροσωπεύεις; Την Ελευθερία; Άραγε, υφίσταται σήμερα αυθεντικά και καθολικά η πανανθρώπινη αυτή αξία, όπως ακριβώς την οραματίζονταν εκείνοι που σε δημιούργησαν;

Ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο θεωρητικά είμαστε ελεύθεροι. Παρόλα αυτά βρισκόμαστε ακόμα εγκλωβισμένοι σε νοερές φυλακές, ανίκανοι να εκφραστούμε και να λειτουργούμε με οδηγό την ελευθερία μας. Ο καθένας μας βαλτώνει στην προσπάθειά του να ικανοποιήσει προσδοκίες του συστήματος αντί οράματα δικά του. Χάνει τον εαυτό του μέσα στον φόβο και έτσι χάνεται μαζί και η ελευθερία. Γιατί το να είσαι ελεύθερος δε σημαίνει μόνο να πηγαίνεις όπου θέλεις και όταν θέλεις, να μιλάς και να λες αυτό που πιστεύεις, αλλά και να είσαι παντού και πάντα ο εαυτός σου.

Εσύ τι πιστεύεις άγαλμά μου, μιας και έχεις δει να έρχονται και να φεύγουν τόσες και τόσες γενιές ανθρώπων;

Ελπίζω ότι σύντομα θα αποκτήσεις και πάλι το νόημα που σου πρωτοδόθηκε. Ελπίζω πως το θάρρος μέσα μας θα ξυπνήσει ξανά και κάποια στιγμή θα είμαστε αντάξιοι του συμβολισμού σου!

Είθε να σε έχουμε όλοι οι λαοί της οικουμένης ως ύψιστο πρότυπο και διαχρονική αξία στις ζωές μας! 

Με εκτίμηση οι θαυμαστές σου,

Στέλλα Γκοτζάι, Μαρία Εριτσιάν, Μελίνα Κιτσικίδου, Ανδρέας Κιοπελεκόπουλος, Β’2

Η σπασμένη κορνίζα κείτονταν στο πάτωμα, με τα γυαλιά της θρυμματισμένα σαν τις αναμνήσεις που κάποτε φύλαγε. Μέσα της, η φωτογραφία ενός ζευγαριού είχε σκιστεί στα δύο, σαν να μην άντεξε το βάρος όσων συνέβησαν ανάμεσά τους. Τα πρόσωπά τους, άλλοτε γεμάτα ζωή και υποσχέσεις, τώρα χωρισμένα από ένα τραχύ σκίσιμο, έμοιαζαν ξένα, σχεδόν αγνώριστα. Ήταν σαν ο χρόνος να πάγωσε τη στιγμή της ευτυχίας μόνο και μόνο για να την καταστρέψει αργότερα.

Η σιωπή του χώρου γινόταν ασήκωτη, σαν να κουβαλούσε κάθε ανείπωτη λέξη και κάθε χαμένη ευκαιρία. Η κορνίζα δεν ήταν πια ένα απλό αντικείμενο· ήταν μάρτυρας μιας αγάπης που ράγισε, που λύγισε, και τελικά διαλύθηκε. Και εκεί, ανάμεσα στα σπασμένα κομμάτια και τη σκισμένη εικόνα, έμενε μόνο ένα κενό, το κενό που καμία ανάμνηση δεν μπορούσε πια να γεμίσει…

Αναστασία Ίμπρο, Ελευθερία Καραμάνου, Ναταλία Κεσίδου, Χρύσα Κνάβα, Μέγκι Τολλάκου, Β’2

 Στο πλαίσιο του μαθήματος της Γεωμετρίας της Α” Λυκείου και υπό την καθοδήγηση του μαθηματικού του σχολείου μας κ. Ευθύμιου Δαμιανίδη, οι μαθητές του Α’1 εκπόνησαν εργασίες με γεωμετρική ακρίβεια, τις οποίες διάνθισαν με ζωγραφιές. Εμπνεύστηκαν από τον κόσμο που μας περιβάλλει, τη φύση, τη θάλασσα, αλλά και από την Τέχνη, τα ενδιαφέροντά τους, τη φαντασία τους.

Το θέμα της εργασίας ήταν: «Σχεδιάζω τυχαίο τρίγωνο και όλους τους κύκλους που συνδέονται με αυτό, αξιοποιώντας τις γνώσεις και τη φαντασία».

