Ο αρχαίος Πειραιάς

Το λιμάνι έκλεινε με δύο πύργους που ενώνονταν μεταξύ τους με χοντρή αλυσίδα (κλείθρα των λιμένων)

Η ιστορία της πόλης μας

Σύμφωνα με μελέτες, μέχρι και το 1.550 π. Χ., ο Πειραιάς χωριζόταν από την Αττική με μία λιμνοθάλασσα, ήταν δηλαδή νησί ! Έτσι πήρε και το όνομά του, «Πειραιεύς», η οποία προέρχεται από τη λέξη «πορθμέας», «πέρασμα» ή «περαιώ», που σημαίνει «μεταφέρω απέναντι». Ο «πορθμέας» δεν ήταν άλλος απ’ τον βαρκάρη, ο οποίος περνούσε τον κόσμο από τις ακτές της Αττικής στις ακτές του Πειραιά….

Η θαλάσσια λωρίδα ξεκινούσε από την περιοχή του Νέου Φαλήρου, περνούσε από τα Καμίνια και κατέληγε περίπου στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα ο σταθμός ΗΣΑΠ Πειραιώς. Σταδιακά, συνδέθηκε με την Αττική, εξαιτίας προσχώσεων που μετέφεραν τα ποτάμια Κηφισός και Ιλισσός. Έτσι η λωρίδα θάλασσας μεταμορφώθηκε αρχικά σε έλος και αργότερα σε «πηλώδη» περιοχή, δηλαδή ένα λασπότοπο που διατηρεί την ίδια ονομασία μέχρι και σήμερα, Αλίπεδο….

Η ανάπτυξη του Πειραιά συνδέθηκε με έναν μεγάλο της Αθήνας, τον Θεμιστοκλή, ο οποίος πρώτος αντιλήφθηκε ότι η δύναμη της πόλης βρισκόταν στη θάλασσα και όχι στη στεριά. Μέχρι τότε, η Αθήνα ήταν μία αγροτική πόλη με επίνειο το Φάληρο, το οποίο λειτουργούσε κυρίως ως εμπορικό λιμάνι. Το 493 π.Χ., όταν ανακαλύφθηκε ασήμι στο υπέδαφος του Λαυρίου, ο Θεμιστοκλής επέλεξε να το χρησιμοποιήσει για να μετατρέψει την Αθήνα στη μεγαλύτερη ναυτική δύναμη της Μεσογείου. Το κατάφερε, μεταφέροντας το επίνειο της πόλης στον Πειραιά, όπου υπήρχαν τρία φυσικά λιμάνια, τα οποία μπορούσαν να υποστηρίξουν εμπορικό αλλά και πολεμικό στόλο….

Τα Μακρά Τείχη

Αυτό που απέμενε για να εξασφαλιστεί η επικράτηση της Αθήνας στη Μεσόγειο ήταν τα αμυντικά έργα. Με εντολή του Θεμιστοκλή, ξεκίνησε η οχύρωση της Αθήνας και του Πειραιά με τα λεγόμενα «Μακρά Τείχη», που είχαν ως στόχο να προστατεύσουν την πόλη από επιθέσεις, αλλά και να εξασφαλίσουν τη δυνατότητα τροφοδότησης της Αθήνας μέσω του λιμανιού, ακόμα και σε περιόδους πολιορκίας. …

Η κατασκευή των τειχών ξεκίνησε το 461 π. Χ. Σε πρώτη φάση, τα τείχη ένωναν την Αθήνα με τον Πειραιά, ακολουθώντας τη διαδρομή που σήμερα ακολουθεί η οδός Πειραιώς. Είχαν μήκος 7 χιλιόμετρα και η απόσταση μεταξύ τους ήταν 184 μέτρα. Μέρος τους καταστράφηκε κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο από τους Σπαρτιάτες, αλλά το 391 π .Χ., άρχισε η ανοικοδόμηση του δεύτερου τμήματος των τειχών, τα οποία είχαν ως στόχο να οχυρώσουν όλη την Πειραϊκή χερσόνησο, η οποία μέχρι τότε ήταν αφύλαχτη. Τα τείχη έμειναν γνωστά ως «Κονώνεια», απ’ τον Κόνωνα, τον Αθηναίο στρατηγό που έφερε εις πέρας το όραμα του Θεμιστοκλή.

