Στην καρδιά της εύφορης πεδιάδας της Εύβοιας, λίγα χιλιόμετρα έξω από τη Χαλκίδα, στέκει σιωπηλό αλλά επιβλητικό το Κάστρο Αφρατίου ή Καστέλλι. Η ιστορία του κάστρου είναι συνδεδεμένη με τον θρυλικό ιππότη Λικάριο που χρησιμοποίησε το κάστρο ως ορμητήριό του τον 13ο αιώνα και μετά από μια πολυτάραχη και περιπετειώδη ζωή, ήταν το κάστρο στο οποίο αποσύρθηκε. Αν και σήμερα σώζονται μόνο τμήματα από τα τείχη και ερείπια παλαιών κτισμάτων, το κάστρο εξακολουθεί να αποτελεί έναν πολύτιμο μάρτυρα της ιστορίας του τόπου μας. Είναι ένα μνημείο που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και μας υπενθυμίζει πως η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι κάτι μακρινό ή ξένο, αλλά μέρος της καθημερινότητάς μας.
Το κάστρο τοπικά είναι γνωστό απλά ως Καστέλλι και στην ιστοριογραφία ως κάστρο του Λικάριο. Σε παλιούς χάρτες σημειώνεται σαν καστέλο Tianto ή Lilanto. Το κάστρο χτίστηκε πιθανότατα τον 13ο ή 14ο αιώνα, κατά τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας, όταν η Εύβοια βρέθηκε υπό λατινική κυριαρχία μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204. Εκείνη την περίοδο, η κατασκευή οχυρωματικών έργων ήταν απαραίτητη για την προστασία των εδαφών και τον έλεγχο των τοπικών πληθυσμών. Τα κάστρα δεν λειτουργούσαν μόνο ως στρατιωτικά οχυρά· ήταν κέντρα διοίκησης, αποθήκευσης προϊόντων, οργάνωσης της άμυνας και πολλές φορές τόποι καταφυγίου για τους κατοίκους σε περιόδους κινδύνου.
Η θέση του Κάστρου Αφρατίου ήταν στρατηγικής σημασίας. Από εκεί μπορούσε κανείς να ελέγχει την πεδιάδα, τις καλλιέργειες και τους δρόμους που συνέδεαν τη Χαλκίδα με την ενδοχώρα της Εύβοιας. Η περιοχή ήταν – και παραμένει – αγροτικά πλούσια, γεγονός που αύξανε τη σημασία της προστασίας της. Το κάστρο αποτελούσε, λοιπόν, σημείο επιτήρησης αλλά και εξουσίας. Κατά την Οθωμανική περίοδο που ακολούθησε, συνέχισε να χρησιμοποιείται, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική του αξία.
Με το πέρασμα των αιώνων, πολεμικές συγκρούσεις, φυσικές φθορές, σεισμοί και η σταδιακή εγκατάλειψη συνέβαλαν στην παρακμή του. Σήμερα, ο επισκέπτης αντικρίζει πέτρινα τείχη με εμφανή τα σημάδια του χρόνου, χαμηλά ερείπια και διάσπαρτα αρχιτεκτονικά στοιχεία. Παρ’ όλα αυτά, η ατμόσφαιρα του χώρου διατηρεί μια ιδιαίτερη δύναμη. Όταν περπατά κανείς ανάμεσα στα απομεινάρια των τειχών, μπορεί να φανταστεί τη ζωή στο εσωτερικό του κάστρου: φρουρούς να αγρυπνούν, κατοίκους να αναζητούν ασφάλεια, ανθρώπους να εργάζονται, να συζητούν και να ζουν μέσα σε έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από τον σημερινό.
Το Κάστρο Αφρατίου δεν είναι από τα πιο προβεβλημένα μνημεία της Εύβοιας. Ωστόσο, η αξία του είναι μεγάλη, τόσο ιστορικά όσο και εκπαιδευτικά. Για εμάς τους μαθητές, αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε την ιστορία βιωματικά. Δεν πρόκειται για μια απλή αναφορά σε ένα σχολικό βιβλίο· είναι ένας πραγματικός χώρος που μπορούμε να επισκεφθούμε, να παρατηρήσουμε και να μελετήσουμε.
Δυστυχώς, η εικόνα του χώρου δείχνει ότι χρειάζεται περισσότερη φροντίδα και προστασία. Η παρουσία απορριμμάτων, η ανεξέλεγκτη βλάστηση και η έλλειψη επαρκούς σήμανσης δυσκολεύουν την ανάδειξή του. Εδώ ακριβώς μπορεί να ξεκινήσει η δική μας δράση.