Τα παιδιά επιδόθηκαν με ενθουσιασμό στο έργο τους, εμβαθύνοντας περαιτέρω στο μάθημα της Γεωμετρίας και κατανοώντας τελικά ότι ο κόσμος μας είναι γεμάτος γεωμετρικά σχήματα.

Συγκεκριμένα, κλήθηκαν να σχεδιάσουν:

• περιγγεγραμμένους κύκλους
• εγγεγραμμένους κύκλους
• παρεγγεγραμμένους κύκλους

Παρακάτω, μπορείτε να απολαύσετε μερικά από τα έργα τους.

Άρτεμις Αποστολοπούλου

Δήμητρα Λαθούρη

Ελπίδα Παραστατίδου

Ελένη Οικονόμου

Ιωάννα Ιωαννίδου

Αναστασία Μπατιρίδου

Ιντάντα Σοφία

 Στο πλαίσιο του μαθήματος της Γεωμετρίας της Α” Λυκείου και υπό την καθοδήγηση του μαθηματικού του σχολείου μας κ. Ευθύμιου Δαμιανίδη, οι μαθητές του Α’2 εκπόνησαν εργασίες με γεωμετρική ακρίβεια, τις οποίες διάνθισαν με ζωγραφιές. Εμπνεύστηκαν από τον κόσμο που μας περιβάλλει, τη φύση, τη θάλασσα, αλλά και από την Τέχνη, τα ενδιαφέροντά τους, τη φαντασία τους.

Το θέμα της εργασίας ήταν: «Σχεδιάζω τυχαίο τρίγωνο και όλους τους κύκλους που συνδέονται με αυτό, αξιοποιώντας τις γνώσεις και τη φαντασία».

Τα παιδιά επιδόθηκαν με ενθουσιασμό στο έργο τους, εμβαθύνοντας περαιτέρω στο μάθημα της Γεωμετρίας και κατανοώντας τελικά ότι ο κόσμος μας είναι γεμάτος γεωμετρικά σχήματα.

Συγκεκριμένα, κλήθηκαν να σχεδιάσουν:

• περιγγεγραμμένους κύκλους
• εγγεγραμμένους κύκλους
• παρεγγεγραμμένους κύκλους

Παρακάτω, μπορείτε να απολαύσετε μερικά από τα έργα τους.

Αντωνία Δουλάκη

Μιγκουέλα Μούτσκα

Ντάνιελ Κούλλα

Δημήτρης Απαναζίδης

Γιώργος Ζουμπουλής

Άννα Γραβαλίδου

Αλέξανδρος Αλμαζίδης

Η κεντρική εργασία που πλαισιώνει το κείμενο είναι της Μαγδαληνής Τσιότσικα

Στο πλαίσιο του μαθήματος της Γεωμετρίας της Α” Λυκείου και υπό την καθοδήγηση του μαθηματικού του σχολείου μας κ. Ευθύμιου Δαμιανίδη, οι μαθητές του Α’3 εκπόνησαν εργασίες με γεωμετρική ακρίβεια, τις οποίες διάνθισαν με ζωγραφιές. Εμπνεύστηκαν από τον κόσμο που μας περιβάλλει, τη φύση, τη θάλασσα, αλλά και από την Τέχνη, τα ενδιαφέροντά τους, τη φαντασία τους.

Το θέμα της εργασίας ήταν: «Σχεδιάζω τυχαίο τρίγωνο και όλους τους κύκλους που συνδέονται με αυτό, αξιοποιώντας τις γνώσεις και τη φαντασία».

Τα παιδιά επιδόθηκαν με ενθουσιασμό στο έργο τους, εμβαθύνοντας περαιτέρω στο μάθημα της Γεωμετρίας και κατανοώντας τελικά ότι ο κόσμος μας είναι γεμάτος γεωμετρικά σχήματα.

Συγκεκριμένα, κλήθηκαν να σχεδιάσουν:

• περιγγεγραμμένους κύκλους
• εγγεγραμμένους κύκλους
• παρεγγεγραμμένους κύκλους

Παρακάτω, μπορείτε να απολαύσετε μερικά από τα έργα τους.