Στην πόλη του Πειραιά εφαρμόστηκε για πρώτη φορά πολεοδομικό σχέδιο. Ο Ιππόδαμος της Μιλήτου, που θεωρείται ο πατέρας της πολεοδομίας, χώρισε την πόλη με κάθετες και οριζόντιες ευθείες που συμβόλιζαν οδούς, σε ίσα οικοδομικά τετράγωνα, τα οποία θα φιλοξενούσαν είτε σπίτια, είτε πλατείες, δημόσιους χώρους λατρείας ή τα εμπορικά καταστήματα της εποχής Το βασικό σχέδιο της πόλης βασίστηκε πάνω σε δύο κεντρικούς άξονες, οι οποίοι υπάρχουν μέχρι και σήμερα. Πρόκειται για τους δρόμους «Ηρώων Πολυτεχνείου» και «Βασιλέως Γεωργίου»….

Στο αρχαίο λιμάνι του Πειραιά, κατά την περίοδο του Κόνωνα, η είσοδός του προστατεύονταν από δύο τετράγωνους πύργους που ήταν ενσωματωμένοι στο τείχος και οι οποίοι άφηναν μεταξύ τους ένα στενό πέρασμα, ώστε μόλις δύο τριήρεις χωρούσαν να περάσουν ταυτόχρονα. Τους πύργους δε αυτούς οι αρχαίοι ονόμαζαν «κλείθρα των λιμένων» και ενώνονταν μεταξύ τους τη νύχτα με χονδρή αλυσίδα, για να εμποδίζεται ο αιφνιδιασμός από τον εχθρό.

Το λιμάνι έκλεινε με δύο πύργους που ενώνονταν μεταξύ τους με χοντρή αλυσίδα (κλείθρα των λιμένων)

Το λιμάνι έκλεινε με δύο πύργους που ενώνονταν μεταξύ τους με χοντρή αλυσίδα (κλείθρα των λιμένων)

Το γεγονός ότι το λιμάνι του Πειραιά έκλεινε με αλυσίδα το αναφέρει και ο Αριστοφάνης (Ειρήνη 145) και για τα τρία λιμάνια του «έχει δε ο Πειραιεύς λιμένας τρεις, πάντα κλειστούς».

Για τον Μέγα λιμένα η Κάνθαρο όπως έλεγαν το μεγαλύτερο, πάλι ο Αριστοφάνης μας κάνει γνωστό, αλλά και πολλοί άλλοι, ότι το λιμάνι περιελάμβανε 60 νεώρια, το Αφροδίσιο και πέντε στοές.

2.Λιμάνι2

 

Ο Στράβωνας μας γράφει ότι το λιμάνι χωρούσε 400 πλοία, αλλά ο Πλίνιος γράφει 1000. Ήταν δε διηρημένο σε πολεμικό και εμπορικό. Ο πολεμικός ναύσταθμος βρισκόταν δεξιά της εισόδου όλο το άλλο ήταν προορισμένο για τις ανάγκες των επιβατικών πλοίων. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι υπήρχε αγορά για όσους μένουν κοντά στη θάλασσα. Ο δε Ισοκράτης μας γράφει σε κάποιο σχόλιό του ότι το λιμάνι του Πειραιά ήταν ένα από τα μεγαλύτερα διακομιστικά κέντρα του αρχαίου κόσμου.

 

Από   πολλούς ιστορικούς, ποιητές, κωμωδιογράφους, μαθαίνουμε ότι εισάγονται από το αρχαίο λιμάνι του Πειραιά τα εξής προϊόντα:

Από την Βοιωτία χέλια

Την Κόρινθο στρώματα

Την Σικελία τυρί

Την Εύβοια αχλάδια και μήλα

Την Σαμοθράκη σκόρδα

Την Τένεδο ρίγανη

Την Ρόδο σταφίδα και αρώματα

Την Φοινίκη χουρμάδες

Την Αίγυπτο ιστία, λεπτά υφάσματα και παπύρους

Την Λιβύη ελεφαντοστούν

Την Κυρήνη δέρματα

Την Καρχηδόνα τάπητες και υφάσματα

Τις Συρακούσες τυρί και χοιρινά

Τον Πόντο σιτάρι

Το Άργος όπλα

Την Θήβα άρματα

Την Σκύρο κατσίκες

Τα Μέγαρα χοντρά υφάσματα

Την Συρία λιβάνι

Τον Ελλήσποντο αλίπαστα αλλά και

από την Φρυγία δούλους.

