Γράφει ο ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΝΤΙΝΟΣ, Γ΄ Λυκείου

Οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες μου ήταν Μικρασιάτες, κι είμαι υπερήφανος που είμαι απόγονος Μικρασιατών προσφύγων. Στο σχολείο μου, το Πρότυπο ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, για πάνω από δέκα σχολικά έτη, υλοποιείται ένα πρόγραμμα σχολικών δραστηριοτήτων που τίτλο έχει: «Σαν παραμύθι… Η μετάδοση της προσφυγικής εμπειρίας στην τέταρτη και πέμπτη γενιά. Μαθητές του σχολείου μας απόγονοι Μικρασιατών προσφύγων». Συμμετέχω σ’ αυτό και με τους αναγνώστες επιθυμώ να μοιραστώ την ιστορία των Μικρασιατών προγόνων μου. Δεν σας κρύβω τι νιώθω: να μιλάει κανείς για τη Μικρασία δεν είναι εύ¬κολο. Τους δρόμους της όταν νοητά περιδιαβαίνει, δυσκολεύεται να τους περπατήσει. Σταυρικός κι αναστάσιμος ο περίπατός του. Προσωπικά νιώθω σαν ιχνηλάτης πάνω στην κοφτερή και φλόγινη αιχμή των γεγονότων της Ιστορίας… εδώ και εκατό δύο χρόνια, πια. Ακούγοντας την ιστορία των προγόνων μου μυσταγωγική είναι η μύησή σου σ’ αυτή. Κάθε μνήμη του χώρου αυτού κι ένας καημός μου.
Δεν θα μακρηγορήσω άλλο. Σας αφηγούμαι την ιστορία του Γιώργου και της Βασιλεία Χατζητσότρα και της Ελένης Ραπτοπούλου.

Όταν έγινε η αντεπίθεση των Τούρκων στα βάθη της Τουρκίας το 1922, η οποία αποτέλεσε και την αρχή της Μικρασιατικής Καταστροφής, πάρα πολλοί Έλληνες κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, τους φίλους και γνωστούς τους, τα χωριά και τις περιουσίες τους και γίνουν πρόσφυγες στην Ελλάδα, για να γλιτώσουν από τους Τούρκους. Ανάμεσα στους Έλληνες αυτούς ήταν και οι συγγενείς της μητέρας μου, αλλά και της γιαγιάς και του παππού μου, από την πλευρά του πατέρα μου.
Συγκεκριμένα, η γιαγιά της μητέρας μου (Πολυξένη Μουμουλίδου) και ο παππούς της (Αβραάμ Καραϊλανίδης), έφυγαν τη Μικρασία και μέσω Ρωσίας εγκαταστάθηκαν στο Κιλκίς και στις Σέρρες, όπου υπήρχαν πολλά κτήματα. Αργότερα η μητέρα μου βρέθηκε με τον πατέρα της, τη μητέρα της και τον αδερφό της στη Θεσσαλονίκη, πριν έρθει στη Λέσβο. Πολλοί, όμως, άντρες συγγενείς αιχμαλωτίστηκαν ή και σκοτώθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ άλλοι έμειναν στη Ρωσία.
Οι συγγενείς του παππού μου, από την πλευρά του πατέρα μου, κατάγονταν από το Τσακράνι στη Μικρά Ασία αλλά, τελικά, μετά την Καταστροφή ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στην Πτερούντα.
Η μητέρα της γιαγιάς μου (Βασιλεία Χατζητσότρα) έφυγε όταν ήταν μικρή από το Γιαγιάκιο, περιοχή του Εσκί Σεχίρ, με τη μητέρα της (Ελένη Ραπτοπούλου) και τις δύο αδελφές της, και όλες μαζί αναζήτησαν καλύτερη τύχη στην Ελλάδα, κρύβοντας όλα τους τα χρυσαφικά στον τοίχο, στο υπόγειο του σπιτιού τους, με την ελπίδα πως κάποτε θα επέστρεφαν για να τα πάρουν. Αν και εκείνοι αποφάσισαν να αφήσουν το πατρικό τους, υπήρχαν και αυτοί που δεν ήθελαν να εγκαταλείψουν τις ζωές τους και αποφάσισαν να μείνουν στον τόπο που γεννήθηκαν.
Ο πατέρας της γιαγιάς μου (Γιώργος Χατζητσότρας) και η μητέρα της ήταν ήδη λογοδοσμένοι, αλλά ο πρώτος είχε πιαστεί αιχμάλωτος από τους Τούρκους. Τον είχαν βάλει, μαζί με πολλούς άλλους αιχμαλώτους, μέσα σε έναν λάκκο και ρωτούσαν προς τα πού είναι η Ανατολή και προς τα πού η Δύση. Όσοι απαντούσαν σωστά ελευθερώνονταν, ενώ οι υπόλοιποι σκοτώνονταν μεμιάς. Κάποιοι, όμως, βλέποντας μία Εκκλησία, κατάλαβαν, όπως και ο παππούς μου, προς τα πού είναι η Ανατολή με τη βοήθεια του ιερού, απάντησαν σωστά και αφέθηκαν ελεύθεροι.
Ο παππούς της γιαγιάς μου (Ιωάννης Ραπτόπουλος), ο οποίος ήταν αιχμάλωτος του τουρκικού στρατού, δεν είχε την ίδια τύχη και σκοτώθηκε. Έτσι, το πρώτο γράμμα που στάλθηκε στην οικογένεια δεν ήταν μια ανακοίνωση πως ήταν καλά, αλλά αντίθετα έφερε την είδηση του θανάτου του.
Ο δρόμος για το λιμάνι ήταν μεγάλος. Η συνεχής παρέμβαση των Τούρκων δεν έκανε την κατάσταση πιο εύκολη: για τρία μερόνυχτα, προσπαθούσαν να περάσουν έναν δρόμο, αλλά μόλις πήγαιναν από την πάνω μεριά του δρόμου, τους έστελναν στην κάτω μεριά και από την κάτω μεριά πάλι στέλνονταν πάνω. Ευτυχώς είχαν σκεφτεί οι κάτοικοι του χωριού να δεθούν όλοι με ένα μακρύ σκοινί, μέχρι να φτάσουν στο λιμάνι, ώστε να μη χαθούν. Για να προστατευτούν οι κοπέλες από διάφορες κακοποιήσεις των Τούρκων, έβαζαν μαξιλάρια στην πλάτη τους για να φαίνεται πως έχουν καμπούρα και βάφονταν με μαύρο, ώστε να φαίνονται γριές.
Μέχρι να φτάσουν στο λιμάνι πέρασαν από 7 ελέγχους των Τούρκων. Στους ελέγχους αυτούς, αν έβρισκαν κάποιο χρυσαφικό, το έπαιρναν. Μάλιστα, αν φορούσαν δαχτυλίδι, τους έκοβαν το δάχτυλο, ενώ αν φορούσαν σκουλαρίκι, τους έκοβαν τον λοβό του αυτιού. Κατά τη διάρκεια επίσης του ταξιδιού, μία από τις αδελφές της μητέρας της γιαγιάς μου, θεία της δηλαδή, μπήκε σε μία φλεγόμενη Εκκλησία και πήρε ένα εικόνισμα του Αγίου Χαραλάμπου, το οποίο τώρα έχει καεί, για να έχει ένα κειμήλιο.
Στον δρόμο για το λιμάνι συνάντησαν δύο γέρους με βράκες, οι οποίοι είχαν έναν τρουβά και ένα μπαστούνι και είπαν στην οικογένεια τα εξής: «Όσο είμαστε εμείς εδώ, δε θα πάθετε τίποτα». Έπειτα δέθηκαν στο σκοινί, ο ένας μπροστά από την οικογένεια και ο άλλος από πίσω τους.
Φτάνοντας επιτέλους στο λιμάνι, το πρώτο που αντίκρισαν ήταν το αποκρουστικό θέαμα πολλών πεθαμένων παπάδων μέσα στη θάλασσα. Για να μπει κανείς στο καράβι, έπρεπε πρώτα να σκαρφαλώσει ψηλά κάγκελα. Αφού έβαλε η μητέρα της γιαγιάς μου όλους τους υπόλοιπους μέσα, ενώ σκαρφάλωνε και η ίδια, είδε μία άλλη κοπέλα, λόγω της βιασύνης της να προλάβει το καράβι, το οποίο ήταν έτοιμο να φύγει, να καρφώνεται στα κάγκελα. Το κάγκελο καρφώθηκε στην κοιλιά της και βγήκε από τη μέση της.
Όταν επιβιβάστηκε όλη η οικογένεια έψαξαν να βρουν τους δύο γέροντες, τους οποίους είχαν δει να μπαίνουν στο καράβι, για να τους ευχαριστήσουν, αλλά παρόλο που έψαξαν όλο το καράβι, δεν μπόρεσαν να τους βρουν πουθενά.
Από το λιμάνι της Σμύρνης η οικογένεια έφτασε στην Πάτρα και από εκεί τα αδέρφια του πατέρα της γιαγιάς μου εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία, στις Σέρρες, ενώ η μητέρα της γιαγιάς μου, με τις δύο αδελφές της πήγαν στην Αθήνα, όπου τους φιλοξένησε σε ξενοδοχείο ένας Έλληνας. Τότε αρρώστησε η γιαγιά της γιαγιάς μου και είδε σε όνειρο τον Άγιο Θεράποντα να τη συμβουλεύει να πάει στο νησί του, και τότε θα γίνει καλά. Έτσι εγκαταστάθηκε όλη η οικογένεια στη Λέσβο.
Δύο μέρες αφού έφτασαν, βρέθηκε εδώ και ο πατέρας της γιαγιάς μου σε άθλια κατάσταση, φορώντας ένα μόνο παπούτσι και ένα τσουβάλι για παντελόνι. Είχε μάθει πού βρίσκονταν και έτσι ήρθε κι εκείνος στη Λέσβο, με αποτέλεσμα να μείνει όλη η οικογένεια μόνιμα στο νησί.