 Σοφία Σπυριδωνίδου

Μικαέλα Φάτσα

Ηλιάνα Τοπούζη

Πρόδρομος Ωραιόπουλος

Το παρακάτω κείμενο είναι εμπνευσμένο από το διήγημα του Αλ. Παπαδιαμάντη «Η Φόνισσα» που διαβάσαμε στην τάξη.

Τις νύχτες κοιμάται σε σπηλιές ή στάνες βοσκών. Στο κεφάλι της επικρατεί ένα χάος από σκέψεις, άλλες καλές, άλλες βασανιστικές και άλλες εξευτελιστικές.

«Και τώρα πού θα καταλήξω;» αναρωτιέται Φραγκογιαννού αναστενάζοντας. «Δε γίνεται να επιβιώσω με το να κρύβομαι όλη μου την ζωή σε σπηλιές, έχοντας όλα αυτά τα άτυχα θύματα που έχω σκοτώσει στον νου μου. Αχ, τα κακόμοιρα, προσπάθησα να τα σώσω από μια τυραννισμένη ζωή, δεν φταίω εγώ για τα δικά τους λάθη».

Μα όσο και να πασχίζει να βρει γαλήνη, ο νους της δεν ησυχάζει. Είναι σαν να ακούει τα ουρλιαχτά τους. Οι φωνές από τα άτυχα αυτά παιδιά σχίζουν τα αυτιά της Φραγκογιαννούς . Ένας κρύος ιδρώτας κυλάει στο πρόσωπο της, με μια ανατριχίλα και με πόνο στο στήθος της αρχίζει να μονολογεί:

«Όχι … όχι δεν ήμουν εγώ η φταίχτρα. Ο κόσμος έτσι είναι φτιαγμένος, άμα δεν έχεις τα κατάλληλα εφόδια από γεννησιμιού σου, άμα είσαι φτωχός, αδύναμος, άμα είσαι κορίτσι καταδικασμένο από την κοινωνία, τι χαρές μπορείς να περιμένεις;»

Καθώς βγαίνει από την σπηλιά της, η βαρύτητα των συλλογισμών της θολώνει ακόμα παραπάνω της αισθήσεις της. Μπερδεύει το κρίμα με τη δικαιολογία, το έλεος με την αμαρτία. Δεν μπορεί να ξεφύγει από το παρελθόν, κάθε είδους θόρυβο που ακούει, κάθε εικόνα που αντικρίζουν τα μάτια της, τα μπερδεύει στο μυαλό της με τις τύψεις της. Αποζητά τη σιωπή της συνείδησής της.

«Ήτανε η μοίρα.» Αρχίζει πάλι της δικαιολογίες.

«Κι η μοίρα δεν αλλάζει. Άμα το κορίτσι δεν έχει τα κατάλληλα μέσα για να σταθεί όρθιο, καλύτερα να πεθαίνει. Μα, ναι … χάρη μεγάλη τού “καμα».

Όσο περνάει η ώρα, τόσο περισσότερο δυσκολεύεται στην αναπνοή της, τόσο περισσότερο σφίγγει ο κόμπος στο στομάχι της.

Το επόμενο βράδυ, στράφηκε σιγά σιγά προς την κοντινή ακτή και έκατσε πάνω σε κάτι ψηλούς βράχους. Αγναντεύοντας τα κύματα και τα ψάρια της θάλασσας η Φραγκογιαννού άρχισε να ηρεμεί και κλείνει τα μάτια της από την κούραση. Ξαφνικά, τινάζεται και σηκώνεται απρόσμενα. Το βλέμμα της όλο και περισσότερο θολώνει.

«Ίσως … ίσως εκεί πέρα να βρω ανάπαψη. Ίσως εκεί να πάψουν οι φωνές.»

Χωρίς δεύτερη σκέψη αφήνει το κορμί της να γείρει προς το σκοτάδι και να την τραβήξει κάτω η άβυσσος, σβήνοντας έτσι κάθε τελευταίο ίχνος της Φραγκογιαννούς.

