ΜΕ ΤΗΝ ΠΕΝΑ, ΤΟ ΠΙΝΕΛΟ, ΤΟ ΝΥΣΤΕΡΙ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΑΘΙ

της Αθηνάς Καρυώτη Χατζή και της Κατερίνας Κασίμη

Φιλέλληνας χαρακτηρίζεται εκείνος που τρέφει ιδιαίτερη αγάπη προς τον ελληνικό λαό και τον πολιτισμό του. Ο όρος καθιερώθηκε να χρησιμοποιείται για τον χαρακτηρισμό ξένων που εκδήλωναν αισθήματα φιλίας και υποστήριξη στους Έλληνες κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821.

Το Φιλελληνικό κίνημα αναπτύχθηκε κυρίως σε ευρωπαϊκές χώρες και τις ΗΠΑ και βοήθησε σημαντικά ηθικά και υλικά τους Επαναστατημένους Έλληνες. Φιλελληνικές επιτροπές διοργάνωναν εράνους για τη συγκέντρωση ρούχων, χρήματων και τροφίμων.

Άνθρωποι του πνεύματος και των τεχνών, εκτός της χρηματικής τους συνεισφοράς, με τη συγγραφική  τους δραστηριότητα και το καλλιτεχνικό τους έργο επηρέασαν την κοινή γνώμη και συνέβαλαν στη δημιουργία ενός κινήματος υποστήριξης της Ελληνικής Επανάστασης.

Ο σπουδαίος συγγραφέας Βίκτωρ Ουγκώ εξέδωσε τη γνωστή συλλογή των «Ανατολικών» ποιημάτων του, ανάμεσα στα οποία βρίσκονται και τα ονομαστά «ελληνικά» ποιήματα του «Κανάρης», το πασίγνωστο «Ελληνόπουλο» εμπνευσμένο από την καταστροφή της Χίου, η «Λαζάρα» και τα «κεφάλια του Σεραγιού».

Ο Αυστριακός Ernst Mangel ήρθε μαζί με τον γιο του, Michael στην Ελλάδα, έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και οργάνωσε την πρώτη ελληνική στρατιωτική μπάντα, για να εμψυχώνει τους στρατιώτες πριν τη μάχη. Στη συνέχεια τοποθετήθηκε ως αρχιμουσικός στον ελληνικό στρατό. Μετά το τέλος της Επανάστασης έζησε στην Αθήνα, όπως και ο γιος του, Michael, ο οποίος μάλιστα τιμήθηκε με τρία μετάλλια εξαίρετων πράξεων.

Ο Eugene Delacroix αποτύπωσε συγκλονιστικές στιγμές του αγώνα στα έργα του  η «Σφαγή της Χίου», η «Ελλάδα που ξεψυχάει πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου» και «Επεισόδιο του ελληνικού αγώνα».

Ο Gioachino Rossini συνέθεσε την «Πολιορκία της Κορίνθου», το μεγαλύτερο σε μέγεθος και επιτυχία φιλελληνικό μουσικό έργο. Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Όπερα του Παρισίου στις 9 Οκτωβρίου 1826, στα γαλλικά με ιδιαίτερη επιτυχία, ενώ τα έσοδα δόθηκαν για την ενίσχυση του απελευθερωτικού αγώνα των Ελλήνων.

Στην Ελβετία, τα κατορθώματα των Ελλήνων θύμιζαν στους κατοίκους της τον δικό τους αγώνα ανεξαρτησίας κατά τον 18ο αιώνα. Ιδρύθηκαν πολλά φιλελληνικά κομιτάτα, τη δράση των οποίων συντόνιζε ο τραπεζίτης Jean Gabriel Eynard. Ο ίδιος διέθεσε τεράστια ποσά από την προσωπική του περιουσία, για να υποστηρίξει τον αγώνα των Ελλήνων.

Ουσιαστική ήταν και η συμβολή της Γερμανίας στην Επανάσταση, όπου ιδρύθηκαν φιλελληνικά κομιτάτα.Μεταξύ των πρώτων Γερμανών φιλελλήνων ήταν και ο βασιλιάς της Βαυαρίας Λουδοβίκος Α’.

Στρατιωτικοί, γιατροί βρέθηκαν στα πεδία των μαχών  και  θυσίασαν  ακόμη και τη ζωή τους.

Ο Ελβετός ιατρός Louis-AndréGosse (1791 – 1873) προσέφερε τις ιατρικές υπηρεσίες του στους μαχόμενους Έλληνες. Ήταν ένας από τους γιατρούς που μάταια προσπάθησε να σώσει τη ζωή του Καραϊσκάκη μετά τη μάχη του Φαλήρου. Ο Gosse διακινδύνευσε τη ζωή του κατά την επιδημία πανώλης. Προς τα τέλη του 1828 οι οικονομικοί πόροι του έχουν εξαντληθεί και έτσι αναχώρησε από την Ελλάδα το καλοκαίρι του 1829, αλλά συνέχισε να εργάζεται για την εξαγορά και απελευθέρωση Ελλήνων δούλων από τα σκλαβοπάζαρα της Μεσογείου. Το 1838 ο Gosse επισκέφτηκε πάλι  με τη σύζυγό του την Ελλάδα και τιμήθηκε από τον βασιλιά Όθωνα με το αριστείο του Αγώνος και τον αργυρό Σταυρό του Σωτήρος.

Ο Gambini Pasquale από την πόλη Corte της Κορσικής, γόνος οικογένειας διακεκριμένων στρατιωτικών, ήρθε στην Ελλάδα, όπου έλαβε μέρος σε μάχες. Πέθανε, αφού πρώτα βασανίσθηκε από τους Τούρκους, στα Πατήσια των Αθηνών, στις 6 Μαΐου 1827.

Ο François Robert διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο κατά την πολιορκία της Ακρόπολης. Ήταν εκπαιδευτής του πεζικού στην Ελλάδα, διοικούσε στο Χαϊδάρι στο Α΄ Τάγμα του Τακτικού Στρατού, το οποίο επέδειξε μεγάλη γενναιότητα και όντας επικεφαλής του τραυματίστηκε, γεγονός που τον ανάγκασε να εγκαταλείψει το πεδίο της μάχης. Κατάφερε να επιζήσει για τέσσερις ημέρες με τρομερά τραύματα και πέθανε με φρικτούς πόνους.

Ο Διονύσιος Βούρβαχης (ConstantinDenisBourbaki), Κεφαλλονίτης και πολιτογραφημένος Γάλλος, είχε ενεργή δράση στη Φιλελληνική Επιτροπή του Παρισιού και μετά την έξοδο του Μεσολογγίου ήρθε στην Ελλάδα  μαζί με άλλους Γάλλους αξιωματικούς.Το έργο του ενίσχυε οικονομικά η Επιτροπή της Κέρκυρας, η οποία επιτελούσε σημαντικό έργο και μάλιστα εξαγόραζε Έλληνες σκλάβους. Στη μάχη στο Καματερό βρήκε τραγικό τέλος, καθώς εκτελέστηκε από τους Τούρκους. Στην Γαλλία τον αποκαλούσαν Καπετάν Γραικό. Σήμερα δρόμοι στην Αθήνα, στην Κεφαλονιά και στο Καματερό φέρουν το όνομά του.

Πηγές

Βιογραφίες Φιλλελήνων , Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, https://www.eefshp.org/archeio/viografies-filellinon/

]]> https://schoolpress.sch.gr/istoriodites/archives/282/feed 0 https://schoolpress.sch.gr/istoriodites/archives/278 https://schoolpress.sch.gr/istoriodites/archives/278#comments Sat, 18 Mar 2023 19:39:10 +0000 ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ http://schoolpress.sch.gr/istoriodites/?p=278 [...]]]> ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΧΙΟΥ 30 ΜΑΡΤΙΟΥ 1822

Η ΣΦΑΓΗ ΠΟΥ ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΕ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

του Στέλιου Χαβιάρα

Φ. Β. Ε. Ντελακρουά, Η Σφαγή της Χίου (1824) Μουσείο του Λούβρου Παρίσι

Ανήμερα της Μεγάλης Πέμπτης, 30 Μαρτίου του 1822, ο oθωμανικός στόλος με 34 και 7.000 στρατιώτες φάνηκε στη Χίο.  Είχε προηγηθεί ο ξεσηκωμός του νησιού στις 11 Μαρτίου, υπό την ηγεσία του Σάμιου Λυκούργου  Λογοθέτη και του Χιώτη Αντώνη Μπουρνιά. Οι Χιώτες, αν και αρχικά διστακτικοί λόγω της κοντινής απόστασης το νησιού από τα τουρκικά παράλια, αποφάσισαν να επαναστατήσουν, για να απαλλαγούν από τον τουρκικό ζυγό και τη βαριά φορολογία.