Για το διαδίκτυο

Ενδιαφέρουσες είναι οι απόψεις του, όμως, και για το διαδίκτυο. «Για παράδειγμα, όταν το διαδίκτυο έχει σκοπό την διοχέτευση κάθε είδους απελπισίας, δεν ωφελεί πουθενά» μας λέει. «Αυτό βέβαια δεν συνιστά λόγο απαγόρευσης της πολυφωνίας, αλλά καλό θα ήταν να αποφύγουμε τις σελίδες στις οποίες γίνεται ηλεκτρονικός χαμός. Αν αυτό είναι επιλογή μας θα γίνουμε κι εμείς μέρος του χάους».
Ο κ. Κανάκης, πάντως, δεν θεωρεί ότι το διαδίκτυο είναι η αιτία της πτώσης του μορφωτικού επιπέδου. Αναφέρει χαρακτηριστικά: «Οι άνθρωποι που θέλουν να χρησιμοποιήσουν το διαδίκτυο, δηλαδή ό,τι σπουδαιότερο φτιάχτηκε ποτέ για την ανθρωπότητα για να μάθουν, είναι σε πολύ καλύτερη θέση από ό,τι ήταν ποτέ. Καταρχάς είναι μία δυνατότητα η οποία πλέον είναι διαθέσιμη,- αν και δεν είναι τόσο φτηνή όσο θα έπρεπε αφού κάποιοι βγάζουν δισεκατομμύρια-, αλλά νομίζω ότι δύσκολα θα βρεις σπίτι χωρίς σύνδεση στο διαδίκτυο. Σημασία έχει τι κάνεις με αυτό.[...])Δηλαδή όταν έχεις ίντερνετ η προσπάθεια μεγαλώνει, δεν μικραίνει. Για παράδειγμα, όποτε βλέπω μία ταινία, ψάχνω στο διαδίκτυο τα πραγματολογικά στοιχεία που δεν καταλαβαίνω (τοποθεσίες, πολιτισμικές αναφορές) και μου παίρνει η ταινία 6 ώρες! Δεν ξέρω κανέναν φοιτητή που να το κάνει αυτό… δηλαδή να χρησιμοποιεί συστηματικά το διαδίκτυο για να εμβαθύνει στο αντικείμενο των σπουδών του».

Για την απαγόρευση των κινητών και τη γλώσσα των νέων
Ειδικότερα για την απαγόρευση των κινητών στα σχολεία ο κ. Κανάκης δεν είναι υπέρ της απαγόρευσης ως μέσου επιβολής. Υποστηρίζει ότι «σημασία έχει να πείσεις τον άλλον, αφού σπαταλά που σπαταλά τον χρόνο του να τον χρησιμοποιήσει δημιουργικά».
Σε ερώτησή μας αν θεωρεί ότι οι νέοι ευθύνονται για τη χρήση ξένων λέξεων απαντά ότι « ο δανεισμός ξένων λέξεων είναι διαχρονικό φαινόμενο και δεν έχει να κάνει με τους νέους. Η γλώσσα ανανεώνεται. Νέες λέξεις που χρησιμοποιούνται, μετά από κάποια χρόνια θα ξεχαστούν και δεν θα χρησιμοποιούνται πια». Απλώς οι νέοι σε όλες τις κοινωνίες γίνονται αποδέκτες της απογοήτευσης των μεγαλυτέρων τους, οι οποίοι τους θεωρούν υπεύθυνους γι αυτές τις αλλαγές. Παρόλα αυτά, η γλωσσική αλλαγή δεν είναι μόνο θέμα της γλώσσας των νέων.
Τι είναι τελικά η γλώσσα;
Τελικά η γλώσσα είναι δημιούργημα των ανθρώπων, ένα κατασκεύασμα (νόμω) ή ένα δώρο της φύσης; Ο άνθρωπος είναι προγραμματισμένος να χρησιμοποιεί γλώσσα, μας λέει. «Η ικανότητα για γλώσσα είναι ενδεχομένως δώρο της φύσης, όμως τα ελληνικά δεν είναι δώρο της φύσης, τα γαλλικά δεν είναι δώρο της φύσης, τα αλβανικά δεν είναι δώρο της φύσης. Είναι ανθρώπινο δημιούργημα. Αυτή είναι η διαφορά».