Πρώτο και βασικό βήμα είναι η διοργάνωση εθελοντικού καθαρισμού, πάντα σε συνεργασία με τον Δήμο και τις αρμόδιες υπηρεσίες. Με υπευθυνότητα, γάντια, σακούλες και σωστό συντονισμό, μπορούμε να απομακρύνουμε σκουπίδια και να βελτιώσουμε σημαντικά την εικόνα του χώρου. Παράλληλα, θα μπορούσε να γίνει καταγραφή των προβλημάτων και να αποσταλεί σχετική ενημέρωση στις τοπικές αρχές.
Δεύτερη σημαντική δράση είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινωνίας. Η σχολική μας εφημερίδα μπορεί να φιλοξενεί τακτικά άρθρα για την ιστορία του κάστρου. Μπορούμε να δημιουργήσουμε αφίσες, ενημερωτικά φυλλάδια και παρουσιάσεις. Επιπλέον, η δημιουργία ενός σύντομου βίντεο ή ψηφιακού οδηγού θα μπορούσε να αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του σχολείου ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, προσελκύοντας το ενδιαφέρον περισσότερων ανθρώπων.
Μια ακόμη ιδέα είναι η διοργάνωση θεματικών ξεναγήσεων από τους ίδιους τους μαθητές. Μετά από έρευνα και προετοιμασία, μπορούμε να αναλάβουμε τον ρόλο των ξεναγών για γονείς, κατοίκους και επισκέπτες. Έτσι, όχι μόνο θα διαδώσουμε τη γνώση, αλλά θα ενισχύσουμε και την αυτοπεποίθησή μας. Παράλληλα, θα μπορούσε να καθιερωθεί μια «Ημέρα Πολιτιστικής Κληρονομιάς», αφιερωμένη στο Κάστρο Αφρατίου και γενικότερα στην ιστορία της περιοχής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον θα είχε και η διοργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων στον περιβάλλοντα χώρο, εφόσον επιτρέπεται. Ένα θεατρικό δρώμενο με θέμα τη ζωή σε ένα μεσαιωνικό κάστρο, μια αναπαράσταση ιστορικών γεγονότων ή ακόμη και μια έκθεση φωτογραφίας θα μπορούσαν να δώσουν νέα πνοή στο μνημείο. Μέσα από την τέχνη και τη δημιουργία, η ιστορία γίνεται πιο προσιτή και ελκυστική.
Επιπλέον, θα μπορούσε να αναπτυχθεί συνεργασία με ειδικούς, όπως ιστορικούς ή αρχαιολόγους, οι οποίοι θα επισκεφθούν το σχολείο μας και θα μιλήσουν για τη σημασία των μεσαιωνικών κάστρων στην Εύβοια. Μια τέτοια συνεργασία θα ενίσχυε τη γνώση μας και θα μας βοηθούσε να κατανοήσουμε βαθύτερα τον ρόλο του κάστρου στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο.
Η προστασία ενός μνημείου δεν είναι απλώς μια πράξη καθαρισμού ή συντήρησης. Είναι στάση ζωής. Σημαίνει σεβασμό προς το παρελθόν και ευθύνη απέναντι στο μέλλον. Το Κάστρο Αφρατίου δεν είναι απλώς πέτρες και ερείπια. Είναι κομμάτι της ταυτότητάς μας, της ιστορίας της Εύβοιας και της συλλογικής μας μνήμης.
Αν θέλουμε ο τόπος μας να διατηρήσει τη φυσιογνωμία και τον πολιτισμό του, πρέπει να δράσουμε. Οι νέοι άνθρωποι δεν είμαστε αδιάφοροι· μπορούμε να γίνουμε πρωταγωνιστές στην προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Με συνεργασία, δημιουργικότητα και σεβασμό, μπορούμε να μετατρέψουμε το Κάστρο Αφρατίου σε σημείο αναφοράς για ολόκληρη την κοινότητα.
Η ιστορία δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Ζει μέσα από τις πράξεις μας. Και το Κάστρο Αφρατίου μάς καλεί να γίνουμε οι επόμενοι φύλακές του.
Δημοσιογραφική Ομάδα ΓΕΛeye – Με την ματιά των μαθητών του ΓΕΛ Βασιλικού
