Στη ναξιώτικη ενδοχώρα, 3 χιλιόμετρα από το γνωστό παραδοσιακό πετρόχτιστο χωριό της Απειράνθου βρίσκεται η Αγία Κυριακή, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία των Βαλκανίων. Ο διάκοσμός του, κατάλοιπο της περιόδου της θεολογικής και πολιτικής διαμάχης σχετικά με την λατρεία των εικόνων, που συντάραξε την Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά τον 8ο και 9ο αι., είναι ανεικονικός. Αντί εικόνων, περίτεχνα γεωμετρικά μοτίβα, πτηνά, λουλούδια και σταυροί στολίζουν το μικρό βυζαντινό ξωκλήσι, η διάσωση του οποίου αποτελούσε ζητούμενο πολλών χρόνων.
Ιστορικό και Θρησκευτική Σημασία
Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής βρίσκεται στην περιοχή Καλλονή, περίπου 3 χλμ. βόρεια της Απειράνθου, στο νησί της Νάξου. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους βυζαντινούς ναούς των Κυκλάδων, με ιδιαίτερο ιστορικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον. Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής είναι ένα από τα σπουδαιότερα βυζαντινά μνημεία όχι μόνο της Νάξου αλλά και των Βαλκανίων. Πρόκειται για μία σπάνια περίπτωση βυζαντινού ναού με διατηρούμενο ανεικονικό διάκοσμο, ο οποίος περιλαμβάνει σταυρούς, γεωμετρικά και φυτικά θέματα, καθώς και μοναδικές παραστάσεις πτηνών με κορδέλες στο λαιμό, και βρίσκεται στην αψίδα του ιερού. Το μνημείο αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία της Εικονομαχίας, της θεολογικής και πολιτικής διαμάχης σχετικά με τη λατρεία των εικόνων, που συντάραξε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά τον 8ο και 9ο αιώνα.
Με βάση εικονογραφικά κριτήρια χρονολογείται μάλλον στην εποχή του αυτοκράτορα Θεοφίλου (829-842), όταν με διαταγή του, «εντεύθεν ουν καθηρούντο μεν κατά πάσαν εκκλησίαν αι θείαι μορφαί, θηρία δε και όρνιθες αντί τούτων ανεστηλούντο και ενεγράφοντο» (Συνεχιστής Θεοφάνη Χρονικόν ΙΙΙ, 10). Διασώζεται, επίσης, μία μεταγενέστερη εικονιστική φάση τοιχογραφιών του 13ου αι., όπως η παράσταση της Δεήσεως στο παρεκκλήσιο. Στην ίδια εποχή χρονολογείται και το κτιστό τέμπλο.
Αποκατάσταση και Πολιτιστική Κληρονομιά
Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής υπήρξε εγκαταλελειμμένη για δεκαετίες, με αποτέλεσμα να έχει υποστεί φθορές και καταστροφή. Η αποκατάστασή της ξεκίνησε το 1993 με πρωτοβουλία των συλλόγων J.-G. Eynard της Γενεύης και Amitiés gréco-suisses της Λοζάνης. Το έργο αποκατάστασης χρηματοδοτήθηκε από ιδιωτικές δωρεές, με τη συνεισφορά του Ιδρύματος Κωστόπουλου, της Ελληνικής Εταιρείας, των Ιδρυμάτων Α.Γ. Λεβέντη και Αθανάσιου και Μαρίνας Μαρτίνου.Οι προσπάθειες των συλλόγων J.-G. Eynard της Γενεύης και Amitiés gréco-suisses της Λοζάνης που χρηματοδότησαν τη μελέτη αποκατάστασης του μνημείου, του Ελβετικού Συλλόγου Association Hagia Kyriaki, Naxos, και του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), που συνέβαλε καθοριστικά στην προσέλκυση χορηγιών, ευδοκίμησαν με αποτέλεσμα κατά την περίοδο 2013-2014 να πραγματοποιηθούν οι απαιτούμενες εργασίες στερέωσης και στεγάνωσης του μνημείου υπό την εποπτεία της 2ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Η αποκατάσταση της Αγίας Κυριακής ήταν απόλυτα επιτυχημένη, καθώς διασώθηκε το οικοδόμημα και ο μοναδικός διάκοσμός του, ενώ ταυτοχρόνως προστατεύθηκε με σχολαστικότητα η αυθεντικότητα του μνημείου, με την αποφυγή προσθήκης στοιχείων που θα απέκρυπταν το πέρασμα του χρόνου και την ιστορία του. Η βυζαντινή εκκλησία της Αγίας Κυριακής Απειράνθου στη Νάξο ήταν ανάμεσα στους νικητές των σημαντικότερων βραβείων Πολιτιστικής Κληρονομιάς στην Ευρώπη, των Europa Nostra Awards 2018, στην κατηγορία της «Διαφύλαξης».
Συμπεράσματα
Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής στην Απείρανθο αποτελεί ένα σπάνιο και πολύτιμο δείγμα βυζαντινής αρχιτεκτονικής και τέχνης. Η αποκατάστασή της όχι μόνο διασώζει ένα σημαντικό μνημείο της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά αναδεικνύει και τη σημασία της συνεργασίας μεταξύ φορέων και κοινοτήτων για την προστασία και διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
ΠΟΛΥΚΡΕΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (Α2)
ΠΡΩΤΟΝΟΤΑΡΙΟΥ ΕΥΔΟΚΙΑ (Α2)