ΓΡΑΦΕΙ Η ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΟΥΓΚΟΥΛΙΟΥ

Έχουν θέση οι ανθρωπιστικές επιστήμες στον σημερινό κόσμο, έναν κόσμο στον οποίο η τεχνολογική εξέλιξη κινείται με ασύλληπτα ραγδαίους ρυθμούς; Ακούγεται συχνά ότι η κατεύθυνση των ανθρωπιστικών είναι αυτή των «περιορισμένων επιλογών», επειδή ίσως «δεν προσφέρει επαγγελματική αποκατάσταση». Προβληματίστηκα, λοιπόν, αν πράγματι οι ανθρωπιστικές επιστήμες «πεθαίνουν», αν είναι «άχρηστες», αν είναι μόνο μια «πολυτέλεια», κι αν εν τέλει μπορούν να μας βοηθήσουν ουσιαστικά.
Αλλαγές, όπως η τηλεργασία, η αντικατάσταση των ταμείων με μηχανήματα, η βαθμιαία κυριαρχία του ηλεκτρονικού εμπορίου, η σταδιακή μετατόπιση από τις τηλεοπτικές σειρές καναλιών σε πλατφόρμες με συνδρομή, τέτοιες αλλαγές λαμβάνουν χώρα καθημερινά σε κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητες με ταχύτατους ρυθμούς. Σε αυτές τις μεταβολές -που μας επηρεάζουν πολύ- οι ανθρωπιστικές επιστήμες φαίνεται ότι είναι απούσες.
Η απουσία των ανθρωπιστικών επιστημών είναι θορυβώδης, αισθητή και εμφανέστατη σε όλες τις πτυχές της ζωή μας. Τα αυξημένα ποσοστά αποχής από τις εκλογές, η έξαρση των ποσοστών της βίας, εγκλήματος και παραβατικότητας, η σταδιακή κυριαρχία του υλισμού και της αντίληψης της «ελάχιστης προσπάθειας», η επανεμφάνιση ακραίων ιδεολογικά παρατάξεων στην πολιτική σκηνή και η εμπορευματοποίηση των σχέσεων είναι μερικά από τα φαινόμενα που μαρτυρούν την κοινωνική αποτελμάτωση, την ηθική, πολιτική, οικονομική κρίση της εποχής. Αυτή είναι άμεσα συνυφασμένη με την υποβάθμιση των ανθρωπιστικών επιστημών, καθώς ο ανταγωνισμός στην αδηφάγα αγορά εργασίας γίνεται όλο και εντονότερος και, εμείς, οι νέοι πιεζόμαστε να επιλέξουμε κατευθύνσεις που τάχα θα μας εξασφαλίσουν ευκολότερη επαγγελματική αποκατάσταση.
Την ίδια στιγμή, η αγορά εργασίας αλλάζει συνεχώς και η ζήτηση ειδικοτήτων μετατοπίζεται ταχύτατα από το ένα πεδίο στο άλλο. Σ’ αυτήν την νέα πραγματικότητα, μια από τις μεγαλύτερες απώλειες, ίσως, είναι αυτή της «δια βίου επαγγελματικής αποκατάστασης».
Όσοι, λοιπόν, απορρίπτουν την κατεύθυνση των ανθρωπιστικών, κοινωνικών και νομικών σπουδών επειδή «δεν έχει επαγγελματική αποκατάσταση» και οι επιλογές είναι «περιορισμένες» ίσως ήρθε η ώρα να συνειδητοποιήσουν ότι «η δια βίου αποκατάσταση» χάθηκε… Στο μέλλον θα κληθούμε να κάνουμε συμπληρωματικές σπουδές ειδίκευσης για να καταφέρουμε να ξεκινήσουμε την επαγγελματική μας καριέρα. Ο δρόμος προβλέπεται μακρύς, αλλά έτσι, θα μπορέσουμε να γνωρίσουμε κι άλλους κλάδους, να ανακαλύψουμε κλίσεις και να καλλιεργήσουμε ενδιαφέρον για αντικείμενα την ύπαρξη των οποίων διαφορετικά θα αγνοούσαμε. Ο αγώνας μόλις έχει αρχίσει…
Κάθε δεξιότητα, λοιπόν, καθίσταται αμφίβολα σημαντική σε ένα κόσμο που συνεχώς αλλάζει. Ωστόσο, τα εφόδια που παρέχουν οι ανθρωπιστικές επιστήμες, η καλλιέργεια της ευαισθησίας και της παρατηρητικότητας, η δυνατότητα δημιουργικής επίλυσης των προβλημάτων, η ανάπτυξη δημοκρατικού ήθους, κριτικής σκέψης και ηθικής συνείδησης, μπορούν να αποτελέσουν τα σταθερά θεμέλια στα οποία θα οικοδομήσουμε τη συμπεριφορά μας στον επαγγελματικό, και γενικότερα δημόσιο και ιδιωτικό τομέα.
Οι ανθρωπιστικές επιστήμες, εξάλλου, προσπαθούν να απαντήσουν με φρόνηση στα ηθικά διλήμματα που δημιουργεί η τεχνολογική εξέλιξη. Αναζητούν το διαχρονικό. Βοηθούν τον επιστήμονα να συνειδητοποιήσει τις συνέπειες του έργου του, συνέπειες που δεν μετριούνται με νούμερα και δεν μπορούν να τοποθετηθούν σε αλγορίθμους.
Οι θετικές επιστήμες είναι βέβαια ιδιαίτερα χρήσιμες και αναγκαίες για τη βελτίωση της ποιότητα της ζωής μας. Οι ανέσεις, όμως, που παρέχει η τεχνολογική εξέλιξη δεν θα έχουν καμία σημασία σε ένα κόσμο που έχει χάσει το νόημα του.
Χρειαζόμαστε, λοιπόν, και τις ανθρωπιστικές και τις θετικές επιστήμες. Η τεχνολογία, άλλωστε, χωρίς την ηθική είναι επικίνδυνη, η επιστήμη χωρίς εν-συναίσθηση μένει ασυγκίνητη μπροστά στις ανθρώπινες τραγωδίες και η μηχανική χωρίς κατανόηση των ανθρωπίνων αναγκών απειλεί τον άνθρωπο, τη ζωή και τα δικαιώματά του.
Υποβαθμίζοντας τις ανθρωπιστικές επιστήμες κινδυνεύουμε να οδηγηθούμε σε ένα μέλλον όπου είμαστε, αφενός, τεχνολογικά ανεπτυγμένοι, δεν έχουμε, όμως αφετέρου, ηθικές αξίες να υπερασπιστούμε.
Ενισχύοντας τις ανθρωπιστικές επιστήμες και αναγνωρίζοντας την αξία τους δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για μια συνολική εξέλιξη, οικονομική, τεχνολογική, πνευματική και κυρίως κοινωνική. Κι αυτό δεν είναι ένα αίτημα, είναι αναγκαιότητα γιατί, όταν οι ανθρωπιστικές επιστήμες «κινδυνεύουν», εμείς κινδυνεύουμε…

Μοτο: Η τεχνολογία, άλλωστε, χωρίς την ηθική είναι επικίνδυνη, η επιστήμη χωρίς εν-συναίσθηση μένει ασυγκίνητη μπροστά στις ανθρώπινες τραγωδίες και η μηχανική χωρίς κατανόηση των ανθρωπίνων αναγκών απειλεί τον άνθρωπο, τη ζωή και τα δικαιώματά του.

