Τα Ιωάννινα ή αλλιώς Γιάννενα ή Γιάννινα βρίσκονται στα Β.Δ. της χώρας και είναι χτισμένα στη δυτική όχθη της λίμνης Παμβώτιδας, σχεδόν στο κέντρο ενός λεκανοπεδίου, που ορίζουν τα όρη Μιτσικέλι-Τόμαρος-Ξεροβούνι. Είναι μία από τις πιο γνωστές πόλεις της Ελλάδας για τα αξιοθέατά της, την ιστορία της αλλά και ως προς την τέχνη της αργυροχρυσοχοΐας. Μεταξύ των πολυποίκιλων γεωγραφικών χαρακτηριστικών της περιοχής, ξεχωριστή θέση κατέχει η λίμνη Παμβώτιδα. Άξιο αναφοράς είναι και το νησάκι της λίμνης, στο οποίο βρίσκεται μικρός οικισμός και διάφορα μνημεία και αξιοθέατα. Όμως κανένας, σχεδόν, δεν γνωρίζει την προέλευση του ονόματός της πόλης αλλά το πότε και το πως ιδρύθηκε.
Για την ονομασία της πόλης υπάρχουν αρκετές εκδοχές χωρίς ακόμα να γνωρίζουμε πια είναι η αληθινή. Μια από τις επικρατέστερες είναι ότι ανάμεσα στο 550 μ.Χ. και 850 μ.Χ. ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας Ιουστινιανός μετέφερε τους κατοίκους της Ευροίας στην περιοχή του κάστρου, την οποία οχύρωσε και έδωσε το όνομα του. Αυτή η εκδοχή βασίστηκε στις αναφορές του ιστορικού Προκόπιου, στο έργο του «περί κτισμάτων».
Μια άλλη εκδοχή είναι ότι η πόλη αναπτύχθηκε πρώτα γύρω από το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου από το οποίο πήρε το όνομα της η πόλη. Μια τρίτη εκδοχή αναφέρει πως το όνομα της προήλθε από το όνομα Ιωαννίνα, το όνομα της κόρης του Βελισάριου που ήταν στρατηγός του Ιουστινιανού. Ωστόσο πολλοί πάλι πιστεύουν ότι οφείλεται στον πρώτο οικιστή της πόλης, τον Ιωάννη, γιο του Αλεξίου Κομνηνού. Κατά καιρούς έχουν αναφερθεί διάφορες εκδοχές για την ονομασία της πόλης άλλα κανένας δεν μπορεί να επιβεβαιώσει καμία από αυτές.
Λίγα λόγια για την ιστορία των Ιωαννίνων μέχρι και την απελευθέρωσή τους
Οι πρώτες ενδείξεις ανθρώπινης δραστηριότητας στην περιοχή των Ιωαννίνων εντοπίζονται από την Παλαιολιθική Εποχή (πριν 38.000 χρόνια). Αυτό έχει αποδειχθεί από ανασκαφές που έγιναν στο σπήλαιο της Καστρίτσας, όπου βρέθηκαν λίθινα εργαλεία.
Κατά τους Μεσοβυζαντινούς και Υστεροβυζαντινούς χρόνους (τέλη 6ου και αρχές 7ου αιώνα) ακολούθησαν σλαβικές επιδρομές στην ευρύτερη περιοχή. Για το διάστημα αυτό δεν έχουμε στοιχεία. Θεωρείται, όμως, πιθανή η κατάληψή της από τους επιδρομείς για κάποιες δεκαετίες. Η πόλη μας αναφέρεται για πρώτη φορά με το σημερινό της όνομα το 879, στις πράξεις της Δ” Συνόδου της Κωνσταντινούπολης και συγκεκριμένα αναφέρεται ο Ζαχαρίας, επίσκοπος «εξ Ιωαννίνης».
Επί τσάρου Σαμούηλ η πόλη κατελήφθη προσωρινά από τους Βουλγάρους και το 1082 από τους Νορμανδούς, υπό τον Βοημούνδο του Τάραντα, που επιδιόρθωσε τα τείχη της πόλης για να απωθήσει αντεπίθεση του αυτοκράτορα Αλέξιου Κομνηνού. Τον 13ο αιώνα, με την εγκαθίδρυση του Δεσποτάτου της Ηπείρου, τα Ιωάννινα ήταν το δεύτερο σημαντικότερο αστικό κέντρο της Ηπείρου μετά την Άρτα. Ο ιδρυτής του Δεσποτάτου Μιχαήλ Α” Κομνηνός Δούκας συνέβαλε στην εγκατάσταση στην πόλη επιφανών οικογενειών από την Κωνσταντινούπολη, οι οποίοι είχαν φύγει λόγω της Άλωσης του 1204 από τους Σταυροφόρους. Μέχρι την κατάκτηση από τους Τούρκους το 1430, τα Ιωάννινα γνώρισαν σημαντική οικονομική και πνευματική άνθιση.