Μαρκόπουλος Θωμάς, Β’1

Η θέση της γυναίκας στην παλαιά εποχή σε σύγκριση με σύγχρονη ήταν ιδιαίτερα περιορισμένη και υποβαθμισμένη, καθώς η κοινωνία ήταν οργανωμένη με βάση αυστηρά πατριαρχικά πρότυπα. Η γυναίκα δεν είχε αυτονομία στις αποφάσεις της και ο ρόλος της περιοριζόταν κυρίως στο σπίτι και στην οικογένεια. Ο γάμος, συχνά καθορισμένος από οικονομικάσυμφέροντα, αποτελούσε σχεδόν μονόδρομο, ενώ η εκπαίδευσηκαι η προσωπική της εξέλιξη δεν θεωρούνταν σημαντικές.  Αυτό αντικατοπτρίζεται μέσω των αφηγήσεων των τεσσάρων ηρωίδων στα κείμενα που διδαχτήκαμε στο μάθημα της λογοτεχνίας (του Κ. Θεοτόκη «Η Τιμή και το Χρήμα» και «Πίστομα», του Αλ. Παπαδιαμάντη «Η Φόνισσα» και του Α. Καρκαβίτσα «Ο Ζητιάνος») και που ανήκουν στην ηθογραφία. Μέσα από αυτά, παρατηρήσαμε αρκετές ομοιότητες αλλά και διαφορές μεταξύ των γυναικών ως προς την θέση τους στην κοινωνία, τις πεποιθήσεις και τις αξίες τους.

Αρχικά, κοινό στοιχείο όλων των ηρωίδων είναι η κοινωνική τους εξάρτηση από τον άνδρα και η έλλειψη προσωπικής ελευθερίας. Στο «Η Τιμή και το Χρήμα»και στη «Φόνισσα»η γυναίκα παρουσιάζεται εγκλωβισμένη σε έναν γάμο που καθορίζεται από οικονομικά συμφέροντα και κοινωνικές συμβάσεις. Η προίκα αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την τύχη της, γεγονός που φανερώνει πως η αξία της συνδέεται περισσότερο με την οικονομική της «συμβολή» παρά με την προσωπικότητά της. Ο γάμος δεν είναι αποτέλεσμα ελεύθερης επιλογής, αλλά κοινωνική υποχρέωση.

Η προίκα, έπαιζε σημαντικό ρόλο στο μέλλον και στην ζωή της γυναίκας, καθώς ήταν βασικό κριτήριο για να την παντρευτεί ο μελλοντικός της σύζυγο. Όσο περισσότερη προίκα είχε η κοπέλα, τόσο καλύτερο άντρα θα έπαιρνε. Για παράδειγμα, οι γονείς της Φραγκογιαννού, ενώ είχανε προίκα, της έδωσαν ελάχιστα. Έτσι, παντρεύτηκε έναν ανίκανο, άβουλο και τεμπέλη άνθρωπο: «Οι γονείς της την πάντρεψαν με το Γιάννη το Φράγκο (από δω και η προσωνυμία της), άνθρωπο ανίκανο και άβουλο, και της έδωσαν ασήμαντη προίκα, ενώ κράτησαν για τον εαυτό τους και το γιο τους δύο νεόχτιστα σπίτια και τα καλύτερα κτήματα, καθώς και τα μετρητά τους, από τα οποία όμως η Χαδούλα κατόρθωσε να κλέψει μερικά.»

Επιπρόσθετα, η Ρήνη στο «Η Τιμή και το Χρήμα»αντιμετωπίστηκε με την ίδια υποβάθμιση. Όπως παρατηρήθηκε στο κείμενο με το σταθερά επαναλαμβανόμενο μοτίβο «Ανάθεμα τα τάλαρα!», εμφανίστηκε πάλι το φαινόμενο της προίκας. Ο Ανδρέας, δεν παντρευόταν την Ρήνη λόγω της ελάχιστης προίκας της και ανάγκαζε την μητέρα της Ρήνης να δώσει παραπάνω τάλαρα. Αντιθέτως, η μητέρα της Ρήνης, ενώ διέθετε τα τάλαρα δεν της τα έδινε, διότι ήθελε να τα μοιράσει στα υπόλοιπα παιδιά της: «Ω δώσ” τα μάνα!» είπε τότες κλαίοντας η Ρήνη και σηκώνοντας προς τη μάνα τα χέρια της· «μ” αυτά θ” αγοράσεις την ευτυχία μου.Όσοι άντρες κι αν είναι στον κόσμο, ούτε και βασιλόπουλα, δε θα μ” αγαπήσει κανένας σαν τον Αντρέα· ούτε και γω!» και «Τι λες;» της αποκρίθηκε, ρίχνοντάς της μια σκληρή ματιά. «Εσύ έσφαλες· κι εγώ ν” αδικήσω τ” αδέρφια σου τ” άλλα; Δυο θεριά αξαίνουνε ολοένα κατόπι σου και τ” αρσενικό μένει στο δρόμο. Τι άλλο να κάμω για σας; Ό,τι μπορούσα δεν το “καμα; Δεν έχω άλλα!» «Έτσι είναι αδύνατο» είπε ο Αντρέας κι εδάκρυσε. Μα τότες η κυρά Επιστήμη εθύμωσε. Εσήκωσε ψηλά το χέρι της, και αχνή και με σπίθες στα μάτια του “πε: «Έτσι ήτανε από την αρχή του το σπίτι σου· έτσι! κι εχαλάστηκε καταπώς του “πρεπε».

