ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
Κ. Κανάκης, καθηγητής Κοινωνιογλωσσολογίας:
Οι άνθρωποι δεν μπορούν να ξεπεραστούν ως προς τη νοημοσύνη από μια μηχανή.
Κείμενο: Παρασκευή Κουγκούλιου, ΥβόννηΚουλμπάνη. Γιώργος Ορφανέλλης
O Κώστας Κανάκης είναι Καθηγητής Κοινωνιογλωσσολογίας και διευθυντής του Εργαστηρίου Εθνογραφικών Προσεγγίσεων της Γλώσσας και του ΠΜΣ «Φύλο, Πολιτισμός και Κοινωνία» στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, όπου διδάσκει εδώ και είκοσι πέντε χρόνια. Αφού ολοκλήρωσε τις προπτυχιακές σπουδές του στο Τμήμα Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, συνέχισε τις σπουδές του στη γλωσσολογία με υποτροφία Fulbright στο University of Chicago, όπου και ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή. Έχει διδάξει στο Program in Hellenic Studies, το Department of Classics και το Program in Linguistics στο Πανεπιστήμιο Princeton, στο τμήμα Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ και το Τμήμα Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Η συνέντευξη μας ξεκινά με ερωτήσεις περισσότερο προσωπικές.
-Εσείς πότε αποφασίσατε ότι θέλετε να ασχοληθείτε με τη γλωσσολογία;
«Από μικρός με συγκινούσαν οι ξένες γλώσσες -αυτά που δεν μου ανήκαν, που δεν ήταν δικά μου. Έτσι, επέλεξα την αγγλική φιλολογία. Στο πρώτο μάθημα, «Εισαγωγή στη φωνολογία», στο Πανεπιστήμιο, άκουσα πράγματα για τις ανθρώπινες γλώσσες που δεν την ήξερα. Τότε συνειδητοποίησα ότι η γλώσσα δεν είναι γραφή. Αλλά χρησιμοποιούμε -καταχρηστικά- συμβολισμούς, τη γραφή, για να αποδώσουμε τα ηχητικά κύματα βάσει των οποίων επικοινωνούμε. Ήταν, λοιπόν, ένα απόγευμα του Σεπτεμβρίου του 1986 όταν αποφάσισα ότι ήθελα να ασχοληθώ με τη γλωσσολογία. Και δεν το μετάνιωσα…»
-Ποια είναι η σχέση γλώσσας-ΑΙ; Σας τρομάζουν οι δυνατότητες που θα έχει η ΤΝ;
«Είναι πράγματι τρομερό το ότι ένα μηχάνημα δέχεται ένα ακουστικό ερέθισμα και το καταλαβαίνει. Είναι βέβαιο ότι η μηχανική μνήμη μπορεί να έχει μεγαλύτερο αποθηκευτικό χώρο, να θυμάται και να επεξεργάζεται δηλαδή περισσότερες πληροφορίες από έναν άνθρωπο. Η μνήμη, όμως, δεν είναι νοημοσύνη. Η Τ.Ν. είναι παράγωγη της ανθρώπινης νοημοσύνης. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να ξεπεραστούν ως προς τη νοημοσύνη από μια μηχανή (γιατί η μηχανή θα είναι μόνο τόσο καλή όσο επιτρέπει η νοημοσύνη των δημιουργών της). Γι’ αυτό, εμένα δεν με τρομάζει η ΤΝ και οι δυνατότητές της. Ανησυχώ μόνο για τα εργασιακά δικαιώματα τα οποία καταπατώνται, μισθοί πείνας που ωστόσο χάνονται και αυξάνονται τα ποσοστά ανεργίας. Ας μη δαιμονοποιούμε, όμως, την ΤΝ. Αυτή, άλλωστε, δεν μπορεί να κάνει από μόνη της, τίποτα περισσότερο από αυτό για το οποίο οι άνθρωποι την έχουν προγραμματίσει».