Η Μυτιλήνη ξεχωρίζει για την πολεοδομική της δομή από τα αρχαία χρόνια. Όπως περιγράφει ο Διόδωρος, η πόλη χωριζόταν από τον Εύριπο, ένα στενό κανάλι μήκους περίπου 780 μέτρων και πλάτους 30 μέτρων, που συνέδεε τα δύο λιμάνια της, το Βόρειο και το Νότιο. Το κανάλι αυτό αποτελούσε φυσικό οχυρό και ταυτόχρονα τον κεντρικό άξονα της ζωής στην πόλη. Μαζί με τα λιμάνια, ο Εύριπος διαμόρφωσε την πολεοδομική και οικονομική ανάπτυξη της περιοχής, φιλοξενώντας σημαντικά κτίρια που σχετίζονταν με τη θρησκευτική, πολιτική και εμπορική ζωή. Ένας ιδιαίτερος μύθος που συνδέεται με τον Εύριπο αφορά τον Φάωνα, έναν ηλικιωμένο πορθμέα που μετέφερε τους ανθρώπους από τη μία πλευρά της πόλης στην άλλη. Σύμφωνα με την παράδοση, η θεά Αφροδίτη, μεταμορφωμένη σε γριά, του ζήτησε να τη μεταφέρει. Εκείνος το έκανε με προθυμία και η θεά, για να τον ανταμείψει, τον μεταμόρφωσε σε έναν νέο και πανέμορφο άνδρα. Την όμορφη αυτή ιστορία, άμεσα συνδεδεμένη με το κανάλι και κατ’ επέκταση με τη ζωή της πόλης, μπορεί κανείς να γνωρίσει στις αίθουσες του Μουσείου, μέσα από τα περίφημα ψηφιδωτά της Ρωμαϊκής περιόδου που φιλοξενούνται στις αίθουσές του.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο της Μυτιλήνης χωρίζεται σε δύο κτίρια: το παλαιό και το νέο. Στεγάζει μοναδικά ευρήματα από την αρχαιότητα, προσφέροντας μια πλήρη εικόνα της ιστορίας και του πολιτισμού του νησιού. Στην πρώτη αίθουσα, ο επισκέπτης έρχεται σε επαφή με τα ψηφιδωτά δάπεδα της λεγόμενης «Οικίας του Μενάνδρου». Αυτή η εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη περιλαμβάνει το πορτρέτο του ίδιου του Μενάνδρου, σκηνές από τις κωμωδίες του, θεατρικές μάσκες, καθώς και μια παράσταση του Ορφέα να εξημερώνει άγρια ζώα. Ακόμα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η «Οικία του Ευρίπου», ένα κτίσμα πολυτελούς αρχιτεκτονικής που βρίσκεται κοντά στο κανάλι. Το ψηφιδωτό του αιθρίου της απεικονίζει έναν νεαρό θαλάσσιο δαίμονα, πιθανώς τον Εύριπο, ενώ τα δελφίνια και οι άλλες θαλάσσιες μορφές που τον περιβάλλουν αποδεικνύουν τη στενή σχέση της πόλης με τη θάλασσα. Επιπλέον, η οικία περιλάμβανε δεξαμενή νερού για την ύδρευση, μια πολυτέλεια για την εποχή.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Μυτιλήνης δεν είναι μόνο ένας χώρος διατήρησης αρχαιοτήτων, αλλά και ένα κέντρο γνώσης και έμπνευσης. Οι αίθουσές του αφηγούνται την ιστορία του νησιού από την Πρώιμη Αρχαιότητα έως τη Ρωμαϊκή Περίοδο, αναδεικνύοντας τη συμβολή της Μυτιλήνης στην τέχνη, την αρχιτεκτονική και τη λογοτεχνία. Οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να θαυμάσουν κομμάτια που συνδέονται με την καθημερινή ζωή των αρχαίων κατοίκων της περιοχής, όπως εργαστήρια χαλκοπλαστικής, κεραμικά και νομίσματα. Παράλληλα, τα εντυπωσιακά μωσαϊκά και τα μαρμάρινα αγάλματα αποκαλύπτουν την αισθητική και τη δεξιοτεχνία των αρχαίων καλλιτεχνών.

Η Μυτιλήνη, με την πλούσια πολιτιστική της κληρονομιά, ήταν πάντα ένα σταυροδρόμι πολιτισμών. Το Αρχαιολογικό Μουσείο αποτελεί έναν θησαυρό που φωτίζει αυτή την κληρονομιά, προσελκύοντας επισκέπτες από όλο τον κόσμο. Κάθε γωνιά του μουσείου προσφέρει μια νέα ιστορία, ενώ η μαγευτική θέα προς το αρχαίο κανάλι και τα λιμάνια συμπληρώνουν την εμπειρία. Η κεντρική θέση του μουσείου στην πολιτιστική ζωή της Μυτιλήνης δείχνει πώς το παρελθόν μπορεί να ζωντανέψει στο παρόν. Οι εκπαιδευτικές του δράσεις, οι περιοδικές εκθέσεις και τα διαδραστικά προγράμματα αποτελούν σημαντικά εργαλεία για την κατανόηση της ιστορίας του τόπου. Επιπλέον, ενισχύεται η σύνδεση της τοπικής κοινωνίας με τη μακραίωνη παράδοση του νησιού.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Μυτιλήνης είναι ένας τόπος που αξίζει να επισκεφθεί κανείς, είτε είναι λάτρης της ιστορίας είτε απλώς αναζητά έμπνευση. Αντικατοπτρίζει τη μακρά ιστορία του νησιού και αναδεικνύει το μεγαλείο της αρχαίας Μυτιλήνης. Στην καρδιά της πόλης, ανάμεσα στα σύγχρονα κτίρια και τις παραδοσιακές γειτονιές, το μουσείο λειτουργεί ως μια γέφυρα που ενώνει το παρελθόν με το παρόν. Είναι καθήκον όλων μας να διατηρήσουμε αυτή την κληρονομιά ζωντανή, για να μπορεί κάθε επισκέπτης να θαυμάσει τα έργα των προγόνων μας και να εμπνευστεί από αυτά.

