ΕΝΝΟΙΑ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ
O όρος ρατσισμός στην κυριολεκτική του χρήση σημαίνει το μίσος ή τον φόβο για άτομα που ανήκουν σε διαφορετικές φυλές από τη δική μας, καθώς και την εχθρική ή και υποτιμητική στάση απέναντί τους, τους συστηματικούς περιορισμούς και τις διακρίσεις εις βάρος τους. Τα παραπάνω συνδέονται με την πεποίθηση ότι οι φυλές από τις οποίες προέρχονται είναι κατώτερες από τη δική μας. Ο όρος ρατσισμός χρησιμοποιείται κατ’ επέκταση και για τις ανάλογες αντιλήψεις και συμπεριφορές προς άτομα διαφορετικά από εμάς, όσον αφορά και άλλα διακριτικά γνωρίσματα πέρα από τη φυλή π.χ. το φύλο, την εθνική/τοπική καταγωγή, την κοινωνική θέση, την κατάσταση υγείας.
Ο ρατσισμός είναι μία έννοια, ένα φαινόμενο που υπάρχει από αρχαιοτάτων χρόνων. Είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο του οποίου οι συνέπειες μόνο ολέθριες μπορεί να χαρακτηριστούν τόσο για τον άνθρωπο όσο και για την κοινωνία σε γενικό επίπεδο. Βρίσκει πρόσφορο έδαφος για να εκδηλωθεί σε οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα, από την οικογένεια, που αποτελεί και τον πρωτογενή φορέα κοινωνικοποίησης, έως και τη σχολική τάξη ή το εργασιακό περιβάλλον. Η ανάπτυξη αλαζονικών και εχθρικών – καταστροφικών εγώ, μπορεί να στοχοποιήσει συνανθρώπους και να εκδηλωθεί ως ρατσιστική συμπεριφορά.
Υπάρχουν πολλοί τύποι ρατσισμού. Κάποιοι αναφέρονται στο φύλο, άλλοι στο χρώμα του κάθε ανθρώπου, άλλοι στην οικονομική τους κατάσταση, ακόμα και στον τρόπο ενδυμασίας.
ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ
Μερικές από τις κυριότερες αιτίες που γεννούν και συντηρούν το φαινόμενο του ρατσισμού είναι:
• Οι προκαταλήψεις απέναντι σε ομάδες ανθρώπων, που ενισχύουν την ιδεολογία του ρατσισμού.
• Η έλλειψη σεβασμού μεταξύ των ανθρώπων και γενικά καλλιέργειας των ανθρωπιστικών αξιών, που ενισχύει τον κοινωνικό ρατσισμό.
• Ο σύγχρονος ανταγωνισμός βοηθά στην ανάπτυξη ζήλιας και µίσους μεταξύ των ανθρώπων µε αποτέλεσμα την υιοθέτηση ρατσιστικών στάσεων.
Οι παραπάνω αιτίες έχουν ως άμεσες συνέπειες τις ακόλουθες συνθήκες:
• Περιθωριοποιούνται άτομα και ομάδες, µε αποτέλεσμα να χάνει η κοινωνία ένα ιδιαίτερα σημαντικό και πολλές φορές ικανό δυναμικό, που θα μπορούσε να συμβάλει στην ανάπτυξη και ευημερία.
• Επικρατούν αναξιοκρατία, κοινωνικές ανισότητες και διχόνοια, φαινόμενα που δυναμιτίζουν την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας .
• Ξεσπούν συγκρούσεις, εκδηλώνονται ταραχές και κυριαρχεί η βία, που «πληγώνει» την έννοια και την αξία του πολιτισμένου ανθρώπου.
Ας προσπαθήσουμε τώρα να «δούμε» κάποιες μορφές ρατσισμού:
ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΟΤΗΤΑ
Ο «πολιτισμικός» ρατσισμός θεμελιώνεται βασικά σε δύο θέσεις. Πρώτον, στην υπόθεση του ασυμβίβαστου των πολιτισμικών διαφορών, που καθιστά αντικειμενικά αδύνατη τόσο την πολιτιστική ενσωμάτωση των ξένων μεταναστών όσο και την προοπτική μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Δεύτερον, στην επίκληση ενός υποτιθέμενου «φυσικού» ή και συνταγματικού δικαιώματος κάθε εθνικής ομάδας στη διατήρηση της ταυτότητάς της, στο όνομα του οποίου δικαιολογείται κάθε είδους μεροληπτική μεταχείριση σε βάρος των ξένων μεταναστών.