Για τη διδασκαλία της γλώσσας στο σχολείο
Ο κ. Κανάκης αναφέρθηκε, επίσης, στη διδασκαλία του μαθήματος της ελληνικής γλώσσας στα σχολεία και στον ρόλο της τεχνικής νοημοσύνης. Σε ερώτησή μας αν η διδασκαλία της γλώσσας γίνεται με τον σωστό τρόπο, επισήμανε ότι «το εκπαιδευτικό σύστημα επί της ουσίας στρέφει τους μαθητές σε μεγάλο βαθμό σε απόλυτα αναχρονιστικές απόψεις για τη γλώσσα οι οποίες έχουν καταρριφθεί ήδη από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα. Παράλληλα, παρόλες τις αλλαγές στα προγράμματα σπουδών, η γλωσσική καλλιέργεια που είναι δουλειά του σχολείου στο μάθημα της μητρικής γλώσσας δεν νομίζω ότι επιτυγχάνεται. Μοιάζει να υπάρχει, αντίθετα, εμμονή του σχολείου (όπως και της κοινωνίας) με την ιστορία και την ιστορικότητα της ελληνικής και αυξανόμενη αρχαιολατρεία σε μια εποχή μάλιστα που η κοινή νεοελληνική έχει αναπτυχθεί, καλλιεργηθεί και τυποποιηθεί σημαντικά σε όλα τα πεδία. Αυτή η τάση εξηγεί και την εμμονή της ελληνικής κοινωνίας με την δήθεν «φτωχή» γλώσσα των νέων (βλ. και τους απαξιωτικούς όρους λεξιπενία ή και αγλωσσία κλπ.).
Από την άλλη πλευρά, όντως πολλές μαθήτριες και μαθητές, όταν έρχονται στο πανεπιστήμιο διαπιστώνουν ότι δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις των μαθημάτων τους. Αυτό όμως δεν συνηγορεί υπέρ των όποιων μιλούν για δήθεν «κακά ελληνικά», αλλά για τους (πολύ λιγότερους, δυστυχώς) που επισημαίνουν ότι στο σχολείο θα πρέπει να καλλιεργείται περισσότερο η γλώσσα σε μια ποικιλία πεδίων. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει το σχολείο να ενθαρρύνει την κατανόηση και παραγωγή πρωτότυπου λόγου χωρίς την προσδοκία αποστήθισης. –με άλλα λόγια τη δημιουργικότητα Δεν νομίζω ότι γίνεται αυτό –και σίγουρα δεν γίνεται στο εξεταστικό σύστημα, αναφέρει χαρακτηριστικά.
Ρωτήσαμε τον κ. Κανάκη και για το σημερινό επίπεδο τον φοιτητών σε σύγκριση με το παρελθόν Ο κ. Κανάκης θεωρεί ότι το επίπεδο των φοιτητών βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση. Μάλλον αυτό οφείλεται τόσο σε όσα προανέφερα για την εκπαίδευση όσο και στη νοοτροπία της “ελάχιστης προσπάθειας” σε συνδυασμό με την έλλειψη ουσιαστικού ενδιαφέροντος που προκύπτει, ωστόσο, και από την έλλειψη αξιόλογων επαγγελματικών προοπτικών, εξηγεί. Είναι δύσκολο να βρουν κίνητρο οι νέοι άνθρωποι, όταν η αγορά εργασίας είναι τόσο αποθαρρυντική όσο σήμερα.
Για το διαδίκτυο
Ενδιαφέρουσες είναι οι απόψεις του, όμως, και για το διαδίκτυο. «Για παράδειγμα, όταν το διαδίκτυο έχει σκοπό την διοχέτευση κάθε είδους απελπισίας, δεν ωφελεί πουθενά» μας λέει. «Αυτό βέβαια δεν συνιστά λόγο απαγόρευσης της πολυφωνίας, αλλά καλό θα ήταν να αποφύγουμε τις σελίδες στις οποίες γίνεται ηλεκτρονικός χαμός. Αν αυτό είναι επιλογή μας θα γίνουμε κι εμείς μέρος του χάους».