Εκείνη την εποχή, οι γυναίκες επιθυμούσαν να γεννάνε αγόρια παρά κορίτσια, επειδή θεωρούσαν τα κορίτσια όχι μόνο οικονομικό βάρος αλλά και κοινωνικό. Τα αγόρια τα θεωρούσαν χρήσιμα για εργασίες και εξωτερικές δουλειές και δεν χρειαζόντουσαν οπωσδήποτε να αποκατασταθούν στο μέλλον. Στο λογοτεχνικό κείμενο «Ο Ζητιάνος», η πρωταγωνίστρια είχε την εμμονή να γεννήσει αγόρι και αυτό την παρότρυνε σε οδυνηρές συνέπειες «Ανάμεσα στο σπίτι, στη θέση που εκρεμόταν πριν η μαλάθα του ψωμιού, η Κρουστάλλω, του Μαγουλά η γυναίκα, εκρεμόταν άψυχη με το σχοινί στο λαιμό». Αυτό εντοπίζεται και μέσα από το κείμενο «Η Φόνισσα». Η Φραγκογιαννού πίστευε πως η θέση της γυναίκας ήταν υποβαθμισμένη και πως δεν άξιζε να γεννιούνται κορίτσια αλλά μόνο τα αγόρια, με αποτέλεσμα να δολοφονεί μικρά κοριτσάκια.«Και άλλοτε πάλιν την ήκουσαν να δογματίζη ότι ο άνθρωπος δεν συμφέρει να κάμνη πολλά κορίτσια, και ότι το καλύτερον είναι να μη πανδρεύεται κανείς. Η δε συνήθης ευχή της προς τα μικρά κοράσια ήτο «να μη σώσουν!… Να μην πάνε παραπάνω!» και«Η Φραγκογιαννού αναπολεί τις δυσκολίες που πέρασε για να μεγαλώσει τα παιδιά της και να προικίσει τις κόρες της και συλλογίζεται τα βάσανα που αντιμετωπίζουν όλοι οι φτωχοί γονείς που έχουν θυγατέρες.»

Το κοινό στοιχείο μεταξύ των γυναικών είναι πως έχουν όλες τουλάχιστον από ένα τέκνο. Η Φραγκογιαννού είχε τρεις κόρες και τέσσερις γιους «Από το γάμο της απόχτησε εφτά παιδιά, τέσσερα αγόρια και τρία κορίτσια», η γυναίκα του ληστή έναν γιό «απ” τον έρωτα τούτον είχε γεννηθεί παιδί». Επιπλέον, τόσο η Ρήνη «θα δουλέψω για με και για να κουναρήσω το παιδί που θα γεννηθεί»όσο και η Κρουστάλλω στον «Ζητιάνο» ήταν και έγκυες.