Λάδι, το χρυσάφι της Λέσβου

«Εάν αποσυνθέσεις την Ελλάδα,
στο τέλος θα δεις να σου απομένουν
μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι.
Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις»
Οδυσσέας Ελύτης

Κείμενο: Αίας Μουσελίμης, Γρηγόρης Βεκρής

Στη Λέσβο η ζωή του ανθρώπου είναι συνδεδεμένη με την ελιά εδώ και αιώνες. Για τη σύγχρονη Λέσβο ο ελαιώνας της, που αριθμεί περί τα 11 εκατομμύρια ελαιόδεντρα, αποτελεί πηγή πλούτου, που κληροδοτήθηκε από τους παλαιότερους και η περίπτωσή του παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Γι’ αυτό και γράφουμε αυτό το ρεπορτάζ, για να παρουσιάσουμε την ιστορία του, να καταγράψουμε τα προβλήματά του και να ανιχνεύσουμε τις προοπτικές του. Μιλήσαμε με δύο πανεπιστημιακούς και έναν γεωπόνο για την ιστορία του ελαιώνα, τα προβλήματα και τις προοπτικές ανάδειξής του.

Η ιστορία
Ο λεσβιακός ελαιώνας υπήρχε ήδη από την κλασική περίοδο, παρόλα αυτά η καλλιέργεια της ελιάς δεν ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη. Την εποχή του Φραγκίσκου Γατελούζου είναι που ξεκινά να αναπτύσσεται και χιλιάδες δέντρα φυτεύονται με «κρατική» επιχορήγηση. Το ελαιόλαδο, όμως, ακόμη δεν είναι το κύριο γεωργικό αγαθό της Λέσβου. Το νησί θα βυθιστεί σε παρακμή μετά την κατάληψή του από τους Τούρκους, το 1462, λόγω της υψηλής φορολογίας και των πειρατικών επιδρομών, μια κατάσταση που διαρκεί έως και την υπογραφή της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774), η οποία επιτρέπει στους υπόδουλους χριστιανούς, μεταξύ άλλων και την εμπορία των προϊόντων που παρήγαγαν. Με την επανάσταση του 1821, λόγω και άλλων συμφορών που έπληξαν το νησί (λοιμός το 1832 και κακοκαιρία κάποιες χρονιές) η ανάπτυξη τίθεται σε αναμονή μέχρι το 1850, όταν η πρόοδος του εμπορίου οδηγεί στην άνθιση του λεσβιακού ελαιώνα. Τότε η παραγωγή του ελαιολάδου εξελίσσεται σε βιομηχανική. Την τελική μορφή του ο ελαιώνας θα πάρει μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923, όταν καταφθάνουν στο νησί περί τους 30.000 πρόσφυγες.

Η ακμή του λεσβιακού ελαιώνα

Απόδειξη για την ανάπτυξη την εποχή αυτή, δηλαδή μετά την μικρασιατική καταστροφή, αλλά και γενικά για τη σημασία του ελαιώνα για τους Λέσβιους αποτελεί η κατασκευή αναβαθμίδων. «Ξέρουμε ότι ο ελαιώνας αναπτύσσεται πάρα πολύ αυτήν την περίοδο» μας λέει ο κ. Θανάσης Κίζος, Καθηγητής στο Τμήμα Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, που μας παραχώρησε και τα στοιχεία για την ιστορία της ελιάς στη Λέσβο. «Σε περιοχές, όπως ένα χωριό κοντά στον Μανταμάδο, που λέγεται Κουκμίδου, οθωμανικό χωριό που εγκαταλείφθηκε, τα κομμάτια από τα σπίτια τα βρίσκουμε στις αναβαθμίδες γύρω από την περιοχή, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι αναβαθμίδες χτίστηκαν από τους πρόσφυγες που φύτεψαν και τα ελαιόδεντρα στη συγκεκριμένη περιοχή. Οι αναβαθμίδες (αλλιώς σέτια) είναι ένα έργο τέχνης. Τη σημασία του ελαιώνα μαρτυρά το γεγονός ότι ο κόσμος μπήκε σε όλον αυτόν τον κόπο να φτιάξει αναβαθμίδες ακόμα και σε σημεία με κλίσεις 30 ή 35 μοίρες. Τέτοιες κλίσεις σημαίνουν ότι ουσιαστικά σκαρφαλώνεις. Αυτά τα σέτια, γύρω από κάθε δέντρο σε τόσο μεγάλη έκταση, είναι κάτι μοναδικό παγκοσμίως» τονίζει ο κ. Κίζος.

Ένα δάσος από ελιές

Ο λεσβιακός ελαιώνας δεν είναι, όμως, σημαντικός μόνο για τους κατοίκους του νησιού, αλλά έχει και τεράστια περιβαλλοντική αξία. «Από περιβαλλοντικής άποψης ο ελαιώνας της Λέσβου έχει πάρα πολύ μεγάλη αξία, γιατί ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίζονται οι περισσότεροι παραγωγοί τους ελαιώνες τους είναι πολύ εκτατικός, δηλαδή δεν έχει καμία σχέση με ελαιώνες στην Ανδαλουσία, με ελαιώνες στην Κρήτη, με ελαιώνες στο Μαρόκο, που είναι πολύ εντατικοί: γυμνοί από κάτω τελείως με τα δέντρα χαμηλά κλαδεμένα, ενώ το έδαφος ζεσταίνεται πάρα πολύ, χάνει πάρα πολύ νερό και δεν έχει σχεδόν καθόλου βιοποικιλότητα. Αντιθέτως, εδώ τα δέντρα είναι ψηλά, έχουν φύλλωμα κι ο υπόροφος πολύ σπάνια ραντίζεται. Το αποτέλεσμα είναι ότι έχουμε σχεδόν ένα δάσος, δηλαδή ο ελαιώνας μπορεί να θεωρηθεί ως ένα δάσος. Είναι ιθαγενές είδος πολύ καλά προσαρμοσμένο και όταν ο υπόροφος είναι αδιατάρακτος ή όχι πολύ διαταραγμένος είναι ένα αγροοικοσύστημα το οποίο έχει πάρα πολύ μεγάλη φυσική αξία» εξηγεί ο κ. Κίζος. Για τη μοναδική αξία του λεσβιακού ελαιώνα, ως φυσικού δάσους, ο γεωπόνος κ. Δημήτρης Γιασσάς μας λέει: «Υπάρχουν καλλιεργητές που αναδεικνύουν τον φιλικό τρόπο καλλιέργειας. Αφήνουν τα φυσικά βότανα που δίνουν άρωμα στο ελαιόλαδο και αυξάνουν την βιοποικιλότητα στα ωφέλιμα έντομα και τα ωφέλιμα πτηνά. Οι παλιοί δεν είχαν τόσο πρόβλημα με το δάκο, γιατί υπήρχαν τα πουλιά και τσιμπάγανε τη μύγα που είναι ο δάκος. Υπάρχει ολοκληρωμένη, λοιπόν, καλλιέργεια που λαμβάνει υπόψη πολλούς παράγοντες».

