Ο Πύργος του Χειμάρρου, μνημείο του 4ου αιώνα π.Χ., βρίσκεται στην νοτιοανατολική πλευρά της Νάξου, 
σ’ ένα φυσικό ύψωμα στο μέσο της διαδρομής από το Φιλώτι στον όρμο του Καλαντού, στη νότια πλευρά του ορεινού όγκου του Ζα, του ψηλότερου βουνού της Νάξου. Σήμερα η περιοχή είναι έρημη και η γη άγονη και χέρσα, όμως στο παρελθόν δε φαίνεται το τοπίο να ήταν το ίδιο. Διάφορες αρχαιολογικές θέσεις που έχουν εντοπιστεί στην ευρύτερη περιοχή του πύργου, τα λιόδεντρα και οι πεζούλες που στέκονται ακόμα στο χρόνο, μαρτυρούν ότι η περιοχή ήταν ζωντανή, εύφορη και κατοικημένη ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους.
Ο πύργος είναι ένα εντυπωσιακό οικοδόμημα κυκλικής κάτοψης, με σωζόμενο ύψος 15 σχεδόν μέτρα, εξωτερική διάμετρο στη βάση του 9, 20 μέτρα και εσωτερική 7, 12 μέτρα. Περιβάλλεται από τετράγωνο περιτείχισμα με μήκος πλευράς περίπου 35 μέτρα και σωζόμενο ύψος που φτάνει σε ορισμένες περιπτώσεις και τα 2 μέτρα. Εντός του περιτειχίσματος σώζονται κατάλοιπα κτηρίων. Επίσης, διακρίνονται τα ίχνη ενός ναού που χρονολογείται στον 5ο ή 6ο αι μΧ, ενώ δύο ακόμη καμαροσκέπαστοι ναΐσκοι, χτισμένοι στα θεμέλια του παλιού αυτού ναού, συμπληρώνουν την σημερινή εικόνα του αρχαιολογικού χώρου.
Μετά από ανασκαφική έρευνα που πραγματοποιήθηκε γύρω από τον κυκλικό πύργο, εντός του περιτειχίσματος, αποκαλύφθηκαν μακρόστενοι χώροι. Οι τοίχοι των δωματίων είναι κτισμένοι από πέτρες που συνδέονται μεταξύ τους με λάσπη. Στις γωνίες και στα ανοίγματα έχουν χρησιμοποιηθεί καλοδουλεμένες πέτρες. Τα δάπεδα είναι στρωμένα με μεγάλες μαρμαρόπλακες και η στέγη τους θα ήταν φτιαγμένη με ξύλινα δοκάρια και από πάνω πλάκες και χώμα, δηλαδή δώμα, τεχνική που συνηθιζόταν μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες στο νησί.
Όπως έδειξαν τα αρχαιολογικά ευρήματα, οι χώροι αυτοί λειτούργησαν ως εγκαταστάσεις για την παραγωγή και την αποθήκευση λαδιού. Στο συμπέρασμα αυτό μας οδηγεί το υλικό που σώζεται στον χώρο και περιλαμβάνει όλα αυτά τα μέσα που χρησιμοποιούνται κατά την διαδικασία παραγωγής λαδιού και που είναι οι λεκάνες και οι πέτρες για τη σύνθλιψη του καρπού, οι πλάκες συμπίεσης, τα βάρη, οι αποθηκευτικοί χώροι.
Παρατηρώντας ο επισκέπτης του χώρου τα κατάλοιπα του ελαιοτριβείου του Πύργου του Χειμάρρου, μπορεί επίσης να αντιληφθεί ότι οι πρακτικές παραγωγής του ελαιόλαδου από τον καρπό της ελιάς, παρέμειναν οι ίδιες από την αρχαιότητα έως σχεδόν τις μέρες μας.