Τι έκαναν εξαγωγές οι αρχαίοι ημών πρόγονοι;

Κρασί, λάδι, μέλι, είδη αγγειοπλαστικής και μέταλλα Λαυρίου.

 

Ο Πειραιάς προκαλεί τον φθόνο στους Σπαρτιάτες περισσότερο από την ίδια την Αθήνα, καθώς οι δημοκρατικές ιδέες των Αθηνών υποστηρίζονται από το πειραϊκό εμπόριο που αποτελεί τον βασικό πόλο χρήματος και τροφοδότης της αθηναϊκής δύναμης. Ο Πειραιάς έγινε το πρώτο λιμάνι του κόσμου, με ναυπηγεία, λιμενικές και τεχνικές εγκαταστάσεις, με αποθήκες, Δικαστήρια, Ιπποδρόμιο, Στάδιο, την περίφημη Σκευοθήκη του Φίλωνος και λαμπρά μέγαρα. Η Αθήνα διδάσκεται παγκοσμίως ως κέντρο πνεύματος. Για να υπάρξει όμως η πόλη των ρητόρων, των πολιτικών και των φιλοσόφων υπήρξε πίσω της ο Πειραιάς στον οποίο δρούσαν πυρετωδώς οι ναυτικοί, οι ναυπηγοί, οι έμποροι, όπως επίσης και οι τραπεζίτες.

Η πόλη μας χάνεται από το προσκήνιο της ιστορίας όταν ο Ρωμαίος στρατηγός Σύλλας για λόγους εκδίκησης -καθώς οι Αθηναίοι τάχθηκαν στο πλευρό του βασιλιά του Πόντο Μιθριδάτη- εισβάλλει στον Πειραιά, τον πυρπολεί, τον ισοπεδώνει. Για ποιο λόγο μόνο ο Πειραιάς παραδόθηκε στην απόλυτη καταστροφή;  Διότι ο Σύλλας γνώριζε ότι η δύναμη της Αθήνας ήταν ο Πειραιάς και αυτόν έπρεπε να εξαφανίσει.

Δυο είναι επίσης οι σημαντικές περίοδοι της ανάπτυξης του σύγχρονου Πειραιά.

Η πρώτη περίοδος αφορά αμέσως μετά την Ανεξαρτησία της Ελλάδας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1821, όταν ως πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους ορίζεται η Αθήνα. Τότε δημιουργείται ο Δήμος του Πειραιά και συναποφασίζεται ότι επίνειο της πόλης των Αθηνών θα είναι ο Πειραιάς και όχι το Φάληρο, όπως ήθελαν κάποιοι Αθηναίοι.

Η δεύτερη περίοδος αφορά τις αποφάσεις του μεγάλου αναμορφωτή της σύγχρονης Ελλάδας, του Ελευθέριου Βενιζέλου, να δημιουργήσει αρχικά το 1911 και μετέπειτα το 1930 έναν μεγάλο λιμενικό οργανισμό για την κατασκευή υποδομών και τη λειτουργία ενός μεγάλου σύγχρονου εμπορικού λιμανιού.

Τότε έφτασαν οι πρόσφυγες Χιώτες και οι μετανάστες Υδραίοι για να εποικήσουν το έρημο λιμάνι….

Μέσα σε μερικές δεκαετίες, εκατοντάδες άλλοι πρόσφυγες και μετανάστες, από κάθε γωνιά της Ελλάδας, αλλά και της Μεσογείου, εγκαταστάθηκαν στον Πειραιά και με τη σκληρή δουλειά τους κατάφεραν να τον μετατρέψουν στο σημαντικότερο εμπορικό και  βιομηχανικό κέντρο της χώρας.

Αρχαίο ναυπηγείο στον Πειραιά

Αρχαίο ναυπηγείο στον Πειραιά

 

2.χάρτηςΓιάννης Π.