Ο κ. Κανάκης, πάντως, δεν θεωρεί ότι το διαδίκτυο είναι η αιτία της πτώσης του μορφωτικού επιπέδου. Αναφέρει χαρακτηριστικά: «Οι άνθρωποι που θέλουν να χρησιμοποιήσουν το διαδίκτυο, δηλαδή ό,τι σπουδαιότερο φτιάχτηκε ποτέ για την ανθρωπότητα για να μάθουν, είναι σε πολύ καλύτερη θέση από ό,τι ήταν ποτέ. Καταρχάς είναι μία δυνατότητα η οποία πλέον είναι διαθέσιμη,- αν και δεν είναι τόσο φτηνή όσο θα έπρεπε αφού κάποιοι βγάζουν δισεκατομμύρια-, αλλά νομίζω ότι δύσκολα θα βρεις σπίτι χωρίς σύνδεση στο διαδίκτυο. Σημασία έχει τι κάνεις με αυτό.[...])Δηλαδή όταν έχεις ίντερνετ η προσπάθεια μεγαλώνει, δεν μικραίνει. Για παράδειγμα, όποτε βλέπω μία ταινία, ψάχνω στο διαδίκτυο τα πραγματολογικά στοιχεία που δεν καταλαβαίνω (τοποθεσίες, πολιτισμικές αναφορές) και μου παίρνει η ταινία 6 ώρες! Δεν ξέρω κανέναν φοιτητή που να το κάνει αυτό… δηλαδή να χρησιμοποιεί συστηματικά το διαδίκτυο για να εμβαθύνει στο αντικείμενο των σπουδών του».
Για την απαγόρευση των κινητών και τη γλώσσα των νέων
Ειδικότερα για την απαγόρευση των κινητών στα σχολεία ο κ. Κανάκης δεν είναι υπέρ της απαγόρευσης ως μέσου επιβολής. Υποστηρίζει ότι «σημασία έχει να πείσεις τον άλλον, αφού σπαταλά που σπαταλά τον χρόνο του να τον χρησιμοποιήσει δημιουργικά».
Σε ερώτησή μας αν θεωρεί ότι οι νέοι ευθύνονται για τη χρήση ξένων λέξεων απαντά ότι « ο δανεισμός ξένων λέξεων είναι διαχρονικό φαινόμενο και δεν έχει να κάνει με τους νέους. Η γλώσσα ανανεώνεται. Νέες λέξεις που χρησιμοποιούνται, μετά από κάποια χρόνια θα ξεχαστούν και δεν θα χρησιμοποιούνται πια». Απλώς οι νέοι σε όλες τις κοινωνίες γίνονται αποδέκτες της απογοήτευσης των μεγαλυτέρων τους, οι οποίοι τους θεωρούν υπεύθυνους γι αυτές τις αλλαγές. Παρόλα αυτά, η γλωσσική αλλαγή δεν είναι μόνο θέμα της γλώσσας των νέων.
Τι είναι τελικά η γλώσσα;
Τελικά η γλώσσα είναι δημιούργημα των ανθρώπων, ένα κατασκεύασμα (νόμω) ή ένα δώρο της φύσης; Ο άνθρωπος είναι προγραμματισμένος να χρησιμοποιεί γλώσσα, μας λέει. «Η ικανότητα για γλώσσα είναι ενδεχομένως δώρο της φύσης, όμως τα ελληνικά δεν είναι δώρο της φύσης, τα γαλλικά δεν είναι δώρο της φύσης, τα αλβανικά δεν είναι δώρο της φύσης. Είναι ανθρώπινο δημιούργημα. Αυτή είναι η διαφορά».