Ο ναύαρχος Καρά Αλής έδωσε διαταγή να αρχίσει κανονιοβολισμός του νησιού. Ο υπεράριθμος στρατός των Οθωμανών που αποβιβάστηκε στο νησί και η έλλειψη οργάνωσης των Χιωτών οδήγησαν στην καταστολή της εξέγερσης και τη σφαγή του πληθυσμού. Περισσότεροι από 40.000 Χιώτες σφαγιάστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού διέφυγε προς τα Ψαρά, τις Κυκλάδες και την Πελοπόννησο. Το νησί ερήμωσε.

Η Χίος αφυπνίζει τις ευρωπαϊκές συνειδήσεις

Η σφαγή της Χίου και η επακόλουθη ηρωική πράξη ανατίναξης της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κωνσταντίνο Κανάρη θα αποτελέσουν σημείο καμπής για το φιλελληνικό κίνημα, που σε συνδυασμό µε τα στρατιωτικά γεγονότα και τα γεωπολιτικά συμφέροντα, θα κινητοποιήσουν τους φιλέλληνες και θα συντάξουν σταδιακά τις μεγάλες δυνάμεις με το μέρος των Ελλήνων.

Η πυρπόληση της Τουρκικής ναυαρχίδας, Ιβάν Αϊβαζόφσκι, 1881, Εθνική Πινακοθήκη, Αθήνα

Οι ευρωπαϊκές εφημερίδες άρχισαν να αφιερώνουν χώρο για τα νέα από την επανάσταση των Ελλήνων, με έμφαση στη δουλεμπορία που αναπτύχθηκε μετά τη σφαγή, συγκλονίζοντας τη φιλελεύθερη Ευρώπη που λάμβανε μέτρα για τον περιορισμό της. Τα φιλελληνικά κομιτάτα της Ευρώπης διοργάνωσαν εράνους και δωρεές για την ενίσχυση και τη στήριξη των πληγέντων και επαναστατημένων Ελλήνων.

Ο Αδαμάντιος Κοραής συγκινημένος από τα γεγονότα στην ιδιαίτερη πατρίδα του την Χίο, έστειλε μια επιστολή στον «πολύτιμο φίλο του» Ιωάννη Βαρβάκη ζητώντας του να στείλει όπλα αλλά κυρίως να βοηθήσει για  την επαναλειτουργία του Γυμνασίου της. Τα αιτήματα του Κοραή εισακούστηκαν και αμέσως ο Βαρβάκης έστειλε χρήματα από το εμπόριο σιταριού για την ανακούφιση των Χιωτών και τη στήριξη του σχολείου.

Η καταστροφή ενέπνευσε  και τις τέχνες. Ο Γάλλος ζωγράφος Φερδινάνδος Βίκτωρ Ευγένιος Ντελακρουά,  αποτύπωσε συγκλονιστικά την  αιματηρή σφαγή της Χίου στο ομώνυμο εικαστικό αριστούργημα, στο οποίο αποτυπώθηκε η ολική καταστροφή του νησιού. Το έργο του αυτό, αν και πολεμήθηκε από τους συντηρητικούς καλλιτέχνες της εποχής του, κέρδισε το δεύτερο βραβείο καλύτερου πίνακα το 1823 και χαρακτηρίστηκε ως ένας ύμνος προς τον ελληνικό αγώνα.

Ο Βίκτωρ Ουγκώ εμπνεύστηκε από τη σφαγή το ποίημά του με τίτλο «το Ελληνόπουλο», που εκδόθηκε μαζί με πολλά ακόμα φιλελληνικά ποιήματά του. Το Ελληνόπουλο είναι ένα παιδί που επέζησε από την τρομερή σφαγή και ζητά να συνεχίσει τον αγώνα

«Το Ελληνόπουλο»

Τούρκοι διαβήκαν. Χαλασμός, θάνατος πέρα ως πέρα.

Η Χίος, τα’ όμορφο νησί, μαύρη απομένει ξέρα,
με τα κρασιά, με τα δεντρά
τ’ αρχοντονήσι, που βουνά και σπίτια και λαγκάδια
και στο χορό τις λυγερές καμιά φορά τα βράδια
καθρέφτιζε μεσ’ τα νερά.

Ερμιά παντού. Μα κοίταξε κι απάνου εκεί στο βράχο,
στου κάστρου τα χαλάσματα κάποιο παιδί μονάχο
κάθεται, σκύβει θλιβερά
το κεφαλάκι στήριγμα και σκέπη του απομένει
μόνο μιαν άσπρη αγράμπελη σαν αυτό ξεχασμένη
μεσ’ την αφάνταστη φθορά.

……..

Τι θες κι απ’ όλα τα αγαθά
τούτα; Πες. Τα` άνθος, τον καρπό; Θες το πουλί;
-Διαβάτη,
μου κράζει το Ελληνόπουλο με το γαλάζιο μάτι:
Βόλια, μπαρούτι θέλω. Να.

Πηγές:

• Δ. Κόκκινου, Η Eλληνική Επανάστασις, τόμος 4^ος, εκδ.  Μέλισσα.
•  Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΒ, Εκδοτική Αθηνών, σελ. 244-246
• Η Ελληνική Επανάσταση, Ο Ντελακρουά και οι Γάλλοι ζωγράφοι-Εθνική πινακοθήκη και μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου.
• Η επιστολή του Αδαμάντιου Κοραή προς τον Ιωάννη Βαρβάκη από το: Δαυίδ Αντωνίου (έρευνα- παρουσίαση), Η εκπαίδευση κατά την ελληνική επανάσταση 1821-1827. Τεκμηριωτικά κείμενα, τόμος Α, 1821-1825, Βουλή των Ελλήνων , Αθήνα 2002, σελ 76-77

της Στέλλας Δριβαλιάρη

 Στον εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα του 1821 δεν συνέβαλαν μόνο οι γνωστοί σε σχεδόν όλους μας άνδρες φιλέλληνες, όπως οι ποιητές  λόρδος Βύρωνας, Αλεξάντερ Πούσκιν και ο ζωγράφος Ευγένιος Ντελακρουά. Συνέδραμαν και σπουδαίες γυναίκες φιλελληνίδες που πρωτοστάτησαν στην προβολή του ελληνικού αγώνα και των δικαιωμάτων της Ελλάδας. Επηρεασμένες από φημισμένους Έλληνες, όπως τον Κοραή, τον Υψηλάντη και τον Καποδίστρια, καθώς και από την Γαλλική Επανάσταση, τη λογοτεχνία και τον ρομαντισμό, οι γυναίκες αυτές διέδωσαν έντονα τον ελληνικό πολιτισμό.

Η ΕΕΦ (Εταιρεία Ελληνισμού και Φιλελληνισμού) και το Μουσείο Φιλελληνισμού αφιέρωσε την παγκόσμια ημέρα της γυναίκας σε δύο σπουδαίες και φημισμένες Φιλελληνίδες: τη Juliette Récamier και τη Julia Ward.

 Η Juliette Récamier (1777-1849) γεννήθηκε στη πόλη της Γαλλίας, Λυών. Η ίδια, επηρέασε έντονα τη μόδα των αρχών του 19ου αιώνα. Το στυλ της εμπνεόταν από την κλασική αρχαιότητα, και γενικά από τον ελληνικό πολιτισμό. Ήταν ενεργό μέλος του Φιλελληνικού Κομιτάτου στο Παρίσι. Η Recamier αλληλογραφούσε με τον Φιλέλληνα Γάλλο στρατιωτικό Olivier Voutier (1796-1877), την περίοδο που εκείνος βρισκόταν στην Ελλάδα. Λίγο καιρό μετά, η Recamier εξέδωσε τις επιστολές, οι οποίες μιλούν για ήθη, έθιμα και ιστορικά τοπία της Ελλάδας . Η Recamier στήριξε οικονομικά την Ελληνική Επανάσταση με μεγάλα χρηματικά ποσά από δικούς της πόρους, αλλά και από τα εισοδήματα εράνων.