Παράλληλα, και στα δύο αυτά κείμενα γίνεται αναφορά για την εμπορία και χρήση βοτάνων. Στην παλιά εποχή, τα βότανα κατείχαν ξεχωριστή θέση στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, καθώς αποτελούσαν βασικό μέσο θεραπείας και φροντίδας της υγείας. Στο κείμενο η «Φόνισσα», η Φραγκογιαννού χάρη στα βότανα, έβγαζε χρήματα ως “ψευδογιάτρισσα» «Μ” αυτά και με τις οικονομίες της έχτισε ένα φτωχόσπιτο»(=Η Φραγκογιαννού ήταν υφάντρα, αλλά έκανε και τη μαμμή και την «ψευδογιάτρισσα» με βότανα που η ίδια μάζευε)». Επιπρόσθετα και στο κείμενο του «Ζητιάνου», αναφέρονται τα βότανα. Ο Καρκαβίτσας ασκεί έντονη κοινωνική κριτική, δείχνοντας πως η άγνοια και η έλλειψη παιδείας οδηγούν τους ανθρώπους στην υποταγή και την εκμετάλλευση όσο και στη φτώχεια και την εξαθλίωση του ανθρώπου. Έτσι, η γυναίκα στο κείμενο του «Ζητιάνου», εμπιστεύτηκε έναν άγνωστο για να καθορίσει το φύλο του παιδιού της, πράγμα που δεν είναι ρεαλιστικό. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να λάβει τα βότανα σε υπερβολικές δόσεις βγάζοντας ακραία συμπτώματα και εν τέλει οδηγείται στην αυτοκτονία:«Ανάμεσα στο σπίτι, στη θέση που εκρεμόταν πριν η μαλάθα του ψωμιού, η Κρουστάλλω, του Μαγουλά η γυναίκα, εκρεμόταν άψυχη με το σχοινί στο λαιμό», «Βουή αόριστη έβγαινε περίγυρά της και ήθελε ν’ακούση. Αλλά μόνον ο βρόμος της φωτιάς αντηχούσεν έξω. Τα πόδια της μουδιασμένα την εγαργάλιζαν φριχτά. Αλλ’όταν εξυνόταν,τόσο το γαργάλισμα επροχωρούσε και σαν ηλεκτρικό ρευστό εκυρίευεν ολόκορμο το σώμα της. Ψείρες και ψύλλοι και κοριοί, κουνούπια μακρόμυτα και μυρμήγκια χιλιοπόδαρα έτρεχαν επάνω-κάτω στο δέρμα της με γοργάδα και πόθο της σάρκας ακράτητον, όπως στο ψοφήμι»,«Και τότε λυσσασμένη έχωνε τα κοφτερά νύχια μέσα στις σάρκες κι έσερνε λουρίδες το δέρμα της κι εκαταμάτωνε τα μέλη της μ’έκφραση πόνου και ηδονής μεγάλη στο πρόσωπο»,«Η Κρουστάλλω έγινε έξω φρενών. Μυτερά τριβέλια ετριβέλιζαν επίμονα τους λοβούς των αυτιών της και μέσα τ’ακουστικά τύμπανα. Η βουή, χιλιόφωνη και μυριόηχη, εκατρακυλούσεν από μακρινές αποστάσεις κι έσπαζε, ρεύμα μεστωμένο και πολυδύναμο, επάνω στις αισθήσεις της, συγκλονίζοντας τες σαν ελαφρά καλάμια ρέμμα ποταμιού», «Κρύος ίδρωτας εκαθόταν σαν μαργαριτάρι στο μέτωπό της. Τα δάχτυλα των χεριών της έτρεμαν και ανατινάζονταν σύγκορμα. Όταν τα είδε, ηθέλησε πεισματικά να τα καθυποτάξη ακίνητα. Τότε όμως οι τένοντες όλων των μυών άρχισαν ν’ανατινάζονται δυνατώτερα και το κεφάλι ν’αναπηδά πίσω, σαν από αόρατο και ανίκητο χαλινάρι». Στη σύγχρονη εποχή, σύμφωνα με την ιατρική επιστήμη, είναι γνωστό ότι το φύλο του παιδιού καθορίζεται από τον άντρα.

