Νηστεία ονομάζεται η εκούσια ή ακούσια αποχή από την τροφή (αλλιώς ασιτία). Κατά κύριο λόγο, ο όρος αυτός χρησιμοποιείται από πολλούς λαούς για να δηλώσει την εκούσια αποχή.
Η λέξη προέρχεται από το στερητικό «νη-» και το ρήμα «εσθίω» (τρώγω), σημαίνοντας αρχικά την πλήρη αποχή από το φαγητό. Σύμφωνα με τους ιερούς κανόνες του δικαίου της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ως νηστείες ορίστηκαν οι ημέρες κατά τις οποίες οι πιστοί οφείλουν να απέχουν από τις ηδονές του βίου και την κατανάλωση ορισμένων τροφών και ποτών για θρησκευτικούς λόγους. Σήμερα, η νηστεία έχει συνδεθεί κυρίως με την αποχή από συγκεκριμένα φαγητά, όπως το κρέας, το ψάρι και τα ζωικής προέλευσης προϊόντα. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, η νηστεία του Δεκαπενταύγουστου και των Χριστουγέννων, καθώς και η νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής, έχουν καθιερωθεί στη διάρκεια των αιώνων από την Εκκλησία.
Κριτήρια διαμόρφωσης της νηστείας
Με ποια κριτήρια, όμως, αποκλείστηκαν κάποιες τροφές; Οι υψηλές θερμοκρασίες της Μέσης Ανατολής, ο νομαδικός τρόπος ζωής, η έλλειψη ή οι παρενέργειες ορισμένων τροφών (όπως τα μπαχαρικά), η ανάγκη διαφοροποίησης από προηγούμενες θρησκευτικές πρακτικές, αλλά και η προσπάθεια εξίσωσης πλουσίων και φτωχών ενώπιον του Θεού, ήταν μερικοί από τους περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς λόγους που επηρέασαν τη διαμόρφωση των νηστειών.
Αξίζει να σημειωθεί πως, καθώς εξαπλωνόταν ο Χριστιανισμός, η νηστεία προσαρμοζόταν στις κλιματολογικές συνθήκες και τις διατροφικές συνήθειες της εκάστοτε περιοχής. Έτσι, διαφορετική είναι η νηστεία που ακολουθούν οι χριστιανοί της Μεσογείου από εκείνη των χριστιανών που ζουν στις πολικές θερμοκρασίες της Λαπωνίας ή της Γροιλανδίας, όπου η κατανάλωση κρέατος —λόγω των συνθηκών— μάλλον επιβάλλεται αντί να εξαιρείται!
Ιστορικά και βιβλικά παραδείγματα
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Μωυσής νήστευε 40 ημέρες προτού ανέβει στην κορυφή του Όρους Σινά για να παραλάβει, κατά τη θρησκευτική παράδοση, τις 10 Εντολές από τον Θεό. Η νηστεία τού έδωσε το θάρρος και το ψυχικό σθένος να «αντικρίσει» τον Δημιουργό.
Στην περίπτωση του Σαμψών, η νηστεία και η εγκράτεια αποτελούσαν το πραγματικό μυστικό της δύναμής του, ενώ μετά από νηστεία 24 ωρών ο Δανιήλ κατάφερε να επιβιώσει στον λάκκο των λεόντων. Τέλος, ο Ιησούς Χριστός, προτού ξεκινήσει τη δημόσια δράση και διδασκαλία Του, αποσύρθηκε στην έρημο, όπου παρέμεινε για 40 ημέρες με νηστεία και προσευχή.
Οι ημέρες της αυστηρής νηστείας
Ως αυστηρή νηστεία ορίζεται η βρώση φαγητού χωρίς λάδι. Αυστηρή νηστεία τηρείται την Τετάρτη και την Παρασκευή όλου του χρόνου (με εξαίρεση τις περιόδους των εορτών), καθώς και κατά τις περιόδους των μεγάλων σαρακοστών:
- Νηστεύουμε την Παρασκευή επειδή εκείνη την ημέρα σταυρώθηκε ο Κύριος.