Η Julia Ward (1819-1910) ήταν Αμερικανίδα ειρηνίστρια, φεμινίστρια, ακτιβίστρια και ποιήτρια. Στήριξε τον αγώνα των Ελλήνων κατά τη διάρκεια της επανάστασης στην Κρήτη (1866-1869) με τη σύσταση του “Greek Relief Committee” στη Βοστώνη, συγκεντρώνοντας χρήματα, τρόφιμα και ρούχα. Για να στηρίξει τους επαναστατημένους Κρήτες, οργάνωσε μία μεγάλη εκδήλωση στη Βοστώνη με τη συμμετοχή σπουδαίων μουσικών. Το εισόδημα από την εκδήλωσή ατή έφτασε τα 2.000 τάλιρα, τα οποία και στάλθηκαν στην Ελλάδα. Πιο μετά, η Ward εγκαταστάθηκε με την οικογένεια της στην Ελλάδα και βοήθησε με χρήματα και ρούχα τους Κρητικούς πρόσφυγες.

Πηγή:Εταιρεία Ελληνισμού και Φιλελληνισμού, Μουσείο Φιλελληνισμού https://www.eefshp.org/archeio/viografies-filellinon/

Η ΜΑΝΤΩ ΜΑΥΡΟΓΕΝΟΥΣ ΑΠΕΥΘΥΝΕΤΑΙ  ΣΤΙΣ ΓΑΛΛΙΔΕΣ ΚΥΡΙΕΣ

ΈΝΑ ΚΑΛΕΣΜΑ ΠΑΤΡΙΩΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

Σημαντικό ρόλο στην κινητοποίησης των γυναικών της Ευρώπης έπαιξεη και η Μαντώ Μαυρογένους. Μεγαλωμένη στα αριστοκρατικά σαλόνια και με σπουδαία μόρφωση έρχεται στην Ελλάδα για να πολεμήσει για την ελευθερία. Δυναμική, επαναστάτρια, μια γυναίκα που δεν ακολουθεί τα γυναικεία πρότυπα της εποχής της αποφασίζει να απευθυνθεί στις κυρίες που συναναστρεφόταν, τις γαλλίδες κυρίες, για να τις καλέσει να αγωνιστούν όχι «για τις επαναστάσεις της μόδας» αλλά για την επανάσταση των Ελλήνων. Την επιστολή αυτή παρέδωσε σε δύο Γάλλους αξιωματικούς για την μεταφέρουν στο Παρίσι.

Κοσμοπολίτισσα και αριστοκράτισσα δεν κρατά για τον εαυτό της παρά τον χαρακτηρισμό της πατριώτισσας:   «Μια κόρη απλή, μεγαλωμένη σ’ ένα βράχο, θρεμμένη μες τη θλίψη, μη αναπνέοντας παρά τον αέρα του πατριωτισμού, θα ακουσθεί άραγε από ένα πλήθος κυριών βυθισμένων στις απολαύσεις της ζωής, τριγυρισμένων από τα παιδικά τους χρόνια, απ’ όλα τα θαύματα του ανθρώπινου πνεύματος, τις ωραίες τέχνες και τις πολυτέλειες, συνηθισμένων στην κομψότητα των τρόπων, στον αττικισμό του λόγου; Τόση αντίθεση στον τρόπο της ζωής μας μπορεί τάχα να βοηθήσει στην συνεννόηση μας;»

Με αυτά τα λόγια η Μαντώ Μαυρογένους ξεκινάει το πολυσέλιδο γράμμα της με τίτλο «προς τις Παρισινές κυρίες». Ένα γράμμα από γυναίκα σε γυναίκα, χωρίς ίχνος ευγένειας και κολακείας αντιθέτως, σκληρό, αιχμηρό και επικριτικό, στο οποίο η Μαυρογένους τονίζει με σθένος και υπερηφάνεια την πνευματική της υπεροχή που δεν πηγάζει παρά από τον αγώνα της για ελευθερία και προσκαλεί και τις παρισινές κυρίες να πράξουν το ίδιο.

Κοινό τους σημείο στο οποίο και απευθύνεται είναι η γυναικεία καρδιά, όπως θα πει πιο κάτω: «…άνθρωποι που έζησαν πολύ κοντά σας μου εμίλησαν για τα ήθη σας. Τα ηύρα παράδοξα και ελαφρά. Όμως, θέλω να πιστεύω πως δεν σας έκριναν παρά εξωτερικά και πως δεν έφθασαν ως το βάθος της καρδιάς σας. Αυτή η γυναικεία καρδιά πρέπει να είναι πονετική και ευαίσθητη, ειλικρινής και γενναία όπως εκείνη των Γάλλων.»

Τονίζει τον στόχο της και τις καλεί να αναθεωρήσουν τους δικούς τους: «Λαχταρώ για μια ημέρα μάχης, όπως εσείς στενάζετε ύστερ’ από έναν χορό». Δεν διστάζει να αναφερθεί ακόμα και στη σχέση με το άλλο φύλο και τις  καλεί να αναλάβουν έναν ουσιαστικό ρόλο λέγοντας: «δεν βλέπετε στους άνδρες παρά θαυμαστές της καλλονής σας, ενώ εγώ βλέπω σε αυτούς τα στηρίγματα της χώρας μου.» Και συνεχίζει δίνοντας συμβουλές για το τι πρέπει να προκαλούν σε έναν άνδρα: «Προσπαθήστε να ξυπνήσετε μέσα τους μια ευγενική περηφάνια. Είναι τόσο ωραίο να γίνετε το είδωλο ενός άνδρα με ανώτερο χαρακτήρα και με μεγάλη ψυχή. Αφήστε τους στην κουτή μηδαμινότητά τους, ή μάλλον αν η καρδιά τους στενάζει, σπείρετε σ’ αυτή, με την ερωτική φλόγα και την αγάπη της εθνικής τιμής.» Για να καταλήξει με αριστοτεχνικό τρόπο, σε αυτό ακριβώς που θέλει να πάρει, σε αυτό ακριβώς που ζητά: «Ζητήστε τους να υπερασπιστούν τα δίκαια των Ελλήνων αντί να σας συνοδεύσουν στον έμπορο της μόδας.» Και συνεχίζει: «Οι Έλληνες, γεννημένοι φιλελεύθεροι μόνο στον εαυτό τους θα οφείλουν την ελευθερία τους. Ώστε δεν επικαλούμαι την μεσολάβησή σας για να διαθέσετε τους συμπατριώτας σας στο να μας στείλουν βοηθήματα, αλλά μόνο στο να τους μετατρέψετε την ιδέα του να στείλουν βοηθήματα στους εχθρούς μας.»

Και κλείνει, συνοψίζοντας όλη την ουσία του γράμματός της, με μια πρόσκληση στήριξης του ελληνικού αγώνα  : «Κάμετε λοιπόν, ω δυνατές κυρίες, κάμετε ώστε να δοκιμάσουμε  επιτέλους τη γλυκύτητα της ειρήνης και της ελευθερίας, ώστε οι Γάλλοι στρατιώτες να μη θελήσουν να βρέξουν τα δοξασμένα όπλα τους στο χριστιανικό αίμα των αδελφών τους και να μην ιδούμε ποτέ τους υπερασπιστές της χώρες των τεχνών και του πνεύματος να ξαναβυθίσουν στη σκλαβιά τη γη του Λεωνίδα και του Ευριπίδη…»

Πηγή:

Γράμμα της ΜαντώςΜαυρογένους προς της Γαλλίδες κυρίες:

http://www.ekebi.gr/magazines/showimage.asp?file=107049&code=6287&zoom=800

του Μάριου Κιόκου

Γνωρίζουμε πολλούς άντρες που πολέμησαν στην Ελληνική Επανάσταση. Όμως, τι ξέρουμε για τις γυναίκες; Είναι πολλές και το ίδιο γενναίες με τους άνδρεςκαι πολλές από αυτές υμνήθηκαν σε δημοτικά τραγούδια.

Η Λένω Μπότσαρη πολεμούσε γενναία κατά των Τούρκων, δεν υποτάχθηκε ποτέ, όπως αναφέρει και το δημοτικό τραγούδι, και υπερήφανα αρνήθηκε όλες τις προσφορές τους.

