Με αφορμή την εκπαιδευτική μας επίσκεψη στη Σιάτιστα, είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τον σύλλογο που τιμά τους πρωτοπόρους της ελληνικής δημοσιογραφίας, τους αδελφούς Μαρκίδες Πούλιου. Ως μαθητές που εκδίδουμε τη δική μας σχολική εφημερίδα, η επαφή με την ιστορία των πρώτων Ελλήνων τυπογράφων – δημοσιογράφων αποτέλεσε για εμάς πηγή έμπνευσης και γνώσης. Οι αδελφοί Πούλιου, καταγόμενοι από τη Σιάτιστα, εξέδωσαν την πρώτη ελληνική εφημερίδα στη Βιέννη το 1790, με τίτλο «Εφημερίς», ανοίγοντας τον δρόμο για την ελευθερία του λόγου και τη διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού στον ελληνικό κόσμο της εποχής.
Η ζωή και το έργο τους
Οι αδελφοί Πούπλιος και Γεώργιος Μαρκίδης Πούλιου γεννήθηκαν στη Σιάτιστα της Δυτικής Μακεδονίας κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα. Για την ταυτότητα των Γεωργίου και Πούλιου ή Πούπλιου Μαρκίδων Πούλιου, πρέπει να τονιστεί ότι το «Μαρκίδης» είναι πατρωνυμικό, δηλ. σημαίνει γιος του Μάρκου, όπως το δημιούργησαν οι ίδιοι, σύμφωνα με την πανάρχαιη παράδοση που την συναντούμε στον Όμηρο: Ζευς Κρονίδης, Ατρείδης Αγαμέμνων. Το όνομα «Πούλιου» είναι του παππού τους, που χρησιμοποιούσε για την ταυτοποίηση σε πτώση Γενική ο πατέρας τους: Μάρκος Πούλιου, επίσης συνήθεια των αρχαίων: Περικλής Ξανθίππου, Αλέξανδρος Φιλίππου. Είναι γνωστό ότι οι Έλληνες υπόδουλοι καταγράφονταν από τους Τούρκους στους φορολογικούς καταλόγους με το όνομα και το πατρώνυμό τους. Στη Σιάτιστα, ακόμη και σήμερα, η ταυτοποίηση και ο προσδιορισμός προσώπων γίνεται με τη χρήση των πατρωνυμικών που μπορεί να φτάνουν ως την τρίτη και τέταρτη γενιά προς τα πίσω. Έτσι, λόγου χάρη, λέγεται: ου Χρίστους τ’ Τάτ΄ς τ’ Παναϊώτ΄, ου Λάζους τ’ Νιάκ΄ τ’ Λάζ΄ τ’ Νιάκ’, σύμφωνα με τη σιατιστινή ντοπιολαλιά. Κι αυτός ο τρόπος ταυτοποίησης έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα. Πολύ συνηθισμένη κι η χρήση μητρωνυμικού σε Γενική πτώση μαζί με το κύριο όνομα: ου Κώστας τ΄ς Κατίνας, ου Χρήστους τ΄ς Αγνής. Όσο για την προέλευση του ονόματος Πούλιος, που δε χρησιμοποιείται στη Σιάτιστα εδώ και πολλές δεκαετίες, υποστηρίχτηκε η άποψη ότι είναι παράγωγο του παρωνύμιου Πουλημένος, δηλωτικό του εθίμου της εικονικής πώλησης βρεφών, για εξευμενισμό του κακού που θανάτωνε τα βρέφη, μόλις γεννιούνταν. Τέτοια παράδοση στη Σιάτιστα δε μαρτυρείται. Ούτε είναι ορθός ο συσχετισμός του ανδρικού με το γυναικείο Πούλιω, που στη Σιάτιστα χρησιμοποιείται ως χαϊδευτικό του Πολυξένη. Φαίνεται ορθότερη η άποψη σύμφωνα με την οποία πρέπει να συσχετιστεί με το κουτσοβλαχικό puliu, με προέλευση από το λατινικό pulleus -> pullus που σήμαινε πουλί, νεοσσσός, κατ’ επέκταση νεογνό.
Καταγόμενοι από μια περιοχή με έντονη εμπορική δραστηριότητα και πνευματική παράδοση, ακολούθησαν το δρόμο που χάραξαν πολλοί συμπατριώτες τους, μεταναστεύοντας σε μεγάλα αστικά κέντρα της Κεντρικής Ευρώπης. Εγκαταστάθηκαν στη Βιέννη, η οποία αποτελούσε εκείνη την εποχή σημαντικό κέντρο της ελληνικής διασποράς. Εκεί, σπούδασαν και εξοικειώθηκαν με τις προοδευτικές ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.
Τα δύο αδέρφια, λοιπόν, Πούλιος ή Πούπλιος και Γεώργιος, εγκαταστάθηκαν στη Βιέννη το 1776 και πήραν την αυστριακή υπηκοότητα. Νωρίτερα είχε εγκατασταθεί στην αυστριακή πρωτεύουσα ο πατέρας τους, Μάρκος Πούλιου ο οποίος ήταν έμπορος. Από το 1791 μέχρι το 1797 στο εν λόγω τυπογραφείο τύπωσαν 56 ελληνικά βιβλία.