Οι κοινωνικές διακρίσεις λόγω εθνικότητας είναι ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα που εμφανίζεται σε πολλές χώρες. Συμβαίνουν όταν άνθρωποι αντιμετωπίζονται άδικα ή διαφορετικά, επειδή προέρχονται από άλλη χώρα, μιλούν άλλη γλώσσα ή έχουν διαφορετικά έθιμα. Όμως, όλοι οι άνθρωποι έχουν ίση αξία και δικαιώματα, ανεξάρτητα από την καταγωγή τους.
Οι διακρίσεις αυτές συχνά βασίζονται σε στερεότυπα και προκαταλήψεις. Πολλές φορές οι άνθρωποι κρίνουν χωρίς να γνωρίζουν πραγματικά τους άλλους, επηρεασμένοι από λανθασμένες αντιλήψεις ή από τα μέσα ενημέρωσης. Αυτό δημιουργεί φόβο και αρνητική στάση απέναντι στο διαφορετικό.
Οι συνέπειες είναι σοβαρές, καθώς τα άτομα που υφίστανται διακρίσεις δυσκολεύονται στην εργασία, στην εκπαίδευση και στην κοινωνική τους ζωή. Νιώθουν απομονωμένα και αδικημένα, ενώ και η κοινωνία συνολικά ζημιώνεται, αφού χάνει τη συνεργασία και τον πλούτο που φέρνουν οι διαφορετικοί πολιτισμοί.
Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα, είναι απαραίτητος ο σεβασμός και η κατανόηση μεταξύ των ανθρώπων. Η εκπαίδευση παίζει σημαντικό ρόλο, καθώς βοηθά στην αποδοχή της διαφορετικότητας. Μόνο έτσι μπορούμε να δημιουργήσουμε μια δίκαιη κοινωνία, όπου όλοι έχουν ίσες ευκαιρίες.
ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΧΡΩΜΑ
Ο ρατσισμός με βάση το χρώμα, γνωστός και ως φυλετικός ρατσισμός (colorism), είναι η διάκριση, προκατάληψη ή εχθρότητα εις βάρος ατόμων λόγω του χρώματος του δέρματός τους. Βασίζεται σε λανθασμένες αντιλήψεις περί ανώτερων και κατώτερων φυλών, οδηγώντας σε κοινωνικό αποκλεισμό, ανισότητες και στερεότυπα.
Οι κοινωνικοί επιστήμονες συμφωνούν σήμερα ότι η φυλή είναι μάλλον μια κοινωνική κατασκευή παρά μια γνήσια βιολογική κατηγορία.
ΗΛΙΚΙΑΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ
Ο ηλικιακός ρατσισμός (ageism) αποτελεί μια από τις λιγότερο ορατές αλλά ιδιαίτερα διαδεδομένες μορφές κοινωνικής διάκρισης.
Ηλικιωμένοι
Το 2017 η επιτροπή της Ιαπωνικής Γεροντολογικής Εταιρείας, που για τρία χρόνια είχε μελετήσει προσεκτικά και αντικειμενικά τη διαδικασία ενηλικίωσης όπως την ταχύτητα του βαδίσματος ή τη δύναμη του σφιξίματος του χεριού σε διάφορες ηλικιακές ομάδες, κατέληξε ότι «ηλικιωμένοι» θεωρούνται πλέον άτομα 75 ετών και άνω. Τα άτομα που ξεπερνούν τα 85 έτη χαρακτηρίζονται διεθνώς ως «πολύ ηλικιωμένα», μια κατηγορία που το 2025 αυξάνεται ραγδαία λόγω της βελτίωσης της ιατρικής φροντίδας.