ΤΗΣ ΛΕΝΩΣ ΤΟΥ ΜΠΟΤΣΑΡΗ
(1804)

Όλες οι καπετάνισσες από το Κακοσούλι
όλες την Άρτα πέρασαν, τα Γιάννινα* τις πάνε,
σκλαβώθηκαν οι αρφανές*, οι μαύρες*,
κι η Λένω δεν επέρασε, δεν την σκλαβώθηκαν  επήραν σκλάβα.
Μόν* πήρε δίπλα τα βουνά*, δίπλα τα κορφοβούνια,
σέρνει τουφέκι σισανέ* κι εγγλέζικα κουμπούρια,
έχει και στη μεσούλα της σπαθί μαλαματένιο.
Πέντε Τούρκοι την κυνηγούν, πέντε τζοχανταραίοι*.
«Τούρκοι, για μην παιδεύεστε, μην έρχεστε σιμά μου*,
σέρνω φουσέκια στην ποδιά και βόλια στις μπαλάσκες*.
— Κόρη, για ρίξε τ” άρματα, γλίτωσε τη ζωή σου.
— Τι λέτε, μωρ” παλιότουρκοι και σεις παλιοζαγάρια*;
Εγώ είμαι η Λένω Μπότσαρη, η αδερφή του Γιάννη,
και ζωντανή δεν πιάνουμαι εις των Τουρκών τα χέρια».

Η Σουλιώτισσα   Δέσπω Μπότση  έμεινε στην ιστορία για την αντίστασή της στα στρατεύματα του Αλή Πασά και τον ηρωικό της θάνατο. Ανατινάχθηκε βάζοντας φωτιά σε πιτυρίδα για να μην πέσει στα χέρια του Αλή Πασά. Το παρακάτω ποίημα είναι αφιερωμένο σε εκείνη.

ΤΗΣ ΔΕΣΠΩΣ
(25 Δεκεμβρίου 1803)

Αχός βαρύς ακούεται, πολλά τουφέκια πέφτουν.
Μήνα σε γάμο ρίχνονται, μήνα σε χαροκόπι;
Ουδέ σε γάμο ρίχνονται, ουδέ σε χαροκόπι,
η Δέσπω κάνει πόλεμο με νύφες και μ” αγγόνια.
Αρβανιτιά την πλάκωσε στου Δημουλά τον πύργο.

«Γιώργαινα, ρίξε τ” άρματα, δεν είν” εδώ το Σούλι.
Εδώ είσαι σκλάβα του πασά, σκλάβα των Αρβανίτων.
- Το Σούλι κι αν προσκύνησε, κι αν τούρκεψεν η Κιάφα,
η Δέσπω αφέντες Λιάπηδες δεν έκανε, δεν κάνει».

Δαυλί στο χέρι νάρπαξε, κόρες και νύφες κράζει:

«Σκλάβες Τούρκων μη ζήσομε, παιδιά μ’, μαζί μου ελάτε».

Και τα φυσέκια ανάψανε κι όλοι φωτιά γενήκαν.

Πηγή:  Πολίτης Γ. Ν., Δημοτικά τραγούδια, Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού

Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα

Η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα  υπήρξε μια από τις σπουδαιότερες γυναίκες που έλαβε μέρος στην Επανάσταση. Μετά τον θάνατό της, της απονεμήθηκε ο τίτλος της Ναυάρχου από τον Τσάρο της Ρωσίας Αλέξανδρο Ι.

Το 2018 το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας της απένειμε τον τίτλο του Υποναυάρχου επί τιμή, τον πολεμικό Σταυρό Α΄ Τάξεως και το Μετάλλιο Εξαίρετων Πράξεων.

Στην  Ελληνική Επανάσταση σχημάτισε  δικό της εκστρατευτικό σώμα από Σπετσιώτες. Ανέλαβε να αρματώνει, να συντηρεί και να πληρώνει τον στρατό και τα πληρώματα των πλοίων της. Συμμετείχε  στην πολιορκία της  Τριπολιτσάς και του Ναυπλίου.

Το αρχοντικό της οικογένειας Μπούμπουλη στις Σπέτσες μετατράπηκε το 1991 από τον ιδιοκτήτη και απόγονο της ηρωίδας, Φίλιππο Δεμερτζή-Μπούμπουλη σε μουσείο, το Μουσείο Μπουμπουλίνας. Η οικία χτίστηκε τον 17ο αιώνα και πέρασε στην κατοχή της Λασκαρίνας μετά τον θάνατο του δεύτερου συζύγου της Δημήτριου Μπούμπουλη, όπου κατοίκησε μαζί με την οικογένειά της μέχρι τον θάνατό της το 1825. Στο μουσείο εκτίθεται συλλογή όπλων της εποχής του 1821 και μεταξύ αυτών και η πιστόλα της Μπουμπουλίνας.

Πηγή: Μουσείο Μπουμπουλίνας, https://bouboulinamuseum.com/

της Αδαμαντίας Ζαχαριά  και της Μελίνας Ντούμα

«Εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή με την οποίαν λάμπουν τα ελεύθερα έθνη» Ρήγας Φεραίος,  Τα Δίκαια του Ανθρώπου

Τον 18^ο και 19^ο αιώνα εμφανίζεται ένα πνευματικό κίνημα, για να αφυπνίσει τον υπόδουλο ελληνισμό, ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Έντονα επηρεασμένο από τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση, θα  προετοιμάσει ιδεολογικά  τον απελευθερωτικό αγώνα. Γράφει ο Κολοκοτρώνης στα Απομνημονεύματά του :« Η γαλλική επανάστασις και ο Ναπολέων έκαμαν, κατά την γνώμη μου, ν’ ανοίξουν τα μάτια του κόσμου. Πρωτύτερα τα έθνη δεν εγνωρίζοντο, τους βασιλείς τους ενόμιζον ως θεούς της Γης, και ό,τι και αν έκαμναν, το έλεγαν καλά καμωμένο […].»

Πρώτοι άρχισαν να στρέφονται στην ευρωπαϊκή σκέψη οι Έλληνες της διασποράς, φιλόσοφοι, επιστήμονες, δάσκαλοι, διανοούμενοι. Πολλές γνωστές προσωπικότητες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής και ο Ρήγας Βελεστινλής, με το έργο τους έδωσαν τις θεμελιώδεις ιδέες για την έναρξη της Επανάστασης κατά των Οθωμανών.

Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833) ήταν σημαντικός διαφωτιστής για το ελληνικό υπόδουλο έθνος. Προσπάθησε με αλληλογραφίες, αρχικά, και δημοσιεύματα, αργότερα, να στρέψει τα πνεύματα των Ελλήνων, προς τις ιδέες της Γαλλικής επανάστασης και τους μίλησε για τη «Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη». Ενέπνευσε, επίσης, το επαναστατικό πνεύμα στο Άσμα Πολεμιστήριο.

K’ είπατε μεγαλοφώνως,
Είπατε τ’ όλοι συμφώνως,
Aσπαζόμεν’ είς τον άλλον
M’ ενθουσιασμόν μεγάλον:
Έως πότ’ η τυραννία;
ZHTΩ H EΛEYΘEPIA»

Ο Δημήτριος Καταρτζής ή Φωτιάδης (1730-1807) υπέρμαχος της δημοτικής τόνιζε την ανάγκη της καλλιέργειας της γλώσσας και της διδασκαλίας  της στο εκπαιδευτικό ελληνικό σύστημα. Συνέταξε κείμενα για τις αρετές της νέας ελληνικής και πρότεινε να μεταφραστούν σημαντικά βιβλία στη δημοτική. Γράφει για τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας:

«Σχέδιο ότ’ η Ρωμαίκια γλώσσα, όταν καθώς λαλιέται και γραφετ’, έχει στα λογογραφικά της τη μελωδία, και στα ποιητικά της το ρυθμό, και το πάθος και τη πειθώ στα ρητορικά της ότι τέτοια, είναι σαν την Ελληνική, κατά πάντα καλύτερ’ απ’ όλαις ταις γλώσσαις. Κι οτ’ η καλλιέργειά της, κι η συγγραφή βιβλίων σ’ αυτήνα είναι γενική και ολική αγωγή του έθνους.» Από το έργο του το γλωσσικό του μανιφέστο»