Ο Ρήγας Φεραίος συνδέθηκε με τους αδερφούς Πούλιου κατά το πρώτο του ταξίδι στη Βιέννη το 1790, όταν τύπωσε στο τυπογραφείο τους το βιβλίο του. Επίσης στο τυπογραφείο των Μαρκίδων Πούλιου τυπώθηκε το επαναστατικό μανιφέστο του Ρήγα που περιείχε την Επαναστατική προκήρυξη, Δίκαια του Ανθρώπου και τον Θούριο. Τέλος η επιχείρηση των δύο αδερφών ανέλαβε την κεντρική πώληση και τη διακίνηση της Χάρτας του Ρήγα. Η συνεργασία τους με τον Ρήγα είχε ως αποτέλεσμα τη δίωξή τους από τις αυστριακές αρχές μετά τη σύλληψη του Έλληνα επαναστάτη, και το κλείσιμο του τυπογραφείου. Ο Γεώργιος εξορίστηκε και πήρε άσυλο στη Γαλλία, αργότερα πήγε στην Αγκώνα και τελικά κατέληξε στην Νυρεμβέργη. Εκεί πέθανε το 1830 και θάφτηκε σε οικογενειακό τάφο στη γειτονική πόλη Φιρτ. Ο αδερφός του, που βρισκόταν εκτός της αυστριακής επικράτειας όταν συνελήφθη ο Γεώργιος, πήγε με μια ομάδα δημοκρατών στην Ιταλία για να πολεμήσει μαζί με τον Ναπολέοντα και τελικά κατέληξε στη Βενετία για να συνεχίσει το εκδοτικό έργο του. Για την τελευταία φάση της ζωής του δεν υπάρχουν στοιχεία, είναι όμως γνωστό ότι προσπάθησε να εκδώσει εφημερίδα στην Ιόνιο Πολιτεία.
Η Εφημερίς είναι η πρώτη σωζόμενη ελληνική εφημερίδα. Εκδόθηκε για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 1790. Η γλώσσα της Εφημερίδος ήταν η δημοτική της εποχής, με πολλούς ιδιωματισμούς και λέξεις τις καθαρεύουσας. Δημοσίευε ειδήσεις και ανταποκρίσεις για τις εξελίξεις στα πολεμικά μέτωπα της εποχής, καθώς και ειδήσεις σχετικά με την πολιτική και κοινωνική ζωή σε διάφορες χώρες. Επιπλέον, δημοσίευε εμπορικές ειδήσεις, αναγγελίες εκδόσεων, μικρές αγγελίες, ποιήματα αλλά και γυναικεία μόδα. Δεν χρησιμοποιούσε τίτλους αλλά δημοσίευε τις ειδήσεις με βάση τη χώρα ή την πόλη προέλευσής τους. Πηγές των ανταποκρίσεων ήταν κυρίως δημοσιεύματα ξένων εφημερίδων. Η Εφημερίς είχε συνδρομητές σε όλη την ορθόδοξη Ανατολή και σε όλες τις ελληνικές κοινότητες της Ευρώπης. Φύλλα της Εφημερίδος βρίσκονται σε διάφορες βιβλιοθήκες: στην Αθήνα, στην Κοζάνη, στο Ιάσιο, στο Βουκουρέστι κ.ά. Μέχρι τώρα δεν έχουν εντοπιστεί φύλλα των ετών 1795 και 1796. 11 κείμενα του Ελληνικού Διαφωτισμού σώζονται μέχρι σήμερα στην δημόσια βιβλιοθήκη Μανούσεια της Σιάτιστας.
Η συμβολή των Μαρκίδων Πούλιου στην πνευματική αναγέννηση του έθνους υπήρξε πολυδιάστατη και καθοριστική. Σε μια εποχή που ο ελληνικός κόσμος βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία, το τυπογραφείο τους λειτούργησε ως γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ της προοδευτικής Ευρώπης και του υπόδουλου Ελληνισμού. Η «Εφημερίς» δεν ήταν απλώς ένα ειδησεογραφικό έντυπο, αλλά ένα μέσο διαφωτισμού και εθνικής αφύπνισης. Μέσω των σελίδων της, οι Έλληνες γνώρισαν τις ιδέες του Διαφωτισμού, ενημερώθηκαν για τις πολιτικές εξελίξεις στην Ευρώπη και ήρθαν σε επαφή με τα επαναστατικά ιδεώδη της εποχής. Η προσφορά τους αναγνωρίζεται σήμερα ως θεμελιώδης για την ανάπτυξη της ελληνικής δημοσιογραφίας και για τη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης που οδήγησε στην Επανάσταση του 1821. Οι Μαρκίδες Πούλιου θεωρούνται δικαίως πρωτοπόροι του ελληνικού Τύπου και σημαντικοί εκπρόσωποι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
Ευχαριστούμε θερμά τα μέλη του συλλόγου «Μαρκίδες Πούλιου» για τη φιλοξενία και τις πολύτιμες γνώσεις που μας προσέφεραν. Η επίσκεψή μας στη Σιάτιστα θα μείνει αξέχαστη και θα αποτελεί πάντα σημείο αναφοράς για την πορεία της σχολικής μας εφημερίδας.
Γράφει η Στέλλα Ζήκου Γ1
Πηγή