Τα σημερινά προβλήματα

Παρόλη, όμως, τη σημασία του ελαιώνα για την Λέσβο, τις τελευταίες δεκαετίες, οι κάτοικοι εγκαταλείπουν την ελαιοκαλλιέργεια και ασχολούνται με άλλα επαγγέλματα. Το πρόβλημα είναι τόσο έντονο ώστε τα κέρδη από τον ελαιώνα φαίνεται να έχουν μειωθεί στο μισό.
Ο κ. Κίζος επικεντρώνεται στην κοινωνική πλευρά του φαινομένου: «Η πρώτη αιτία της εγκατάλειψης του ελαιώνα έχει να κάνει με την γενικότερη τριτογενοποίηση της οικονομίας. Το 1951 είχαμε περίπου πέντε εκατομμύρια αγροτικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα, τώρα έχουμε εξακόσιες πενήντα χιλιάδες, δηλαδή έχουμε χάσει περίπου δυόμιση εκατομμύρια αγρότες συνολικά σε σχέση με αυτήν την πεντηκονταετία. Πολύς κόσμος δεν θέλει τα παιδιά του να ασχοληθούν με την αγροτική παραγωγή αποκλειστικά. Αυτός είναι ο κύριος λόγος, ότι δηλαδή ιεραρχούμε το επάγγελμα του αγρότη πολύ χαμηλά. Η δεύτερη αιτία, που συνδέεται με την πρώτη, είναι ότι η αγροτική παραγωγή γενικά έχει χαμηλότερη παραγωγικότητα ανά μονάδα εργασίας ή ανά μονάδα κεφαλαίου. Η παραγωγικότητα (μισθός) του αγρότη δεν συγκρίνεται με εργασίες που σχετίζονται με παροχή υπηρεσιών. Οπότε είναι μικρότερη η παραγωγικότητα, πιο δύσκολη δουλειά και μεγαλύτερο το ρίσκο. Άρα, ο σημαντικότερος λόγος είναι κοινωνικός, ότι πολύς κόσμος δεν θέλει να ασχοληθεί με την αγροτική παραγωγή» αναφέρει.
Από την άλλη πλευρά ο κ. Γιασσάς δίνει έμφαση κυρίως στην δυσκολία της καλλιέργειας. «Ο πολυτεμαχισμός της γης είναι το μεγάλο μας πρόβλημα» τονίζει. «Δηλαδή ότι οι καλλιεργητές κατέχουν μικρά και διάσπαρτα κτήματα, τα οποία απαιτούν μεγαλύτερη επένδυση για να αποφέρουν κέρδος. Η κλιματική αλλαγή, επίσης, δημιουργεί προβλήματα στους καλλιεργητές. Φέτος με την ανομβρία ξεράθηκε ο καρπός πάνω στην ελιά». Τέλος θεωρεί ότι το Λεσβιακό ελαιόλαδο δεν μπορεί να συγκριθεί με το ελαιόλαδο των εντατικών ελαιώνων της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, αν δεν αναδειχθεί η ποιότητά του.

Η ανάδειξη της ποιότητας του λεσβιακού λαδιού

Προς την κατεύθυνση ανάδειξης του λεσβιακού ελαιώνα εργάστηκε ο κ. Νίκος Θωμαΐδης, Καθηγητής Αναλυτικής Χημείας στο Ε.Κ.Π.Α., που με την ομάδα του συνέταξε τη μοναδική έρευνα μέχρι σήμερα, για την αναγνώριση της ποιότητας του Λεσβιακού ελαιολάδου. «Από το 2014, και εντατικότερα από το 2018 με την υποστήριξη της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, έχουμε ξεκινήσει μία εκτενή και σε βάθος μελέτη στο Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας του ΕΚΠΑ, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Ελαιολάδου του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, με στόχο την τεκμηρίωση της ποιότητας και της αυθεντικότητας του ελαιολάδου που προέρχεται από τις γηγενείς ποικιλίες της Λέσβου – μία πρωτοφανούς έκτασης έρευνα, η οποία δεν έχει πραγματοποιηθεί για κανένα εγχώριο ή ξένο ελαιόλαδο», μας λέει. Η έρευνα παρείχε τη δυνατότητα στους ελαιοκαλλιεργητές να πιστοποιούν την ποιότητα ελαιολάδου ως προς το βιοδραστικό του περιεχόμενο και ανέδειξε τη μοναδική του ποιότητα. Σύμφωνα με την έρευνα, το ελαιόλαδο των νησιών του Βορείου Αιγαίου και ιδίως της Λέσβου είναι ιδιαίτερα ποιοτικό. «Το ελαιόλαδό της Λέσβου διακρίνεται από το ζωηρό χρυσαφί χρώμα και τη λεπτόρρευστη υφή του. Επίσης διακρίνεται για τα ιδιαίτερα οργανοληπτικά φρουτώδη χαρακτηριστικά των ντόπιων ποικιλιών, της Κολοβής και της Αδραμυτιανής, τα οποία οργανοληπτικά με τη σειρά τους συσχετίζονται με το πλήθος των βιοδραστικών ενώσεων και φυσικών προϊόντων που προκύπτουν από αυτές τις ποικιλίες, αλλά και από την ιδιαίτερα πλούσια βιοποικιλότητα του νησιού μας» αναφέρει ο κ. Θωμαίδης.

Επιστημονικές αποδείξεις

«Αποδείξαμε ότι πάνω από το 80% της ελαιοπαραγωγής της Λέσβου δίνει τιμές συνολικού φαινολικού περιεχομένου >250 mg/Kg, προσδίδοντας στο ελαιόλαδο μας ισχυρισμό υγείας σύμφωνα με τον κανονισμό 432/2012της E.Ε» λέει ο κ. Θωμαίδης και συνεχίζει: « Το ελαιόλαδο μας λοιπόν προστατεύει τον οργανισμό από την οξείδωση της χοληστερόλης, όπως περιγράφεται από την οδηγία της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA, 2012). Παράλληλα προσδιορίστηκαν μια σειρά από άλλες ιδιαίτερα ωφέλιμες για την υγεία ουσίες που περιέχονται στο ελαιόλαδο της Κολοβής και της Αδραμυτιανής, όπως η βιταμίνη Ε, διάφορα καροτενοειδή, το σκουαλένιο, αλλά και τα μονοακόρεστα και πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, τα οποία βρέθηκαν σε ποσοστό που ξεπερνάει το 76%, δίνοντας στο ελαιόλαδο μας τον ισχυρισμό της υψηλής περιεκτικότητας σε ακόρεστα λιπαρά όπως ορίζεται από τον Κανονισμό (ΕΕ) 116/2010. Ειδικά η περιεκτικότητα του ελαϊκού οξέος στο ελαιόλαδο από Κολοβή είναι 75%, σε ποσοστό υψηλότερο από άλλα ελαιόλαδα, προσδίδοντας την χαρακτηριστική λεπτόρευστη υφή του αλλά και προστατεύοντας την υγεία μας, συμβάλλοντας στη διατήρηση φυσιολογικών επιπέδων χοληστερόλης. H βιταμίνη Ε βρέθηκε 6 φορές υψηλότερη από τα όρια του Κανονισμού ΕΕ 432/2012, προστατεύοντας μας ισχυρά από το οξειδωτικό στρες. Η λουτεΐνη και το σκουαλένιο, δύο ισχυρά αντιοξειδωτικά, βρέθηκαν σε περιεκτικότητες πολύ υψηλότερες από άλλα ελαιόλαδα που παράγονται στη Μεσόγειο». Όλες αυτές οι ωφέλιμες ουσίες έχουν πολλαπλές ευεργετικές επιδράσεις στην υγεία μας και βοηθούν στη μείωση των φλεγμονών και της υπέρτασης.