Ο Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος (1757-1798) είχε ένα πολύπλευρο διαφωτιστικό πρόγραμμα, το οποίο είχε τεράστια απήχηση στον ελληνικό κόσμο. Άρχισε το έργο του από νεαρή ηλικία, επηρεασμένος από άλλες μεγάλες προσωπικότητες, και μετέδωσε τις φιλελεύθερες ιδέες για ανεξάρτητο ελληνικό κράτος. Με  τα κυριότερα έργα του τη «Μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος» και τον γνωστό «Θούριο», συνέβαλε στην αφύπνιση των Ελλήνων και στην ιδεολογική τους προετοιμασία  για την Ελληνική Επανάσταση. Με άλλα  έργα του, όπως «Νέα Πολιτική Διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης, της Μικράς Ασίας, των Μεσογείων Νήσων και της Βλαχομπογδανίας», «Τα Δίκαια του ανθρώπου»  και το «Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας» προώθησε τις ιδέες της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της ισότητας που  χαρακτηρίζουν τα ευνομούμενα κράτη. Ο θρυλικός Θούριος  ξεσήκωσε τον υπόδουλο ελληνισμό:

«Ως πότε παλικάρια να ζούμεν στα στενά,

Μονάχοι, σα λιοντάρια, σταις ράχαις στα βουνά;

Σπηλιαίς να κατοικούμεν, να βλέπωμεν κλαδιά,

Να φεύγωμ’ απ’ τον Κόσμον, για την πικρή σκλαβιά.»

Θούριος, Ρήγας Φεραίος

ΠΗΓΕΣ:

• Δημαράς, Κ. Θ. 1985. Νεοελληνικός Διαφωτισμός, εκδ. Ερμής,  Αθήνα 1865.

• Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-1871, τομ 2, μέρος Α΄, Διαφωτισμός, Ιστορία της Παιδείας.

• Ρήγας Βελεστινλής «Θούριος», Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού, http://www.snhell.gr/anthology/writer.asp?id=3

• Αδαμάντιος Κοραής, Άσμα Πολεμιστήριον, Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού http://www.snhell.gr/anthology/content.asp?id=272&author_id=68

• Ιδεολογική προετοιμασία της Επανάστασης, Ψηφίδες για την ελληνική γλώσσα  https://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/greek_history/index.html?subpoint=65#2

Παρακάτω λοιπόν απαντώνται 10 ερωτήσεις σχετικές με το πολυτεχνείο που θα ήθελες κι εσύ να μάθεις!!!

1.  Πότε και γιατί καταργήθηκε το ακαδημαϊκό άσυλο; Ποιος πήρε αυτήν την απόφαση;

• ·Αυτή η απόφαση πάρθηκε στις     15/11/2022 από τον υπεύθυνο καθηγητών του Πολυτεχνείου, διότι υπήρχε ήδη κίνδυνος αιματοχυσίας.

2.  Οι καθηγητές και ο πρύτανης του Πολυτεχνείου ήταν υπέρ η κατά της χούντας;

• ·Οι καθηγητές είχαν χωριστεί και στις δύο πλευρές, ενώ ο πρύτανης δεν πήρε ποτέ θέση και έφυγε προσωρινά από την Αθήνα.

3.  Πού έγιναν οι πρώτες μεγάλες πορείες; Υπήρχαν τραυματίες σε αυτές;

• ·Οι μεγάλες πορείες ξεκίνησαν στις οδούς Αιόλου, Σταδίου, Πανεπιστημίου, Πατησίων και Αλεξάνδρας. Κάποιες από αυτές διαλύθηκαν βίαια από την αστυνομία με τους τραυματίες να φτάνουν τους 100.

4.   Πότε έφτασαν τα πρώτα άρματα έξω από το πολυτεχνείο;

• ·Τα πρώτα τανκς κατέφθασαν στην Αθήνα και έξω από το πολυτεχνείο στις 17/11/1973. Περικύκλωσαν το κτίριο για εκφοβισμό.

5.    Τι ζημιές προκάλεσαν τα τανκς κατά την επέλασή τους στην Αθήνα;

• ·Εκατοντάδες άνθρωποι έμειναν άστεγοι καθώς δεκάδες ήταν τα σπίτια που κατεδαφίσθηκαν από τα τανκς ως ένδειξη δύναμης!

6.   Πόσες φορές πήγαν να διαπραγματευτούν οι φοιτητές με τους δικτάτορες; Υπήρξε κατάληξη;

• ·Πολλές φορές οι φοιτητές ζήτησαν διαπραγμάτευση για τη εύρεση μια μέσης λύσης. Όμως οι αστυνομικοί απάντησαν με υβριστικά μηνύματα και δακρυγόνα. Από τότε οι φοιτητές δεν είχαν καμία διάθεση διαπραγμάτευσης.

7.   Πού στήθηκε η πρώτη από τις πιο σκληρές ενέδρες στην Αθήνα το 1973-74;

• ·Σε ένα σκοτεινό στενό πάνω στην Πατησίων. Οι νεκροί ξεπέρασαν τους ίσως και τους 45.

8.  Ποιοι ήταν οι πρώτοι επίσημοι επιβεβαιωμένοι θάνατοι;

• ·Οι πρώτοι επιβεβαιωμένοι θάνατοι ήταν 20. Όλοι δολοφονήθηκαν από αστυνομικούς μέσα στο Πολυτεχνείο. Οι περισσότεροι ήταν μελλοντικοί μηχανικοί και ιατροί.

9.   Πόσες ήταν οι περισσότερες κατηγορίες που απήγγειλε σε ένα άτομο ο Τσεβάς;

• ·Όσο και αν μεγάλος φαίνεται ο αριθμός των καταγγελιών σε ένα άτομο ήταν 31. Αυτός ήταν ο στρατηγός Καραδήμας.

10.   Σε πόσα άτομα απήγγειλε κατηγορίες;

• ·Απαγγέλθηκαν κατηγορίες σε 23 άτομα συνολικά με τον κύριο κατηγορούμενο να είναι ο Γιώργος Παπαδόπουλος

Δημήτρης Κάσσιος

Έκτοτε, οι κοινότητές τους εξελίχθηκαν χωριστά και σε διαφορετικές περιοχές, οδηγώντας στον διαχωρισμό τους σε ομάδες. Οι δύο κυριότερες ήταν οι Aσκεναζίτες, που κατοικούσαν στην βόρεια και κεντρική Ευρώπη και η γλώσσα τους είχε γερμανικές επιρροές, και τους Σεφαραδίτες ή Ισπανοεβραίους όπου ζούσαν στην Ιβηρική χερσόνησο και στην βόρεια Αφρική ενώ μιλούσαν την Λαντίνο ( μίξη Ισπανικών και Εβραϊκών).

Η πρώτη μαζική μετανάστευση Εβραίων στην ελληνική χερσόνησο συνέβη κατά τον δεύτερο αιώνα π.Χ. πληθυσμοί που υφίστανται ακόμα και σήμερα. Η σταδιακή εγκατάστασή τους σε πολλά μέρη της χώρας μας και η μεγάλη επιρροή που τους ασκήθηκε από τους ντόπιους Έλληνες, άλλαξε τη γλώσσα τους για αυτό και ονομάζονται Ρωμανιώτες. Αργότερα, στην εποχή του Μεσαίωνα, ως αποτέλεσμα των μαζικών διώξεων από τα μεγάλα Ευρωπαϊκά κράτη, οι Εβραίοι κατέφυγαν για βοήθεια στο Βυζάντιο και την μετέπειτα Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το αποκορύφωμα αυτής της περιόδου αποτελεί η μαζική έλευση Σεφαραδίτων από την Ισπανία στη Θεσσαλονίκη, η οποία θα μετατραπεί τελικά σε μια «εβραϊκή» πόλη. Αρκετές Ρωμανιώτικες κοινότητες συγχωνεύονται  με τις Σεφαραδίτικες, οι οποίοι θα υπερισχύσουν αριθμητικά. Με την μεταβίβαση της Θεσσαλονίκης στους Έλληνες, η συνύπαρξή τους με τους Εβραίους υπήρξε ειρηνική. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος όμως επιφύλασσε κάτι για τους Εβραίους που κανείς δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί. Το Ολοκαύτωμα…

ΧΑΒΙΑΡΑΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ

Το πρώτο περιστατικό παρατηρείται το 1661 στην νήσο Ζάκυνθο. Ο πατρινός Ανδρέας Μηλιώτης, ένας πιθανόν φερέφωνο εμπορικών αντιπάλων των Εβραίων, θέλησε να εισέλθει στο γκέτο με σκοπό να αποσπάσει «τη γαϊδουροκεφαλή», καθώς υπήρχε η προκατάληψη πως οι Εβραίοι λάτρευαν το κεφάλι του τετραπόδου. Ο Μηλιώτης αποφασίζει μαζί με άλλους να εισχωρήσει στην συναγωγή το πρωί ενός Σαββάτου, την ώρα που όλοι οι Εβραίοι είχαν την καθιερωμένη πρωινή προσευχή. Την κίνηση του αυτή την απέτρεψαν οι Μαρκουλίνοι, οι Ενετοί χωροφύλακες, απομακρύνοντας τον Μηλιώτη ο οποίος μη βρίσκοντας φυσικά την γαϊδουροκεφαλή, επεσήμανε το ερμάριο στο οποίο οι ραβίνοι τοποθετούν την Παλαιά Διαθήκη. Ο Μηλιώτης, επιμένοντας στον σκοπό του, ξεσηκώνει μία μεγάλη ομάδα χριστιανών προς λεηλασία της Εβραϊκής κοινότητας, κάτι που αποτρέπει ο σύνδικος (δήμαρχος)  Παύλος Γαήτας σε συνεργασία με τον Προβλεπτή(Ενετός διοικητής). Ο Μηλιώτης καταδείχτηκε από τους στρατιώτες και σκοτώθηκε.

Πενήντα χρόνια μετά, στις 12 Απριλίου 1712, ο πεντάχρονος Γεώργιος Ζερβός βρίσκεται δολοφονημένος στη Ντάβια, νοτιοανατολικά της πόλης της Ζακύνθου. Λόγο των τραυμάτων που έφερε στα χέρια και στα πόδια, δεν άργησε να διαδοθεί η φήμη ανάμεσα στους χριστιανούς πως οι Εβραίοι των σταυρώσανε εν όψει του Πεσάχ. Ο Προβλεπτής Πέτρος Βραγαδίνος θέλοντας να προλάβει ταραχές και συγκρούσεις, υπόσχεται την τιμωρία των Εβραίων, μάταια. Οι χριστιανοί δεν αρκέστηκαν στα λόγια του Προβλεπτή και επιτέθηκαν στο γκέτο. Λόγω αυτού του γεγονότος, η συνοικία έκλεισε τις πύλες, ενώ στην κεντρική πύλη αναρτήθηκε η επιγραφή «In cruce quia crucificerunt = Οι σταυρώ σταυρώσαντες σταυρωθήτωσαν». Την επιγραφή αυτή αφαίρεσε ο νεαρός τότε ποιητής Ούγος Φώσκολος, όταν κατέλαβαν το νησί οι Γάλλοι το 1797.

Ξανά στην Ζάκυνθο, και συγκεκριμένα στις 26 Μαρτίου του 1760, απόγευμα της Κυριακής του χριστιανικού Πάσχα, το κάψιμο του Ιούδα ήταν η αφορμή για το «μπούρδο των Εβραίων». Μετά από το έθιμο αυτό, μία μεγάλη ομάδα χριστιανών εισέβαλε στο γκέτο με σκοπό να λεηλατήσει τις κατοικίες των εβραίων. Κατά την σύγκρουση τους με τους Ενετούς, σκοτώθηκαν ένας πολίτης και ένας στρατιώτης. Κάτι παρόμοιο θα επαναληφθεί στην Αθήνα του 1849, εναντίον του αγγλοεβραίου τοκογλύφου  Δαβίδ Πατσίφικο. Λίγο πριν τον Ιούλιο του 1797, κατά την διάρκεια του πρώτου Δημοτικού συμβουλίου επί Γαλλοκρατίας, χριστιανοί μπήκαν μέσα στο δημαρχείο απαιτώντας την απέλαση των ιουδαίων. Στην συνέχεια ο όχλος κατευθύνθηκε προς την εβραϊκή συνοικία, λεηλατώντας και κακοποιώντας τους Εβραίους. Την σύγκρουση αυτή διέλυσε ο Γάλλος αρμοστής στρατηγός Ζεντιγί, και διακήρυξε πως η Γαλλική Δημοκρατία θεωρεί όλους τους ανθρώπους ίσους, άνευ θρησκεύματος.

Το σημαντικότερο επεισόδιο, που θα πυροδοτήσει εκ νέου τις σφοδρές συγκρούσεις Εβραίων και χριστιανών, λαμβάνει χώρα στην Κέρκυρα. Το πρωί της 1^ης Απριλίου του 1891, η οκταετής Ρουμπίνα Βήτα Σάρδα βγαίνει στον κήπο για να παίξει ε την μεγαλύτερη αδερφή της. Οι γονείς της, καταλαβαίνοντας πως η κόρη τους απουσιάζει και μετά από πολύωρες άκαρπες προσπάθειες, ειδοποιούν την αστυνομία για την εξαφάνισή της. Παρά την κινητοποίηση πολλών Εβραίων και χριστιανών, η Ρουμπίνα παραμένει αγνοούμενη. Μεσάνυχτα της ίδιας μέρας, ο πατέρας της μαζί με άλλους δύο Εβραίους πηγαίνοντας στο καφενείο, βρίσκουν το άψυχο τεμαχισμένο σώμα της οχτάχρονης σε ένα σάκο στην οδό Παλαιολόγου, πολύ κοντά στην συναγωγή των Πουλιέζων. Οι τρεις άντρες κατευθυνόμενοι προς το σπίτι κρατώντας τον σάκο, έγιναν αντιληπτοί από τον αστυνομικό κλητήρα Μιχαήλ Κουβαρά, ο οποίος έσπευσε αμέσως να καταγγείλει στις αστυνομικές αρχές πως αυτοί ήταν οι δολοφόνοι του κοριτσιού. Ο ανακριτής δεν πείσθηκε, με αποτέλεσμα να μην προβεί σε συλλήψεις. Αυτό εξόργισε τις αστυνομικές αρχές, οι οποίοι άρχισαν να μοιράζουν στον κόσμο αντίγραφα από την κατάθεση Κουβαρά ενώ παράλληλα προσπαθούσαν με μόχθο να πείσουν τον ανακριτή για την ενοχή των γονέων της Ρουμπίνας. Το σόφισμα, όπως διαπιστώνει ο εισαγγελέας, είχε κατασκευαστεί: « Τ’ ανωτέρω διαδιδόμενα έφερον το πόρισμα ότι φονείς οι Εβραίοι, άρα η φονευθείσα χριστιανή». Πλέον, γίνεται λόγος για την οκταετής Μαρία, μία χριστιανή η οποία αρπάχθηκε από τον μόδιστρο Βήτα Σάρδα από τα Ιωάννινα. Την κατάθεση Κουβαρά ήρθε να ενισχύσει το ιατροδικαστικά πόρισμα που ανέγραφε πως στο πτώμα δεν υπήρχε σταγόνα αίματος. Αυτό παρέπεμψε πολλούς χριστιανούς στην προκατάληψη πως οι εβραίοι χρησιμοποιούσαν αίμα μικρού χριστιανού για την Παρασκευή των αζύμων εν όψει του Πεσάχ. Τα αστυνομικά όργανα αυτά, συνελήφθησαν, πράγμα που εξόργισε την αστυνομία η οποία ακάλυπτα δωροδοκούσε τους ανακριτές για να αποδειχθεί η ενοχή των εβραίων.

