Φανοί, το ζωντανό έθιμο της Κοζανίτικης Αποκριάς

Το έθιμο της Κοζανίτικης Αποκριάς, δεν αποτελεί αναβίωση. Συνεχίζεται από γενιά σε γενιά. Δεν είναι κάτι που πέθανε και το αναβιώνουμε. Είναι κάτι που εξακολουθεί να παραμένει ζωντανό από το 1700, οπότε οι ιστορικές πηγές τοποθετούν χρονικά την έναρξη του καρναβαλιού, που αποτελεί μετεξέλιξη της αγροτικής αποκριάς».

Πρόκειται για μια γιορτή με λατρευτικό και ανατρεπτικό χαρακτήρα, που στήνεται γύρω  από ένα βωμό στον  οποίο η φωτιά καίει ακοίμητη όλη τη νύχτα. Γίνεται το βράδυ της Κυριακής της Αποκριάς .Γύρω από η φωτιά σχηματίζεται ένας κύκλος  με επικεφαλή τον κορυφαίο τραγουδιστή, ο οποίος τραγουδάει πρώτος στίχο-στίχο τα πατροπαράδοτα τραγούδια του Φανού ακολουθούμενος από το χορό που τα επαναλαμβάνει με τον ίδιο τρόπο.

Πολλοί μελετητές του Φανού προσπάθησαν να ανιχνεύσουν την καταγωγή του επιμένοντας οι περισσότεροι στην άμεση σύνδεσή του με αρχαίες γιορτές, πράγμα που συμμερίζεται και η πλειονότητα των Κοζανιτών. Σε τέτοιο σημείο μάλιστα ώστε αδίστακτα να ισχυρίζονται  ότι είναι η συνέχεια εκείνων και ο χορός που χορεύεται (σε χρόνο 2/4) δεν είναι παρά αυτούσιος ο Πυρρίχιος χορός των αρχαίων Ελλήνων»

Πώς γιορτάζεται τις ημέρες της Αποκριάς 

Στην Κοζάνη οι εκδηλώσεις της Αποκριάς διαρκούν περίπου δέκα ημέρες. Κάθε βράδυ σε διαφορετική γειτονιά ανάβει ένας Φανός. Οι κάτοικοι μαζεύονται γύρω από τη φωτιά, τραγουδούν, χορεύουν και προσφέρουν κρασί και τοπικά εδέσματα στους επισκέπτες. Έτσι όλη η πόλη μετατρέπεται σε ένα μεγάλο γλέντι. Το βράδυ της Κυριακής της Αποκριάς ανάβουν ταυτόχρονα όλοι οι φανοί σε διάφορες γειτονιές. Εκείνη τη νύχτα η γιορτή κορυφώνεται, καθώς πλήθος κόσμου γυρίζει από φανό σε φανό για να τραγουδήσει και να χορέψει μέχρι αργά.

Παραδοσιακά φαγητά και κεράσματα

Κατά τη διάρκεια της Αποκριάς στην Κοζάνη οι οικοδεσπότες των φανών προσφέρουν στους επισκέπτες διάφορα παραδοσιακά φαγητά και ποτά. Συνήθως σερβίρονται τοπικοί μεζέδες, κρέας ψημένο στα κάρβουνα, λουκάνικα και πίτες και κιχιά. Παράλληλα προσφέρεται άφθονο κρασί και τσίπουρο, ώστε το γλέντι να συνεχίζεται μέχρι αργά τη νύχτα. Το κέρασμα των επισκεπτών θεωρείται σημαντικό μέρος της φιλοξενίας και της γιορτής, γιατί δείχνει τη χαρά των κατοίκων που μοιράζονται το έθιμο με όλους.

Τα τραγούδια του Φανού

Τα τραγούδια που ακούγονται στους Φανούς είναι παραδοσιακά και σατιρικά. Πολλά από αυτά έχουν σκωπτικό ή πειρακτικό περιεχόμενο και τραγουδιούνται με έναν ιδιαίτερο τρόπο: ο κορυφαίος τραγουδά πρώτος τον στίχο και ο κύκλος των χορευτών τον επαναλαμβάνει.

Τα Σκωπτικά (Τα «Πονηρά» του Φανού)  

Αυτά είναι η ψυχή της Κοζανίτικης Αποκριάς και χαρακτηρίζονται από την ελευθεροστομία τους:

1. «Πώς το τρίβουν το πιπέρι» (Το κλασικότερο χορευτικό τραγούδι με κινήσεις).
2. «Ο Ήλιος» (Ένα από τα πιο παλιά και αγαπημένα).
3. «Μια μικρή μικρούτσικη» (Διαφορετικό από το «Ένα μικρό μικρούτσικο», με πιο σατιρικό στίχο).
4. «Στης ακρίβειας τον καιρό» (Σατιρίζει την καθημερινότητα και την οικονομία).
5. «Έντεκα» (Το τραγούδι – σύμβολο για την πόλη της Κοζάνης, αν και είναι οργανικό, συχνά συνοδεύεται από στίχους της παρέας).
6. «Μήλο μου κόκκινο» (Στην τοπική παραλλαγή).

Τα «Κοζανίτικα» της Παρέας

Τα τραγούδια του Φανού δεν συνοδεύονται πάντα από όργανα. Η αυθεντική μορφή τους είναι αντιφωνική: ο κορυφαίος λέει τον στίχο και η «χορεία» (ο κύκλος) τον επαναλαμβάνει ρυθμικά, δημιουργώντας μια υποβλητική ατμόσφαιρα γύρω από τη φωτιά. Τα υπόλοιπα τραγούδια συνοδεύονται συνήθως από παραδοσιακά όργανα και από τον κυκλικό χορό γύρω από τη φωτιά, δημιουργώντας μια μοναδική ατμόσφαιρα γλεντιού και παράδοσης.

Γράφουν η Μαριάννα Χαρισοπούλου και η Αθανασία Χουιλίδου Γ4

Πηγές

https://ayla.culture.gr/catalogue/fanoi-kozanis/

https://cityofkozani.gov.gr/apokries

Καρακώστας, Λ. (1992). Η Κοζανίτικη Αποκριά. Κοζάνη: Έκδοση Δήμου Κοζάνης.

Παπαπολύζος, Ζ. (2002). Τα τραγούδια του Φανού της Κοζάνης. Θεσσαλονίκη.