Οι Τούρκοι αρχικά δεσμεύτηκαν με έγγραφη συμφωνία να σεβαστούν πολλά προνόμια των κατοίκων της πόλης (κυρίως περιουσιακά και εκκλησιαστικά). Το 1611, όμως, ο Διονύσιος ο Φιλόσοφος (ή Σκυλόσοφος), Επίσκοπος Λάρισας πρωτοστάτησε μεγάλης εξέγερσης στην περιοχή, η οποία καταπνίγηκε στο αίμα από τις οθωμανικές αρχές και ο ίδιος βρήκε μαρτυρικό θάνατο. Αποτέλεσμα του ξεσηκωμού αυτού ήταν και η κατάργηση των προνομίων. Τότε εγκαταστάθηκαν οικογένειες Τούρκων και Εβραίων στο κάστρο της πόλης. Παρόλη την αναταραχή, όμως, η πόλη ανέκαμψε και οι Γιαννιώτες συνέχισαν τις εμπορικές και χειροτεχνικές τους δραστηριότητες.
Οι εμπορικές σχέσεις με σημαντικά κέντρα της Ευρώπης (Βενετία και Λιβόρνο) ήταν έντονη. Εκεί, έμποροι από τα Ιωάννινα ίδρυσαν εμπορικούς και τραπεζικούς οίκους, χρηματοδοτώντας παράλληλα την κατασκευή εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Πρόκειται για τους σημαντικότερους εθνικούς μας ευεργέτες, χάρη στους οποίους ιδρύθηκαν τον 17ο και 18ο αιώνα πολλές σημαντικές σχολές (Επιφανείου, Μπαλάνειος, Μαρούτσιος, Ζωσιμαία). Απώτερος σκοπός της ίδρυσης των εκπαιδευτικών αυτών ιδρυμάτων ήταν η πνευματική αφύπνιση των υπόδουλων Ελλήνων και η προετοιμασία τους για τον ξεσηκωμό.
Τα Ιωάννινα, μαζί με την Κωνσταντινούπολη και τα κέντρα του απόδημου Ελληνισμού στη Βιέννη και το Βουκουρέστι, αποτέλεσαν τα σημαντικότερα κέντρα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Σημαντικοί φορείς των Νεοελληνικού Διαφωτισμού που γεννήθηκαν στην πόλη μας ήταν ο Αθανάσιος Ψαλίδας, ο Μπαλάνος Βασιλόπουλος, ο Κοσμάς Μπαλάνος και ο Νεόφυτος Δούκας. Είναι χαρακτηριστική η φράση του Νεόφυτου Δούκα, που αναφέρει σχετικά: «Όσοι εχρημάτισαν Έλληνες συγγραφείς υπήρξαν ή Ιωαννίται ή μαθηταί της των Ιωαννίνων σχολής»
Από το 1788 ως το 1822 η πόλη έγινε έδρα της περιοχής που έλεγχε ο Αλή Πασάς. Όλη η βορειοδυτική Ελλάδα, η Θεσσαλία και τμήμα της Πελοποννήσου και της Εύβοιας ελέγχονταν από τον Αλή Πασά. Επρόκειτο για μια πολύ σημαντική προσωπικότητα και στην αυλή του έζησαν πρόσωπα που αργότερα διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην Επανάσταση (Γεώργιος Καραϊσκάκης, Οδυσσέας Ανδρούτσος, Μάρκος Μπότσαρης). Το 1821, όμως, ο Σουλτάνος ανησύχησε για την αύξηση της επιρροής του Αλή Πασά και, όταν έμαθε πως σχεδίαζε να στασιάσει εναντίον του, διέταξε τον αποκεφαλισμό του με τη γνωστή σε όλους συνέχεια. Όταν δημιουργήθηκε το ελληνικό κράτος, το 1832, τα Ιωάννινα δεν περιήλθαν στην επικράτειά του. Απελευθερώθηκαν από τους Τούρκους αρκετά χρόνια αργότερα, στις 21 Φεβρουαρίου του 1913
Θανάσης Μεράντζας
Πηγές: www.ioannina.gr
https://el.wikipedia.org
