Πώς άραγε γλίτωναν οι Κοζανίτες  από τους Τούρκους; Στη δύσκολη περίοδο της  τουρκοκρατίας , όταν για τον  έλληνα ραγιά δεν υπήρχαν τα αυτονόητα δικαιώματα, οι κοζανίτες  έπερεπε να βρουν τρόπο να υπερασπιστούν τις οικογένειές τους, την περιουσία τους και κυρίως την αξιοπρέπειά τους. Ο μόνος τρόπος ήταν η φυγή. Καθόλου τυχαία λοιπόν η πόλη ήταν χτισμένη με δαιδαλώδεις δρόμους και οι αυλές των σπιτιών επικοινωνούσαν με ένα σύστημα από πόρτες και παραπόρτια, ώστε να διαφεύγουν σε ώρα κινδύνου.  Οι ντουλάπες στο εσωτερικό των νοικοκυριών έμειναν να ονομάζονται μεσάντρες, αφού είχαν χώρο αρκετό για να κρυφτούν κυνηγημένοι άντρες, που σε πιο βολική στιγμή θα διέφευγαν μέσα από μυστικές διόδους στα βουνά όπου θα ζούσαν ως κλέφτες και θα οργάνωναν ανταρτοπόλεμο εναντίον των τούρκων. Ο Παύλος Μελάς σε ένα γράμμα που έστειλε στη γυναίκα του, όταν έφτασε στην Κοζάνη το 1904, αναφέρει πως κάθε συνοικία της πόλης αποτελεί αληθινό λαβύρινθο.

Το σύστημα επικοινωνίας των γειτονικών αυλών που συνδυαζόταν με το οδικό δίκτυο της πόλης ονομαζόταν «απάνοιξη», όπως αναφέρει σε άρθρο του ο Ευθύμιος Σπυρίδων Γεωργίου. Για παράδειγμα στο αρχοντικό των Σακελλάριων, γνωστό στους Κοζανίτες ως «Σπίτ” τ΄γιατρού» υπήρχε ένας χώρος στο ισόγειο για τη φύλαξη σιτηρών και αλεύρων, το αλευράμπορο. Από αυτό μια μικρή πορτούλα οδηγούσε στην πίσω αυλή του συγκροτήματος. Επίσης υπήρχε ένας χώρος τυφλός, απροσπέλαστος από το ισόγειο, η κρυψώνα του αρχοντικού. Η πρόσβαση σ΄αυτό γινόταν από σκάλα καλυμμένη με μυστική γκλαβανή (=καταπακτή) που ξεκινούσε από το μαερειό (=κουζίνα) του ορόφου.

Κατά τη γνώμη μου οι κοζανίτες είναι άνθρωποι ευπροσάρμοστοι, έξυπνοι και με ομαδικό πνεύμα, αφού κατάφεραν να επιβιώσουν σε τόσο δύσκολες στιγμές. Κατάφεραν να αναδείξουν γενναίους οπλαρχηγούς που έφεραν στον τόπο μας τη λευτεριά αλλά και μορφωμένους ανθρώπους που ενδιαφέρθηκαν για την πνευματική ανάπτυξη του τόπου.

Γεωργία Πουλιοπούλου