Οι βιαιοπραγίες δεν αργούν να σημειωθούν, με την αστυνομία να ¨κάνει τα στραβά μάτια¨, με επικεφαλής τον αστυνόμο Πιέρρη, που δήλωνε άγνοια. Σύντομα, οργισμένο πλήθος χριστιανών καταφτάνει στην είσοδο της συνοικίας για να εισβάλει μέσα, φωνάζοντας «Θάνατο στους Εβραίους!» . Άμεσα καταφτάνει ο Μητροπολίτης Ζακύνθου και Κέρκυρας Διονύσιος Λάτας, ένας άνθρωπος που κατέστειλε το έθιμο με το κάψιμο του Ιούδα για να ειρηνεύσουν τα πνεύματα, με την ελληνική σημαία στα χέρια εμποδίζοντας το πλήθος και λέγοντας «Εδώ δεν σκοτώνουν Εβραίους και δεν τους καταδιώκουν!». Λίγο αργότερα κατέφθασαν μονάδες στρατού από την Πάτρα για να σταματήσουν την σύγκρουση. Υπήρξε ένα ήπιο κλίμα για ένα μικρό χρονικό διάστημα που έπαψε να υπάρχει μετά την δολοφονία δύο ηλικιωμένων ισραηλιτών στον τόπο εργασίας τους μέσα στο γκέτο. Ακολούθησε έρευνα και καταδίωξη των υπόπτων με τις αρχές να χωρίζονται σε δύο πλευρές: με τον Θεαγένη Κεφαλά, στενό υποστηρικτή και βοηθό της φιλοσημιτικής κυβέρνησης Θεόδωρου Δηλιγιάννη που θέλει να διαλευκάνει την υπόθεση, ή με τον αστυνόμο Πιέρρη που ευνοεί τις δύο προσωπικότητες της αντιπολίτευσης Ιάκωβο Πολυλά και Γεώργιο Θεοτόκη με το παραπλανάει. Από την έκθεση Κεφαλά, μαθαίνουμε πως πολλοί Εβραίοι εγκαταλείπουν το νησί μετά τα συμβάντα, με τον αριθμό τους να ανέρχεται στους 2.500 με 3.000. Ακολουθούν πολιτικές συγκρούσεις καθώς και βιαιοπραγίες κατά των εβραίων. Στο αρχείο Θεοδώρου Δηλιγιάννη, βρέθηκε μια εμπιστευτική επιστολή από τον ανακριτή Ηλία Καγκάδη, που μιλάει για δολοφονία από τους γονείς την οχτάχρονης. Το μίσος θα εξακολουθήσει να υπάρχει μέχρι και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου οι Κερκυραίοι θα παραδώσουν χωρίς δισταγμό τους εβραίους στους Γερμανούς ναζί.

Την ίδια εποχή, στην Ζάκυνθο, με αφορμή τον φόνο της Ρουμπίνας Σάρδα, οι ζακυνθινοί στρέφονται κατά των εβραίων. Ήταν Μεγάλη Παρασκευή, 19 Απριλίου 1891, όταν οι χριστιανοί αποφάσισαν να κινηθούν συμβολικά κατά τον ισραηλιτών. Κατά την λιτάνευση του Εσταυρωμένου, περίπου 7.000 με 8.000 χριστιανοί (γίνεται μεγάλη λιτανεία που παρευρίσκεται όλο το νησί, ξεκινώντας από τον ναό του Αγίου Νικολάου του Μώλου, χάνεται στα βάθη των αιώνων) οργανωμένοι σε ομάδες προσπάθησαν να σπάσουν τον κλοιό της φρουράς στο γκέτο, έχοντας άγριες διαθέσεις. Η έλλειψη ψυχραιμίας του αρχηγού της φρουράς ο οποίος διέταξε πυρ κατά του όχλου, οδήγησε στον θάνατο πέντε πολιτών και στον τραυματισμό άλλων τόσων ανθρώπων, ακόμα και στρατιωτών. Το κλίμα της αντεκδίκησης δεν άργησε να εκδηλωθεί. Χριστιανοί εισέβαλαν σε κατοικίες Εβραίων που βρίσκονταν εκτός γκέτο και τις λεηλάτησαν. Οι πρωταίτιοι οδηγήθηκαν σε δίκη στο Πύργο της Ηλείας, αλλά αθωώθηκαν από το δικαστήριο των ενόρκων τον Ιανουάριο του 1893. Εκείνη την ημέρα, πολλοί χριστιανοί ζήτησαν επίσης και τον παραδειγματικό λιθοβολισμό των Εβραίων.

Οι συγκρούσεις αυτές βασίστηκαν και είχαν ως αιτία διάφορα έθιμα των χριστιανών καθώς και δεισιδαιμονίες κατά των Εβραίων. Αρκετά από τα επεισόδια της Ζακύνθου ξεκίνησαν με το κάψιμο του Ιούδα, με σημαντικότερο αυτό του 1760, κάτι που έκανε τον Μητροπολίτη Κέρκυρας και Ζακύνθου Διονύσιο Λάτα να απαγορεύσει το έθιμο. Στην Κέρκυρα, το πασχαλινό έθιμο των μπότιδων, των μεγάλων πήλινων αγγείων, είχε και αυτό την αντισημιτική του υπόσταση. Από τη Μεγάλη Παρασκευή το μεσημέρι μέχρι και το Μεγάλο Σάββατο το πρωί, οι Κερκυραίοι έκλειναν τα παραθυρόφυλλα τους. Μετά την πρωινή χαρμόσυνη θεία λειτουργία του Μεγάλου Σαββάτου, άνοιγαν τα παράθυρα και πέταγαν πήλινα αγγεία και άλλα αντικείμενα στον δρόμο λέγοντας: «Στα κεφάλια των Εβραίων, στα κεφάλια των Εβραίων!».

Τα επεισόδια αυτά επηρέασαν και την λογοτεχνία. Ο θάνατος της μικρής Ρουμπίνας, ήταν η αφορμή για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη να γράψει το αντιρατσιστικό διήγημα ¨Ο αντίκτυπος του νου¨ το 1910. Επίσης το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τα γεγονότα της Μεγάλης Παρασκευής παρακίνησε τον Γρηγόριο Ξενόπουλο να γράψει το θεατρικό έργο ‘Ραχήλ’ ενώ μεταπλάσει την υπόθεση του έργου σε ένα μυθιστόρημα με τίτλο ‘Μεγάλη Περιπέτεια’ τον Δεκέμβριο του 1894. Επίσης υπήρχαν ποιήματα τα οποία λέγαν οι Κερκυραίοι για την μικρή Μαρία,

«Δεν είναι κρίμα κι άδικο

δεν είναι κι αμαρτία

σε κοιμητήριο οβρέϊκο

να κείτεται η Μαρία;»,

ενώ εφημερίδες όπως η εφημερίδα ‘Ρωμηός’  φιλοξένησε ποιήματα που είχαν πολιτικές διαστάσεις:

Τέλος, η θέση της αστυνομίας σε όλες τις συγκρούσεις δεν είναι ξεκάθαρη. Τα αστυνομικά τμήματα Ζακύνθου και Κέρκυρας απαρτίζονταν από ντόπιους αστυνομικούς. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η ‘δικαιοσύνη’ να παίρνει πάντα το μέρος των χριστιανών, έμμεσα, κάνοντας τα στραβά μάτια. Από την πρώτη στιγμή της δολοφονίας της Ρουμπίνα Βήτα Σάρδα, όλα τα πορίσματα ήταν υποκειμενικά, χωρίς να υπάρχει μια ξεκάθαρη εικόνα. Οι γυναίκες των στρατηγών και των αστυνομικών οργάνων μετά τα γεγονότα, αγόραζαν δωρεάν ότι ήθελαν από την εβραϊκή συνοικία λέγοντας περιπαιχτικά στους Εβραίους εμπόρους «Βάλ’ τα εις τον λογαριασμόν». Φυσικά, η υπόθεση της δολοφονίας της οκταετούς Ρουμπίνας παραμένει μυστήριο μέχρι και σήμερα!

Ρέρρας Πάρης

Πηγές:

Λιάτα, Ε. (2008). Η Κέρκυρα και η Ζάκυνθος στον κυκλώνα του αντισημιτισμού: η» συκοφαντία για το αίμα» του 1891, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Γκατένιο Όσμο Ν. (2005). Από την Κέρκυρα στο Μπιρκενάου και στην Ιερουσαλήμ. Η ιστορία μίας Κερκυραίας, Εκδόσεις Γαβριηλίδης.