Η αξιοποίηση

Οι θησαυροί της Λέσβου λοιπόν, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο κ. Θωμαίδης «περιλαμβάνουν, πέρα από την ιστορία, τον πολιτισμό και τη βιοποικιλότητα της, και το χρυσό της ελαιόλαδο!» Αξίζει να αναφερθεί ότι η αποκτηθείσα γνώση από τον ενδελεχή χαρακτηρισμό του ελαιόλαδου (και της ελιάς) αποτέλεσε και αποτελεί τη βάση για την ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων, και εισάγει ένα νέο είδος μάρκετινγκ βασισμένο στην αυθεντικότητα και την ευεξία. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι πολλοί παραγωγοί από τη Λέσβο έχουν τιμηθεί με χρυσά βραβεία σε πολλούς διεθνείς διαγωνισμούς, και έχουν αναδείξει τη μεγάλη προοπτική του ελαιόλαδου της Λέσβου. Συνεπώς η διαφήμιση και η τυποποίηση είναι σημαντική για την ανάπτυξη κι αναγνώριση του ελαιώνα.
Μόνη της, όμως, ίσως δεν είναι αρκετή. Όπως προσθέτει ο κ. Κίζος «το επάγγελμα του αγρότη, επίσης, πρέπει να προωθηθεί κοινωνικά. Μια άλλη λύση, ίσως για να βρεθεί εργατικό δυναμικό είναι να γίνουν συμφωνίες με άλλα κράτη για την άφιξη εργατών ή να προσφερθεί εργασία σε μετανάστες». Από την πλευρά του, τέλος, ο κ. Γιασσάς δίνει έμφαση στη δημιουργία ομάδων αγροτών. «Μια λύση είναι οι ομάδες παραγωγών, που ενώνουν τις ιδιοκτησίες τους και παίρνουν μαζί μηχανήματα και προωθούν στο μάρκετινγκ τον όγκο της παραγωγής τους πιο εύκολα. Όμως σε αυτό χωλαίνουμε».
Συνολικά γίνεται κατανοητό ότι ο λεσβιακός ελαιώνας έχει πολλά περιθώρια ανάπτυξης και αξίζει να επενδύσει κανείς σε αυτόν. Αρκεί να αντιμετωπίζει την ελαιοπαραγωγή σοβαρά και να συμβουλεύεται κάποιον γεωπόνο, ώστε να διατηρήσει τον φυσικό πλούτο του λεσβιακού ελαιολάδου. Ήδη υπάρχουν καλλιεργητές που κινούνται προς την σωστή κατεύθυνση. Ας ακολουθήσουμε το παράδειγμά τους, ώστε να μην παραμείνει ο πλούτος της Λέσβου αναξιοποίητος.