Στα παλαιότερα χρόνια η κοινωνία ήταν οργανωμένη με πατριαρχικά πρότυπα, όπου ο άνδρας και ιδιαίτερα ο πατέρας είχε τον απόλυτο έλεγχο της οικογένειας. Εκείνος έπαιρνε τις σημαντικές αποφάσεις, διαχειριζόταν την περιουσία και καθόριζε τη ζωή των μελών της οικογένειας. Η γυναίκα περιοριζόταν κυρίως στον ρόλο της συζύγου και της μητέρας, ασχολούμενη με το σπίτι και την ανατροφή των παιδιών, χωρίς ουσιαστική κοινωνική ή οικονομική ανεξαρτησία. Τα παιδιά όφειλαν υπακοή και σεβασμό στον πατέρα, ενώ οι κοινωνικοί κανόνες ήταν αυστηροί και βασίζονταν στην παράδοση και τη θρησκεία. Αυτό φαίνεται σε όλα τα κείμενα που αναφέρθηκαν, καθώς η παρουσία του πατέρα δεν είναι συχνή και όποτε υπάρχει γίνεται με αυστηρό ύφος: «Σκασμός!… είπε πάλιν ο Κωνσταντής, ο πατήρ του βρέφους, μέσα στον ύπνο του». Επίσης, η τιμή του αντρός ήταν ισχυρή και δεν θα έπρεπε να λάβει απάτη ή προδοσία από την σύζυγο του, διότι χάνει την αξία και τον σεβασμό του κοινωνικά: «Δε μολογάς το; θα το μάθω· το χωριό όλο γνωρίζει με ποιον εζούσες και τότες θα θυσιάσω και τους τρεις σας, θα πλύνω τη ντροπή πόχω λάβει από σας, πλάσματα άτιμα!».

Αντιθέτως, στο κείμενο «Η Τιμή και το Χρήμα» ο πατέρας της Ρήνης φαίνεται στο τέλος αρκετά υποστηρικτικός και συμπονετικός προς την κόρη του: «Τέλος ο πατέρας της είπε, σφίγγοντάς την στην αγκαλιά του: «Σ” εδυστύχεψε!» και «Σ” εδυστύχεψε!» είπε πάλι πικρά ο πατέρας που τώρα ήταν ξενέρωτος».

Η φτώχεια στην παλιά εποχή ήταν ένα διαδεδομένο και σκληρό κοινωνικό φαινόμενο, ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές. Οι περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν από τη γη και εξαρτιόνταν από τις καιρικές συνθήκες και τη σοδειά· μια κακή χρονιά μπορούσε να οδηγήσει ολόκληρες οικογένειες στην εξαθλίωση. Τα σπίτια ήταν φτωχικά, η τροφή λιγοστή και οι συνθήκες υγιεινής δύσκολες. Η έλλειψη ιατρικής φροντίδας, εκπαίδευσης και οικονομικών ευκαιριών έκανε τη ζωή ακόμη πιο δύσκολη. Πολλοί άνθρωποι αναγκάζονταν να μεταναστεύσουν ή να ζητιανέψουν για να επιβιώσουν.

Η φτώχεια δεν ήταν μόνο οικονομική κατάσταση, αλλά και κοινωνικό πρόβλημα, καθώς συχνά οδηγούσε σε εκμετάλλευση, αδικία και κοινωνικές ανισότητες. Στο έργο «Ο Ζητιάνος»του Ανδρέα Καρκαβίτσα, η φτώχεια παρουσιάζεται ως βασικό χαρακτηριστικό της ζωής των κατοίκων του θεσσαλικού χωριού. Οι άνθρωποι ζουν με στερήσεις, εξαρτώνται από τη γη και τον μόχθο τους και δυσκολεύονται να καλύψουν ακόμη και τις βασικές τους ανάγκες. Η οικονομική τους αδυναμία τούς κάνει ευάλωτους και εύπιστους, με αποτέλεσμα να πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης από τον Τζιριτόκωστα. Ο Καρκαβίτσας δείχνει ότι η φτώχεια δεν είναι μόνο έλλειψη χρημάτων, αλλά και έλλειψη παιδείας και κριτικής σκέψης. Έτσι, η ανέχεια συνδέεται άμεσα με τη δεισιδαιμονία και την κοινωνική αδικία, αναδεικνύοντας τα σοβαρά προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας της εποχής.

Στη «Φόνισσα»η φτώχεια παρουσιάζεται ως σκληρή κοινωνική πραγματικότητα που καθορίζει τη ζωή των ανθρώπων, ιδιαίτερα των γυναικών. Η Φραγκογιαννού μεγαλώνει και ζει μέσα σε ένα περιβάλλον ανέχειας, όπου η γέννηση ενός κοριτσιού θεωρείται οικονομικό βάρος για την οικογένεια. Η έλλειψη χρημάτων, οι κοινωνικές πιέσεις και η ανισότητα των φύλων την οδηγούν σε τραγικές πράξεις. Ο Παπαδιαμάντης δείχνει πως η φτώχεια δεν είναι μόνο υλική στέρηση, αλλά και κοινωνική αδικία που συνθλίβει τον άνθρωπο ψυχικά και ηθικά.