Έτσι, λοιπόν, στο αρχαίο ελαιοτριβείο (ελαιουργείον) σώζεται κατ’ αρχήν η κυκλική λίθινη λεκάνη (ελαιόμυλος), όπου τοποθετούνταν οι ελιές και συνθλίβονταν με μια μεγάλη κυλινδρική πέτρα (μυλόπετρα) που περιστρεφόταν. Αυτό γινόταν είτε με τα χέρια είτε με τη βοήθεια ζώων. Ακολουθούσε το στάδιο της συμπίεσης ή έκθλιψης, όπου ο πολτός (πυρήνας) της ελιάς μεταφερόταν σε σακιά και τοποθετούνταν κάτω από μια μεγάλη πρέσα που λειτουργούσε με ξύλινο μοχλό (ρυμός) και λίθινα βάρη. Για να ολοκληρωθεί η συμπίεση, οι εργάτες πρόσθεταν ζεστό νερό. Κατά την συμπίεση, το υγρό που προέκυπτε, δηλαδή το μίγμα λαδιού και νερού (αμόργη), έτρεχε μέσα στο κυκλικό αυλάκι του μαρμάρινου πιεστηρίου (ληνός) και από εκεί συλλεγόταν σε υπόγειες δεξαμενές (υπολήνια). Στα υπολήνια, το λάδι επειδή είναι ελαφρύτερο, ανέβαινε στην επιφάνεια και διαχωριζόταν από το νερό και τις λοιπές ακαθαρσίες, με την χρήση κάποιου πήλινου σκεύους.
Το λάδι είχε ευρεία χρήση στην καθημερινή ζωή. Ήταν απαραίτητο στοιχείο της διατροφής, χρησίμευε στον φωτισμό με τα λυχνάρια, στις θρησκευτικές τελετές, στην ιατρική. Στο χώρο έχουν βρεθεί τμήματα αλλά και ακέραια πολλά αγγεία, όπως αποθηκευτικά πιθάρια, αμφορείς για την μεταφορά, μαγειρικά σκεύη, λυχνάρια και άλλα, τα οποία σχετίζονται με την λειτουργία του χώρου.
Η χρήση των ελαιοτριβείων του Πύργου του Χειμάρρου τοποθετείται από τον 1ο αι. π.Χ. έως και τον 5ο αι. μ.Χ. Η περιοχή είναι γεμάτη ελαιόδεντρα ακόμη και σήμερα, ο καρπός τους περισυλλέγεται από τους αγρότες, για να οδηγηθεί σε σύγχρονα πλέον λιοτρίβια και από εκεί στην αποθήκευση, τη διακίνηση και την κατανάλωση.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ
Δημητροκάλλης Γεώργιος, «Ο Αρχαιοελληνικός Πύργος του Χειμάρρου στη Νάξο», Ανάτυπον, Τεχνικά Χρονικά, 236 (1964), σελ. 52-67
Σοφικίτου Μαρία, «Οι αρχαίοι πύργοι της Νάξου: Παρατηρήσεις για τη χρήση τους και τη σχέση τους με το περιβάλλον» στο Η Νάξος δια μέσου των αιώνων, Πρακτικά του Ε΄ Πανελλήνιου Επιστημονικού Συνεδρίου, Απεράθου Νάξου, 31 Αυγούστου – 2 Σεπτεμβρίου 2013, σελ. 117-136
Φιλανιώτου Όλγα, «Ο πύργος του Χειμάρρου Εχθές και Σήμερα», Ναξιακά 42 (2002), σελ. 3-13.
Φιλανιώτου Όλγα, «Συγκρότημα ελαιοτριβείων στον Πύργο του Χειμάρρου στη Νάξο», στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας (επιμ.) Πρακτικά Συμποσίου: «Η ελιά και το λάδι στον χώρο και το χρόνο», Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 2003, σελ. 73-83
ΚΑΛΑΒΡΟΥ ΑΝΝΑ (Α1)
ΚΑΛΑΒΡΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ (Α1)