Ο ηλικιακός ρατσισμός (ageism) για τους υπερήλικες είναι η διάκριση, τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις που βασίζονται αποκλειστικά στην ηλικία, οδηγώντας σε κακομεταχείριση, υποτίμηση ή αποκλεισμό τους από ευκαιρίες στην εργασία, την υγεία, τις κοινωνικές σχέσεις και τα μέσα, θεωρώντας τους «ξεπερασμένους» ή «αδύναμους», ενώ παραγνωρίζονται τα προσόντα της εμπειρίας και της ωριμότητας. Είναι μια μορφή διάκρισης εξίσου διαδεδομένη με άλλες και επηρεάζει αρνητικά τη σωματική και ψυχική υγεία.
Παιδιά
Ο ρατσισμός στα παιδιά δεν εκδηλώνεται πάντοτε με πρόθεση ή κακία. Συχνά προκύπτει από άγνοια, μίμηση συμπεριφορών ενηλίκων ή κοινωνικά στερεότυπα που βλέπουν στην τηλεόραση, το σχολείο ή στο σπίτι. Μπορεί να αφορά:
- Το χρώμα του δέρματος
- Τη γλώσσα ή εθνικότητα
- Τη θρησκεία
- Τη φυσική εμφάνιση
- Ακόμη και τις ικανότητες ή αναπηρίες
Ο ρατσισμός στα μικρά παιδιά μπορεί να προκαλέσει:
- Συναισθήματα φόβου, λύπης, θυμού ή ντροπής
- Απομόνωση ή χαμηλή αυτοεκτίμηση
- Δημιουργία στερεοτύπων, που μπορεί να τα ακολουθήσουν και στην ενήλικη ζωή
Πώς μπορούμε να τον σταματήσουμε
- Να σεβόμαστε όλους, όποιοι κι αν είναι.
- Να βοηθάμε όποιον βλέπουμε να αδικείται.
- Να συζητάμε για τις διαφορές μας και να μαθαίνουμε ο ένας από τον άλλον.
- Να λέμε “όχι” όταν βλέπουμε ρατσιστική συμπεριφορά.
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ
Με τον όρο «θρησκευτικός ρατσισμός», αναφερόμαστε στη διαφοροποίηση των ανθρώπων με γνώμονα τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Ο καθένας έχεις τις δικές του πεποιθήσεις (Χριστιανισμός, Ισλαμισμός, Προτεσταντισμός κ.ο.κ) ωστόσο, αυτό δε σημαίνει πως κάποια θρησκεία ή σύνολα πιστών είναι ανώτερα από κάποια άλλα. Τα αποτελέσματα του θρησκευτικού ρατσισμού πολλές φορές είναι οι αντιπαλότητες αλλά και η διχόνοια μεταξύ των λαών. Όλοι μας πρέπει να προσπαθήσουμε να εξαλείψουμε τον ρατσισμό, θρησκευτικό και μη, συνειδητοποιώντας ότι είμαστε ίσοι.
ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΗΝ ΝΟΗΤΙΚΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ
Μέχρι τον 17ο αιώνα η νοητική υστέρηση ταυτιζόταν με ψυχική νόσο και αποδίδονταν σε δαιμονικές ιδεοληψίες. Από τον 19ο αιώνα και μετά, αν και επικρατούσαν θεοκρατικές αντιλήψεις σε σχέση με τη νοητική υστέρηση, άρχισαν οι πρώτες συστηματικές προσπάθειες για τη φροντίδα και περίθαλψη αυτών των ατόμων. Τα τελευταία 50 χρόνια έγινε ουσιαστικά μια αξιόλογη πρόοδος για την κατανόηση των αιτιολογικών παραγόντων της νοητικής υστέρησης καθώς και των αναγκών των ατόμων αυτών.
Για ένα μεγάλο διάστημα λοιπόν η νοητική υστέρηση θεωρείτο πως ήταν μια κατάσταση ανίατη, παθολογική και μόνιμη. Η διεθνής όμως έρευνα απέδειξε ότι:
α) Η νοημοσύνη δεν είναι ένα σταθερό και χωρίς μεταβολή χαρακτηριστικό που κληρονομείται.