Στο έργο «Η Τιμή και το Χρήμα», η φτώχεια συνδέεται άμεσα με την κοινωνική εκμετάλλευση και τη δύναμη του χρήματος. Οι οικονομικές ανισότητες επηρεάζουν τις ανθρώπινες σχέσεις και καθορίζουν τις επιλογές των ηρώων. Το χρήμα παρουσιάζεται ως παράγοντας που διαφθείρει συνειδήσεις και οδηγεί σε συγκρούσεις. Ο Θεοτόκης αναδεικνύει πως η ανέχεια και η κοινωνική αδικία εγκλωβίζουν τον άνθρωπο σε έναν φαύλο κύκλο εξάρτησης και δυστυχίας.

Οι αντιλήψεις που είχε η Φραγκογιαννού για τα κορίτσια στη «Φόνισσα», η αδυναμία της γυναίκας του ληστή στο «Πίστομα» να προστατεύσει το παιδί της και η σφοδρή επιθυμία της Κρουστάλλως να γεννήσει οπωσδήποτε αγόρι στον «Ζητιάνο», οδήγησαν σε οδυνηρούς φόνους. Η Φραγκογιαννού διέπραττε με την θέληση της εγκλήματα σκοτώνοντας τα μικρά κοριτσάκια: «Με τις σκέψεις αυτές αρχίζει«να ψηλώνει ο νους της», να παραλογίζεται, και σε μια στιγμή, ενώ το νήπιο δίπλα της είχε αρχίσει πάλι να βήχει και να κλαίει, η Φραγκογιαννού το πνίγει»και «Και δράξασα με τας δύο χείρας τα δύο κοράσια, τα ώθησε με μεγάλην βίαν». Η Κρουστάλλω στο έργο «Ο Ζητιάνος» παρασύρεται από τον Τζιριτόκωστα. Εκείνος, με τα ψεύτικα λόγια και τις υποσχέσεις του, εκμεταλλεύεται την αφέλεια και την απειρία της. Η Κρουστάλλω εμπιστευόμενη τα λόγια του και επηρεασμένη από την πονηρία και τη χειριστικότητα του, οδηγείται στην αυτοκτονία αλλά και στον φόνο του αγέννητου παιδιού της. Παρόμοια και η γυναίκα του ληστή στο «Πίστομα» τοποθέτησε με τα ίδια της τα χέρια το ζωντανό παιδί της στον τάφο του χωρίς την θέληση της: «H γυναίκα εκοίταζε περίεργη κι ανήσυχη και το παιδάκι επαιγνιδούσε με τα γουλιά και με τα χώματα που ανάσκαφτεν ο κακούργος. K” εφάνη για μια στιγμήν ο ήλιος κ” εχρύσωσε τα ξανθά μαλλιά του νηπίου που αγγελικά χαμογελούσε. Kι ωστόσο ο λάκκος είτουν έτοιμος, κι ο Kουκουλιώτης, ακουμπώντας στο φτυάρι, είπε της γυναικός του: «Bάλ’το πίστομα μέσα»».

Συμπερασματικά, όπως διαφαίνεται μέσα από τη μελέτη τεσσάρων σπουδαίων ηθογραφικών κειμένων μεγάλων λογοτεχνών της γενιάς του ‘80, η θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ου ήταν ιδιαιτέρως δυσχερής. Υποταγμένη σε μια πατριαρχικά δομημένη κοινωνία και περιορισμένη από τις οικονομικές και κοινωνικές συμβάσεις της εποχής της είχε αποδεχτεί τον περιθωριακό της ρόλο στο οικογενειακό και κοινωνικό γίγνεσθαι. Ελάχιστες εξαιρέσεις επιβεβαίωναν τον κανόνα· εξαιρέσεις όμως που πυροδότησαν την αρχή του κινήματος της γυναικείας χειραφέτησης και της διεκδίκησης ίσων δικαιωμάτων με τον άντρα.

Γεωργία Μελετιάδου, Δέσποινα Θέμελη, Λαζαρίδου Βαλέρια, Κατερίνα Μουστάκα, Β’1