Το ηλιόλουστο νησί της Σαντορίνης αποτελεί πόλο έλξης για χιλιάδες τουρίστες ετησίως λόγω
των ειδυλλιακών τοπίων του, των καταγάλανων νερών του, της ιδιαίτερης παραδοσιακής
νησιωτικής αρχιτεκτονικής και των αρχαιολογικών χώρων του, που μαρτυρούν τη μακραίωνη
ιστορία του. Ωστόσο, τον φετινό χειμώνα, το διαμάντι των Κυκλάδων αναδείχθηκε στα διεθνή
μέσα ενημέρωσης για διαφορετικούς λόγους. Το πρόσφατο ξύπνημα του Εγκέλαδου αναστάτωσε
τους κατοίκους του νησιού και προκάλεσε έντονες ανησυχίες στην επιστημονική κοινότητα,
επαναφέροντας μνήμες από τον καταστροφικό σεισμό του 1956. Η Σαντορίνη βρίσκεται ήδη σε
κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με αρκετούς πολίτες να έχουν εκκενώσει τις εστίες τους,
φοβούμενοι την εκδήλωση ενός ισχυρότερου κύριου σεισμού. Η αγωνία των κατοίκων αλλά και
σύσσωμης της κοινής γνώμης, που με αμείωτο ενδιαφέρον παρακολουθεί τις εξελίξεις,
επιτείνεται από τις θεωρίες έγκριτων σεισμολόγων και γεωλόγων, που χαρακτηρίζουν ως πιθανό
το σενάριο της ηφαιστειακής έκρηξης, συσχετίζοντάς το με την έντονη σεισμική δραστηριότητα
των τελευταίων ημερών.
Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΡΗΞΗ ΤΟΥ 1613 π.Χ.
Η πρώτη «καταγεγραμμένη» καταστροφική ηφαιστειακή έκρηξη έγινε κατά την
Υστεροκυκλαδική περίοδο, περίπου το 1600 π.Χ. Η χρονολόγηση αυτή βασίστηκε σε
συγκριτικές μελέτες της τεχνικής των αγγείων που βρέθηκαν στον προϊστορικό οικισμό του
Ακρωτηρίου, σε Αιγυπτιακές πηγές, αλλά και σε χρονολόγηση με ραδιενεργό άνθρακα υλικών,
όπως ενός κλαδιού ελιάς που θάφτηκε από την τέφρα της έκρηξης. Η έκρηξη του ηφαιστείου,
που θεωρείται ως η δεύτερη μεγαλύτερη έκρηξη στην ανθρώπινη ιστορία μετά από αυτή στο
ηφαίστειο Ταμπόρα στην Ινδονησία το 1815, κατέστρεψε τη νήσο Στρογγύλη, όπως ονομαζόταν
τότε η Σαντορίνη λόγω του κυκλικού σχήματός της και είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία της
καλδέρας (κοιλότητα του εδάφους που σχηματίζεται όταν υποχωρεί ο ηφαιστειακός κώνος ή
διαβρώνονται βαθμιαία τα εσωτερικά τοιχώματά του).
Οι ανασκαφές στον προϊστορικό οικισμό του Ακρωτηρίου φανερώνουν τι έγινε λίγο πριν και
μετά την έκρηξη. Το γεγονός ότι στον οικισμό δεν βρέθηκαν καθόλου ανθρώπινοι σκελετοί
μαρτυρά ότι μια σειρά από προειδοποιητικούς σεισμούς εξανάγκασε τους κατοίκους να τον
εγκαταλείψουν έγκαιρα. Πάντως, πριν ταφεί ο οικισμός κάτω από την τέφρα της ηφαιστειακής
έκρηξης, είχε χτυπηθεί από μεγάλο σεισμό. Κάποιοι κάτοικοι επέστρεψαν αργότερα για να
απεγκλωβίσουν όσους δεν είχαν προλάβει να φύγουν και να συλλέξουν πολύτιμα προσωπικά
αντικείμενα. Η συνέχιση όμως των γεωλογικών φαινομένων τούς ανάγκασαν να εγκαταλείψουν
ξανά την πόλη. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι οι εργασίες διάνοιξης των δρόμων δεν
ολοκληρώθηκαν ποτέ, ενώ ένας μεγάλος αριθμός αγγείων βρέθηκαν πάνω σε σωρούς μπάζων,
όπου, προφανώς, είχαν τοποθετηθεί αρχικά για να μεταφερθούν σε πιο ασφαλείς θέσεις. Ο
χρόνος μεταξύ του μεγάλου σεισμού και της ηφαιστειακής έκρηξης δεν πρέπει να υπερέβαινε τις
λίγες δεκάδες μέρες. Από την έκρηξη προκλήθηκε τσουνάμι που έπληξε τα γειτονικά νησιά, σε
ακτίνα 50 με 60 χιλιομέτρων, και τις βόρειες ακτές της Κρήτης. Υπολογίζεται ότι έφτασε στις
ακτές της Κρήτης 30 με 45 λεπτά μετά τη δημιουργία του και είχε ύψος 15 ως 30 μέτρα.
Αποθέσεις θηραϊκής γης (ελαφρόπετρα) από την έκρηξη έχουν βρεθεί στην Κρήτη, τη
νοτιοδυτική Μικρά Ασία, ακόμα και στο Δέλτα του Νείλου. Η μεταφορά της τέφρας προς την
Η εκρηκτική ιστορία του ηφαιστείου της Σαντορίνης
ανατολή μάς δείχνει ότι οι άνεμοι έπνεαν κατά τη διάρκεια της έκρηξης από τα δυτικά, ενώ μετά
την έκρηξη ακολούθησε καταρρακτώδης βροχή. Οι ποσότητες των ηφαιστειακών αερίων που
συγκεντρώθηκαν στην ατμόσφαιρα προκάλεσαν πτώση στη μέση ετήσια θερμοκρασία του
πλανήτη έως και 3 ο C για τουλάχιστον τρία χρόνια.