β) Ο δείκτης νοημοσύνης μπορεί να αυξηθεί εξαιτίας της αλληλεπίδρασης του παιδιού με το περιβάλλον και
γ) Πολλά άτομα με αναπηρία καταφέρνουν να ενταχθούν ικανοποιητικά στα πλαίσια της κοινωνίας με την κατάλληλη υποστήριξη.
Τα παιδιά με νοητική υστέρηση αποτελούν μια ανομοιογενή ομάδα ατόμων που παρουσιάζουν διαφορές στο βαθμό νοητικής υστέρησης, στις αιτίες του προβλήματος, στη συμπεριφορά, στην πρόγνωση για το τελικό στάδιο ανάπτυξης και στην κοινωνική προσαρμογή. Επειδή οι δυνατότητες και τα ελλείμματα τους είναι ιδιαίτερα και μοναδικά για κάθε υποκείμενο, τα ψυχολογικά και συμπεριφοριστικά χαρακτηριστικά τους πρέπει να γενικεύονται με προσοχή. Συνεπάγεται, λοιπόν, πως κάθε άτομο με νοητική υστέρηση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια ξεχωριστή και μοναδική προσωπικότητα με ιδιαίτερα ενδιαφέροντα, προβλήματα και ανάγκες και σε καμία περίπτωση να μην αντιμετωπίζεται ρατσιστικά.
ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΦΥΛΟ (ΣΕΞΙΣΜΟΣ)
Σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο σεξισμός είναι οποιαδήποτε πράξη, λόγος, εικόνα ή αναπαράσταση, η οποία βασίζεται στην ιδέα της κατωτερότητας ενός φύλου έναντι του άλλου και οδηγεί σε διακρίσεις ή ενισχύει τα έμφυλα στερεότυπα.
Ο σεξισμός δεν περιορίζεται μόνο σε μεμονωμένες συμπεριφορές, αλλά λειτουργεί και ως θεσμικό και συστημικό φαινόμενο, το οποίο αναπαράγει και διαιωνίζει τις έμφυλες ανισότητες.
Οφείλεται σε ένα βαθιά ριζωμένο και συχνά μη συνειδητό σύνολο πεποιθήσεων και νοοτροπιών που συνοψίζονται στην εγγενή κατωτερότητα όσων ανθρώπων ανήκουν κυρίως στο γυναικείο βιολογικό φύλο. Πρόκειται για νοοτροπία που αποδίδει ρόλους και ικανότητες βάσει φύλου, συχνά επηρεασμένη από παραδοσιακές κοινωνικές νόρμες, θρησκευτικές πεποιθήσεις και οικογενειακές προσδοκίες. Αυτή η νοοτροπία οδηγεί σε υποτιμητικές συμπεριφορές προς τις γυναίκες και στον αποκλεισμό τους απ’ όσους τομείς δραστηριοτήτων αξιολογούνται ως σημαντικοί (πολιτική ζωή, ανώτερη εκπαίδευση κτλ.).
ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ
Η ριζική αντιμετώπιση του ρατσισμού απαιτεί την ενεργοποίηση και τη συνεργασία όλων των φορέων κοινωνικοποίησης του ατόμου από την παιδική έως και την ενήλικη ζωή του.
Η οικογένεια, που αποτελεί τον βασικό πρωτογενή φορέα κοινωνικοποίησης, το σχολείο και τα πανεπιστημιακά ιδρύματα, τα ΜΜΕ αλλά και το κράτος μπορούν να συμβάλουν στην εξαφάνιση ρατσιστικών φαινομένων. Πιο αναλυτικά: Η οικογένεια αναλαμβάνει την ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου πριν από οποιονδήποτε άλλο φορέα. Το παιδί πρέπει να μεγαλώνει σε ένα υγιές περιβάλλον που να προωθεί τον σεβασμό και την εκτίμηση προς όλους τους ανθρώπους λαμβάνοντας θετικά πρότυπα από τους γονείς. Έτσι το παιδί, και μετέπειτα ενήλικας, θα είναι ένας υγιής ψυχικά άνθρωπος που θα σέβεται τα υπόλοιπα µέλη της κοινωνίας.