- Νηστεύουμε την Τετάρτη εις ανάμνηση της προδοσίας του Χριστού από τον Ιούδα.
Η «Κατάλυση» της νηστείας
Όταν συμπέσει κάποια γιορτή κατά τις ημέρες υποχρεωτικής νηστείας, γίνεται «κατάλυση», δηλαδή χαλάρωση της νηστείας:
- Αν είναι εορτή κάποιου Αγίου, επιτρέπεται η κατάλυση οίνου και ελαίου (τρώμε λάδι).
- Αν είναι εορτή της Παναγίας ή του Τιμίου Προδρόμου, επιτρέπεται η κατάλυση ιχθύος (τρώμε ψάρι).
Οι ημέρες Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή είναι ημέρες κατάλυσης (δηλαδή τρώμε απ” όλα), εκτός αν διανύουμε περίοδο επίσημης νηστείας.
Σημείωση: Το Σάββατο και την Κυριακή δεν επιτρέπεται ποτέ να γίνει αυστηρή νηστεία (χωρίς λάδι). Σε όλο τον χρόνο, ένα μόνο Σάββατο νηστεύουμε το λάδι: το Μεγάλο Σάββατο, επειδή την ημέρα αυτή το σώμα του Χριστού βρίσκεται στον τάφο και η ψυχή Του έχει κατεβεί στον Άδη.
https://www.pemptousia.gr/2022/03/i-nistia-ton-esthiseon/
Οι Κύριες περίοδοι και ημέρες νηστείας του έτους:
- Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και ολοκληρώνεται το Μεγάλο Σάββατο.
- Η νηστεία των Χριστουγέννων: Από τις 15 Νοεμβρίου έως και τις 24 Δεκεμβρίου.
- Η νηστεία της παραμονής των Θεοφανίων: Στις 5 Ιανουαρίου.
- Η νηστεία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου: Από την 1η έως τις 14 Αυγούστου.
- Η νηστεία των Αγίων Αποστόλων: Μεταβλητή περίοδος (ανάλογα με το Πάσχα) που λήγει στις 28 Ιουνίου.
- Η νηστεία της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού: Στις 14 Σεπτεμβρίου.
- Η νηστεία της Αποτομής της Κεφαλής του Ιωάννη Προδρόμου: Στις 29 Αυγούστου.
Ορθόδοξη Χριστιανική Νηστεία και περιοδική χορτοφαγία
Η νηστεία μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια μορφή περιοδικής χορτοφαγίας. Ανάλογα με την ημέρα, άλλοτε επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριού ή θαλασσινών και άλλοτε ταυτίζεται με την αυστηρή (ολική) χορτοφαγία.
Τα βασικά διατροφικά χαρακτηριστικά της νηστείας είναι τα εξής:
- Περιλαμβάνει μεγάλες ποσότητες φρούτων, λαχανικών, δημητριακών και οσπρίων.
- Έχει χαμηλά ποσοστά λιπαρών, ιδιαίτερα κορεσμένων και trans λιπαρών οξέων.
- Τα λιπαρά που προσλαμβάνονται (π.χ. από το ελαιόλαδο ή τους ξηρούς καρπούς) ανήκουν κυρίως στην ευεργετική κατηγορία των μονοακόρεστων και πολυακόρεστων λιπαρών.
- Περιέχει ελάχιστη έως μηδενική χοληστερόλη.
- Είναι πλούσια σε φυτικές ίνες.
- Παρουσιάζει υψηλή περιεκτικότητα σε αντιοξειδωτικά και φυτοχημικά συστατικά, τα οποία θωρακίζουν τον οργανισμό.
Γράφει η Αθανασία Χουιλίδου Γ4
Πηγές:
https://www.kathimerini.gr/explainers/563008255/i-nisteia-einai-ena-protypo-diatrofis/
https://www.kathimerini.gr/society/114861/h-archaioteri-nisteia-tis-orthodoxis-ekklisias/
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CE%B7%CF%83%CF%84%CE%B5%CE%AF%CE%B1
http://users.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/explanatory/nhsteies_ths_ekklhsias.htm