Τα «Εβραϊκά»: Οι ταραχές κατά των Εβραίων της Κέρκυρας και της Ζακύνθου, Σαν Σήμερα, https://www.sansimera.gr/articles/1466

Το πογκρόμ του 1891- Τα ¨Εβραϊκά¨ της Κέρκυρας, Corfu History, https://www.corfuhistory.eu/?p=2429

]]> https://schoolpress.sch.gr/istoriodites/archives/257/feed 0 https://schoolpress.sch.gr/istoriodites/archives/250 https://schoolpress.sch.gr/istoriodites/archives/250#comments Thu, 26 Jan 2023 22:00:00 +0000 ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ http://schoolpress.sch.gr/istoriodites/?p=250 [...]]]> Της Αθηνάς Καρυώτη Χατζή και της Κατερίνας Κασίμη

Η Θεσσαλονίκη ήταν υπό Οθωμανική κυριαρχία από το 1430 ως το 1911. Στην πόλη υπήρχε εβραϊκή κοινότητα από τον δεύτερο αιώνα π.Χ. H Θεσσαλονίκη αποτελούσε πόλο έλξης για Εβραίους από διάφορες περιοχές, λόγω της γεωγραφικής και οικονομικής της θέσης. Η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης διαμορφώθηκε οριστικά ως αποτέλεσμα της μαζικής εγκατάστασης Εβραίων που είχαν εκδιωχθεί από την Ισπανία το 1492, έπειτα από το βασιλικό διάταγμα του Φερδινάνδου. Ο σουλτάνος καλωσόρισε τους Εβραίους θεωρώντας ότι η εγκατάστασή τους στην πόλη θα βοηθούσε στην αύξηση πληθυσμού της αλλά και στο εργατικό δυναμικό, καθώς οι περισσότεροι ήταν έμποροι, εργάτες και ναυτικοί.

Η αρχή του τέλους για την καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας από τους Γερμανούς ήταν η πτώση της Κρήτης στα τέλη Μαΐου 1941. Η γερμανική κατοχή απέβη μοιραία για τους 45.000 Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Στις 11 Ιουλίου 1942, το «Μαύρο Σάββατο», οι Γερμανοί συγκέντρωσαν στην Πλατεία Ελευθερίας στη Θεσσαλονίκη εννιά χιλιάδες άνδρες Εβραίους, τους οποίους υπέβαλαν σε δημόσιο εξευτελισμό. Πολλοί από αυτούς στάλθηκαν για καταναγκαστική εργασία. Κάποιοι άλλοι απελευθερώθηκαν με αντάλλαγμα λύτρα που πλήρωσε η εβραϊκή κοινότητα της πόλης. Τον Δεκέμβριο του 1942, καταστράφηκε το αρχαίο εβραϊκό νεκροταφείο με πρωτοβουλία του Δήμου Θεσσαλονίκης. Περιελάμβανε περίπου 300.000 τάφους και χρονολογούταν από τον 15 ο αιώνα. Έγινε λατομείο για ολόκληρη την πόλη. Ταφόπλακες χρησιμοποιήθηκαν αυθαίρετα σκόρπιες σε διάφορα σημεία της πόλης παίζοντας τον ρόλο των πλακών πεζοδρομίου, ενώ άλλες χρησιμοποιήθηκαν ακόμα και για την κατασκευή πισινών. Αξιοσημείωτο είναι πως η Πλατεία Ελευθερίας, στην οποία συνέβησαν τα τραγικά γεγονότα του «Μαύρου Σαββάτου»,  πέραν ενός μνημείου των αδελφών Γκλιντ, δεν έχει ούτε ένα στοιχείο που να τιμά τους ανθρώπους αυτούς, ενώ σήμερα λειτουργεί ως χώρος στάθμευσης.

Η πρώτη απέλαση Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το Άουσβιτς έγινε στις 15 Μαρτίου 1943.Τριακόσια άδεια βαγόνια τρένου παραταγμένα στις γραμμές περίμεναν τα θύματα. Οι κάτοικοι του συνοικισμού περίπου 2.500 υπερφορτώνονται, δύο φορές απ’ όσο χωρούν σε σιδηροδρομικά βαγόνια μεταφοράς ζώων, σφραγίζονται και μεταφέρονται στο στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης του Άουσβιτς, στη γερμανοκρατούμενη Πολωνία. Μάλιστα, οι Εβραίοι πληρώνουν το εισιτήριό τους για το τρένο του θανάτου, καθώς ξεγελάστηκαν από τους Γερμανούς που τους είπαν πως στην Πολωνία θα έχουν καλύτερη ζωή. Η ίδια κατάσταση επαναλαμβάνεται για πολύ καιρό με Εβραίους από γύρω περιοχές που πεζοί κατευθύνονται στον σταθμό. Η καταστροφή ολοκληρώνεται με την 19η αποστολή που έφυγε από τη Θεσσαλονίκη για το Άουσβιτς στις 10 Αυγούστου του 1943. Πάνω από το 96% των εκτοπισμένων Εβραίων -αδιακρίτως φύλου, ηλικίας, κατάστασης υγείας- δολοφονήθηκε στους θαλάμους αερίων του Άουσβιτς ή πέθανε από τις απάνθρωπες συνθήκες εγκλεισμού στα ναζιστικά στρατόπεδα.

Για την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης η  καταστροφή ήταν ολοκληρωτική.  Μόνο το 15% του εβραϊκού πληθυσμού επέζησε.  Η Ελλάδα είναι σύμφωνα με το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος η χώρα με το υψηλότερο ποσοστό δολοφονημένων Εβραίων στην Ευρώπη, 91 %.

Υπήρξαν όμως και κινήσεις αντίστασης και αλληλεγγύης που συνέβαλαν στη σωτηρία χιλιάδων Εβραίων σε πολλές περιοχές. Στη Θεσσαλονίκη το αντιστασιακό κίνημα του ΕΑΜ στις 22 Ιανουαρίου 1943 με Εβραίους φοιτητές του Πανεπιστημίου της πόλης ίδρυσαν ένα μικρό πυρήνα αντίστασης. Περίπου 500 νέοι Εβραίοι μπήκαν σε αυτήν την οργάνωση. Οι περισσότεροι αποφάσισαν να διανύσουν πάνω από 600 χιλιόμετρα για να καταφύγουν στην Αθήνα. Αυτό το ταξίδι είχε πολλές δυσκολίες, ψυχολογικές και οικονομικές και σίγουρα χρειαζόταν και πολλή τύχη. Κατά τη διάρκειά του έπρεπε να δωροδοκηθούν όλοι οι μεσάζοντες και εκείνοι που θα έκρυβαν Εβραίους στα σπίτια τους. Μεταπολεμικές μαρτυρίες κάνουν λόγο για περίπου 3.000 ανθρώπους που κατάφεραν να κρυφτούν στην Αθήνα και ν’ αποφύγουν την προδοσία – τόσο από Χριστιανούς όσο και Εβραίους συνεργάτες των Γερμανών – πληρώνοντας τις περισσότερες φορές τεράστια ποσά σε Χριστιανούς που τους προσέφεραν καταφύγιο. Ένας τρόπος με τον οποίο κατάφεραν να φυγαδευτούν στην Αθήνα ήταν η δημιουργία πλαστών ταυτοτήτων. Το ΕΑΜ, σε συνεργασία με τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό,  τον αρχηγό της αστυνομίας Έβερτ και έξι ακόμη αξιωματικούς της Αστυνομίας, πραγματοποίησαν το παράτολμο σχέδιο του εφοδιασμού των διωκόμενων Εβραίων με αυθεντικές αστυνομικές ταυτότητες. Οι Γερμανοί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους ήταν καχύποπτοι, και για αυτό έπρεπε να ληφθούν προσεκτικά όλα τα μέτρα και να μην αφεθεί τίποτε στην τύχη. Τα χριστιανικά ονόματα που εμφανίζονταν στα πλαστά δελτία ήταν  καταχωρημένα στα μητρώα του Δήμου Αθηναίων, για την περίπτωση που θα γινόταν σχετικός έλεγχος από τους Ναζί. Τα αντίστοιχα πιστοποιητικά βάπτισης εκδίδονταν από την Εκκλησία με προγενέστερη ημερομηνία.

Ωστόσο, το μεγαλύτερο ποσοστό Εβραίων χάθηκαν. Σήμερα στη Θεσσαλονίκη ζουν περίπου 900 Εβραίοι, μέλη μιας πολύ δραστήριας κοινότητας.

Πηγές:

• M. Mazower, Θεσσαλονίκη, «Πόλη των Φαντασμάτων, Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι και Εβραίοι, 1430-1950», μτφρ. Κ. Κουρεμένου, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2006, σελ. 575 κ εξ. 62

• Μ Βασιλικού, Ολοκαύτωμα/Σοά, https://www.occupation-memories.org/bildung/Die-Lehreinheiten/Holocaust/index.html

• Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, http://www.jmth.gr/article-20032014-oi-evraioi-tis-thessalonikis
• Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, Ερευνητικό Κέντρο, https://www.jewishmuseum.gr/

·         Yad Vashem, Διεθνές Ινστιτούτο για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος https://www.yadvashem.org/