Στη διαδικασία ανάπτυξης αντιρατσιστικής αντίληψης σημαντικό ρόλο αναλαμβάνει το σχολείο. Με την παιδεία, µε τη μελέτη της ιστορίας, της κοινωνιολογίας αλλά και της βιολογίας, όχι µόνο δε θα πέφτουν θύματα της προπαγάνδας, αλλά και θα είναι σε θέση µε επιχειρήματα να αποδεικνύουν πως οι ρατσιστικές αντιλήψεις είναι επιστημονικά αβάσιμες και πως η ισότητα ανάμεσα στους ανθρώπους είναι αδιαμφισβήτητη.
Άλλη µία πηγή προβολής προτύπων αποτελούν τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Οι άνθρωποι που προβάλλονται μέσα από τα ΜΜΕ και ασκούν επιρροή στους νέους πρέπει να προωθούν την ισότητα και την ελευθερία όλων των ανθρώπων ανεξάρτητα από τις επιμέρους διαφορές. Το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και µε τις διαφημίσεις οι οποίες πρέπει να προωθούν αντιρατσιστικό περιεχόμενο.
Το κράτος και οι πολιτικοί ηγέτες μέσα από τις αποφάσεις τους επηρεάζουν άμεσα και έμμεσα τη ζωή και τη νοοτροπία του λαού τους. Αρχικά, κάθε δημοκρατική χώρα οφείλει µε συνταγματικούς νόμους να προασπίζει και να θεμελιώνει την ελευθερία και την ισότητα κάθε πολίτη ανεξαιρέτως επιμέρους διαφορών.
Για να καταπολεμηθεί, όμως, η βάση του ρατσισμού θα πρέπει πρώτα να λυθούν τα βασικά προβλήματα των πολιτών των σύγχρονων κρατών που δημιουργούν ταξικές διαφορές και δεν είναι άλλα από την ανεργία και τη φτώχεια.
Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς
Πώς θα καταφέρουμε να καταπολεμήσουμε αλλά και να εξαλείψουμε τον ρατσισμό; Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να το πετύχουμε αυτό. Αρχικά, πρέπει να μελετήσουμε την παγκόσμια ιστορία και την επιστήμη της κοινωνιολογίας. Μαθαίνοντας για τα προαναφερθέντα, θα μπορέσουμε να γνωρίσουμε τον πολιτισμό και τρόπο ζωής των άλλων ανθρώπων. Έτσι, θα διαπιστώσουμε ότι έχουμε πολλά κοινά που μας συνδέουν, απομακρύνοντας οποιαδήποτε διάθεση ρατσιστικής συμπεριφοράς. Επιπλέον, είναι αξιοσημείωτο ότι κανείς δε θα πέφτει θύμα προπαγάνδας. Αντίθετα, θα είναι σε θέση να εκφραστεί ελεύθερα και να παραθέσει τα επιχειρήματά του, δείχνοντας ότι οι ρατσιστικές αντιλήψεις δεν έχουν καμία βάση.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Ο ρατσισμός πληγώνει τους ανθρώπους και προκαλεί αδικία. Δημιουργεί χωρισμούς και δεν μας αφήνει να ζούμε ειρηνικά όλοι μαζί.
Η διαφορετικότητα είναι κάτι όμορφο. Όλοι έχουμε κάτι μοναδικό που μας κάνει ξεχωριστούς και, όταν συνεργαζόμαστε, ο κόσμος γίνεται καλύτερος.
Σημείωση: Το παρόν άρθρο αποτελεί προϊόν συνεργασίας όλων των μαθητών της γ΄ γυμνασίου. Συντάχθηκε στο πλαίσιο της Ενεργούς Πολιτειότητας, στο μάθημα της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Καρακωνσταντής, Γ. Θ. Σ. (2017). Ρατσισμός και Ξενοφοβία.
Σταυρόπουλος Ανδρέας, Διπλωµατική Εργασία «Ρατσισμός και πολιτισμός: δύο όψεις σε κοινό νόμισμα. Η αντιμετώπιση της ετερότητας και των φαινομένων του ρατσισμού από τα σύγχρονα μουσεία μέσα από το πολιτιστικό τους πρόγραμμα», Αθήνα Ιούνιος 2021
Αρχείο “Όψεις του ρατσισμού” του Ιδρύματος της Βουλής, socialpolicy.gr