ΝΕΩΤΕΡΕΣ ΕΚΡΗΞΕΙΣ
Ακολούθησαν 1500 χρόνια ηρεμίας. Έπειτα οι εκρήξεις ξανάρχισαν χύνοντας λάβα στον
πυθμένα της καλδέρας και σχηματίζοντας τις ηφαιστειογενείς νησίδες της Παλαιάς Καμμένης το
197 π.Χ., της Μικρής Καμένης το 1570 μ.Χ. και της Νέας Καμένης μεταξύ 1707-1711 μ.Χ. Η
ηφαιστειακή δραστηριότητα συνδέεται άμεσα και με τους συχνούς και ισχυρούς σεισμούς που
πλήττουν την περιοχή. Το 1650 μ.Χ. έγινε σεισμός μεγέθους 6,8 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ,
που συνοδεύτηκε από υποθαλάσσια ηφαιστειακή έκρηξη. Σύμφωνα με μαρτυρίες, εκτός από τα
200 σπίτια που κατέρρευσαν, 40 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από τα δηλητηριώδη αέρια που
εκλύθηκαν. Ο κρότος από την έκρηξη του ηφαιστείου ακούστηκε ως τη Χίο, παρά την απόσταση
των 224 χιλιομέτρων που χωρίζει τα δύο νησιά, ενώ ο σεισμός έγινε αισθητός ως την
Κωνσταντινούπολη. Επίσης, δημιουργήθηκε τσουνάμι που έφτασε ως τις δυτικές ακτές της
Πάτμου. Ακόμη η ηφαιστειακή τέφρα κάλυψε τα φύλλα των δέντρων στις ακτές της Μικράς
Ασίας. Το 1707 έγινε πάλι δυνατός σεισμός μεγέθους 6 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, που
συνοδεύτηκε από ισχυρή έκρηξη. Χαρακτηριστική είναι η αφήγηση Γάλλου περιηγητή Aubrey
de La Motraye που βρέθηκε στην περιοχή. Όταν το πλοίο πλησίασε τη Σαντορίνη, είδε να
τινάζονται φλόγες μαζί με βράχους από ένα μαύρο νησάκι. Η ατμόσφαιρα μύριζε θειάφι,
«…πνιγόμουν, δεν μπορούσα να βγάλω φωνή. Ακολούθησε πονοκέφαλος, λιγοθυμία, ζάλη».
Ο καθηγητής Γεωλογίας Γεώργιος Γεωργαλάς κατέγραψε με κάμερα της εποχής την έκρηξη του
ηφαιστείου της Σαντορίνης, το 1925. Στα ασπρόμαυρα πλάνα φαίνεται ο καπνός που ανεβαίνει
προς τον ουρανό και η ηφαιστειακή τέφρα που καλύπτει τα πάντα. Η δραστηριότητα του
ηφαιστείου ξεκίνησε το Αύγουστο του 1925. Όταν ολοκληρώθηκε η έκρηξη, το 1928,
υπολογίστηκε ότι ο όγκος της λάβας που απελευθερώθηκε ήταν 100.000.000 κυβικά μέτρα και
ένωσε τις ηφαιστειογενείς νησίδες Μικρή και Νέα Καμένη.
Στις 9 Ιουλίου 1956, στις 4:45 το πρωί, ένας τρομακτικός σεισμός μεγέθους 7,5 βαθμών της
κλίμακας Ρίχτερ και το τεράστιο τσουνάμι, με ύψος έως 25 μέτρα, που ακολούθησε,
προκάλεσαν τεράστιες καταστροφές στη Σαντορίνη, στην Αμοργό και σε άλλα νησιά του
Νοτίου Αιγαίου, αφήνοντας πίσω δεκάδες νεκρούς, εκατοντάδες τραυματίες και χιλιάδες
άστεγους. Τα πρωτοσέλιδα της εποχής κάνουν λόγο για 53 νεκρούς και πάνω από 100
τραυματίες.
Από τότε έως πριν λίγες ημέρες, με εξαίρεση την ήπια δραστηριότητά του το 2011, το ηφαίστειο
βρισκόταν σε ηρεμία. Όμως το CO2, SO2 και τα άλλα αέρια, που αναδύονται στην περιοχή των
Νέων Καμένων, υποδηλώνουν ότι το ηφαίστειο παραμένει πάντα ενεργό.
Η εκρηκτική ιστορία του ηφαιστείου της Σαντορίνης
Σήμερα, η απειλή της έκρηξης του ηφαιστείου είναι ισχυρότερη από ποτέ. Αρκετοί πολίτες
έχουν ήδη εκκενώσει τη Σαντορίνη, με τους τουρίστες να ακυρώνουν τις διακοπές και τις
κρατήσεις τους στα καταλύματα του νησιού, ενώ οι ηφαιστειολόγοι και οι σεισμολόγοι έχουν
επικεντρώσει τις προσπάθειές τους στην καταγραφή και χαρτογράφηση του ηφαιστείου με
σύγχρονα τεχνολογικά μέσα, αξιολογώντας συνεχώς τον βαθμό του κινδύνου.
Ένα άρθρο από τους:
Βαγγέλη Λυραντζή
Δημήτρη Μαρτίνη