Δισσοί λόγοι για τις Πανελλαδικές
Ο Άκης Πασχάλης Σαμπανίκος, μαθητής κι αυτός της Γ΄ Λυκείου θεωρεί ότι το σύστημα έχοντας αποκλειστικό σκοπό την προετοιμασία των μαθητών για τις Πανελλαδικές πνίγει το σημερινό σχολείο και η διδασκαλία των μαθημάτων γίνεται με τρόπο οπισθοδρομικό: «Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα και ιδιαίτερα η Γ’ Λυκείου στην οποία θα αναφερθώ, είναι σε ακραίο βαθμό εξετασιο-κεντρικό, αναποτελεσματικό και βαθμοθηρικό. Έχει αποκλειστικό σκοπό την προετοιμασία για τις πανελλαδικές εξετάσεις, εξετάσεις με τεράστιες απαιτήσεις, είναι έντονα ανταγωνιστικό και με περιορισμένες επιλογές κατευθύνσεων (μόνο 4 -λίγα- επιστημονικά πεδία, κανένα καλλιτεχνικό, αθλητικό). Τα σχολεία λειτουργούν σε ένα αυστηρό κλίμα και οι καθηγητές αναγκάζονται να εστιάζουν ασταμάτητα σε διαγωνίσματα, χωρίς να έχουν χρόνο για δημιουργικές-διαδραστικές δραστηριότητες.[…] Οι γονείς αγχωμένοι λόγω της εργασιακής ανασφάλειας ξοδεύουν στα φροντιστήρια τεράστια ποσά του μισθού τους και οι μαθητές βιώνουν μια πολύ εξαντλητική και πιεστική χρονιά.
Επίσης, ο τρόπος διδασκαλίας των μαθημάτων είναι έντονα προβληματικός και οπισθοδρομικός. Οι μαθητές καλούνται να απομνημονεύσουν τη θεωρία σε μορφή «παπαγαλίας- αποστήθισης», (π.χ. Ιστορία, ΑΟΘ), ή να δίνουν τυποποιημένες απαντήσεις (π.χ. Γλώσσα). Στη Φυσική και στη Χημεία δεν κάνουν (σχεδόν) ποτέ πειράματα. Στην Πληροφορική γράφουν κώδικα στο χαρτί (!), σε μια ψευδο-γλώσσα και όχι στον υπολογιστή σε μια κανονική γλώσσα προγραμματισμού.[…] Είναι αυτονόητο πως το εκπαιδευτικό σύστημα χρειάζεται ριζική αναδιαμόρφωση και σωστή χρηματοδότηση. Τα μαθήματα να έχουν στόχο τη γενική παιδεία, την ουσιαστική γνώση, τη δημιουργικότητα και την κριτική σκέψη. Να διδάσκονται με ενδιαφέροντα τρόπο περιλαμβάνοντας πειράματα, βίντεο, συζήτηση, ομαδικές εργασίες, εκπαιδευτικές επισκέψεις. Τα διαγωνίσματα να έχουν στόχο την καταγραφή του μαθησιακού επιπέδου από τους καθηγητές και όχι το κυνήγι των βαθμών. Οι εισαγωγικές εξετάσεις θα μπορούσαν είτε να διεξάγονται από το κάθε πανεπιστήμιο ανάλογα με τις απαιτήσεις του, είτε οι μαθητές να έχουν μεγαλύτερο αριθμό κατευθύνσεων να επιλέξουν (με πιο προσεγμένο τρόπο εξέτασης), είτε εντελώς ελεύθερη επιλογή μαθημάτων εξέτασης. Όσες χώρες δοκίμασαν αυτές τις μεθόδους είχαν θετικά αποτελέσματα και πολύ υψηλότερες επιδόσεις των μαθητών».
Αντίθετη είναι η άποψη του Αίαντα Μουσελίνη, μαθητή της Β΄ Λυκείου, που θεωρεί τις Πανελλαδικές Εξετάσεις απαραίτητες, καθώς με την ανωνυμία τους εξασφαλίζουν το αδιάβλητο της εξέτασης και εγγυώνται την αξιοκρατία για την εισαγωγή των μαθητών στις σχολές προτίμησής τους: «Αρχικά, για να εξετάσουμε την αποτελεσματικότητα των πανελλαδικών πρέπει να εξετάσουμε τον σκοπό τους. Εφόσον αυτές είναι εξετάσεις, σκοπό έχουν να προσδιορίσουν ποιοι πληρούν κάποια κριτήρια και ποιοι όχι. Πιο συγκεκριμένα προσδιορίζουν αν οι μαθητές έχουν τις βάσεις για να προχωρήσουν στην επόμενη βαθμίδα εκπαίδευσης και με ποια προτεραιότητα. Τα κριτήρια με τα οποία γίνεται αυτή η διαδικασία τα ορίζει το υπουργείο παιδείας και αν δεν αντικατοπτρίζουν τις γνωστικές ανάγκες των φοιτητών τότε αυτοί δεν θα μπορούσαν να παρακολουθήσουν τα μαθήματα της σχολής στην οποία εισήχθησαν (ένα φαινόμενο, όμως, που δεν παρατηρείται συχνά, τουλάχιστον σε όσες σχολές δεν έχουν χαμηλές βάσεις).[…] Οι εξετάσεις, λοιπόν, φαίνεται να είναι απαραίτητες κι οι πανελλήνιες αποτελεσματικές. Είναι, συνεπώς, κάπως παράδοξο να μάχονται όλοι εναντίον τους. Ιδιαίτερα αν σκεφτεί κανείς ότι ίσως αυτές να είναι ο μόνος αξιοκρατικός θεσμός, αφού στις πανελλαδικές η ταυτότητα των μαθητών είναι άγνωστη στον διορθωτή. Με αυτήν την οπτική οι πανελλαδικές είναι ιδανικές για να εκπληρώσουν τον σκοπό τους.
Υπάρχουν, όμως, και άλλες οπτικές που αξίζει να ληφθούν υπόψη. Αρχικά, αυτή των μαθητών που θεωρούν τις πανελλήνιες πιεστικές κι αγχωτικές. Πράγματι δεν είναι εύκολες εξετάσεις. Για να πετύχει ο μαθητής υψηλό βαθμό πρέπει να έχει προετοιμαστεί τουλάχιστον κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς. Παρόλα αυτά ας μην είμαστε υπερβολικοί. Δε χρειάζεται να πληρώνει κανείς φροντιστήρια και να είναι ιδιοφυία για να γράψει πάνω από τη βάση (το αναφέρω αυτό γιατί αυτό το καλοκαίρι το 60% των μαθητών έγραψαν κάτω από τη βάση). Μερικοί υποστηρίζουν επίσης, και δεν κρύβω ότι είμαι ένας από αυτούς, ότι είναι λάθος όχι ότι οι εξετάσεις καθορίζουν το μέλλον των μαθητών (αφού άλλωστε αυτό καθορίζεται από διάφορες άτυπες εξετάσεις) αλλά το ότι τους πιέζουν να επιλέξουν το επάγγελμα που θα ακολουθήσουν πολύ νωρίς σε μια ηλικία που δεν διαθέτουν αρκετές εμπειρίες. Μία λύση σε αυτό το πρόβλημα είναι η κατάργηση των κατευθύνσεων, κάτι που έχει ξανασυμβεί στο παρελθόν.
Το γεγονός, λοιπόν, ότι το 60% των μαθητών έγραψε κάτω από τη βάση δείχνει την αδυναμία του εκπαιδευτικού συστήματος και όχι ότι οι πανελλαδικές είναι περιττές. Γενικά υπάρχει μία τάση να κατηγορούμε τις εξετάσεις για τις δικές μας ελλείψεις. Πράγματι, αυτό κάνουν οι εξετάσεις, αποκαλύπτουν ελλείψεις. Μάλιστα αυτές πρέπει να είναι τεράστιες ώστε περισσότεροι από τους μισούς μαθητές να γράφουν κάτω από τη βάση. Έτσι, όταν κατηγορούμε τις πανελλαδικές για την διάλυση του εκπαιδευτικού συστήματος και την καταστροφή μιας ολόκληρης γενιάς αποφεύγουμε το πρόβλημα και το αφήνουμε να διογκωθεί».
Προτάσεις: Βαρύτητα στην τεχνική εκπαίδευση, περισσότερη τέχνη και εν-συναίσθηση
Στην ανάγκη να στηριχθεί η επαγγελματική εκπαίδευση αναφέρεται, μεταξύ άλλων, η μαθήτρια της Β΄ Λυκείου, Αθηνά Βεκρή: « Η επαγγελματική εκπαίδευση και τα ΕΠΑΛ πρέπει να ενισχυθούν και να αναγνωρίζονται ως ισότιμες επιλογές με τα γενικά λύκεια. Αυτό θα δώσει στους μαθητές τη δυνατότητα να ακολουθήσουν την πορεία που τους ταιριάζει, χωρίς να αισθάνονται ότι το μέλλον τους εξαρτάται μόνο από την εισαγωγή σε ένα πανεπιστήμιο».
Περισσότερη τέχνη ζητά από τον υπουργό η μαθήτρια της Γ΄Λυκείου, Παρασκευή Κουγκούλιου: «Ακούστε κύριε Υπουργέ. Η τέχνη είναι πυξίδα που δείχνει προς την πρόοδο. Γι’ αυτό πρέπει να είναι διαρκώς παρούσα στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα για να είμαστε αύριο κι εμείς παρόντες στο δημόσιο βίο ως διαλλακτικοί, κριτικά σκεπτόμενοι και ενεργοί πολίτες. Είμαστε νέοι. Χρειαζόμαστε περισσότερη τέχνη στο σχολείο. Πού είναι το μάθημα της μουσικής, η ιστορία της τέχνης ή έστω μια στοιχειώδης θεατρική αγωγή; Πουθενά. Είμαστε νέοι. Μη μας περιορίζετε στις λιγοστές γραμμές του τετραδίου μας. Βοηθήστε μας να εκφραστούμε!».
Ψυχολόγοι, ανανέωση βιβλίων και πρακτική εξάσκηση
Η μαθήτρια της Β΄ Λυκείου, Μαρία Ζουμπαδέλλη, προτείνει την πρόσληψη ψυχολόγων στα σχολεία που θα βοηθήσουν τους μαθητές να διαχειριστούν το άγχος των εξετάσεων. «Κρίνω αναγκαία την διάθεση ειδικών σε θέματα σχολικού επαγγελματικού προσανατολισμού και την παρουσία δωρεάν ψυχολόγων σε κάθε σχολική μονάδα. Όσο μηδαμινό κι αν σας φαίνεται το μέτρο αυτό, πιστέψτε με, θα ευνοήσει αφενός πληθώρα παιδιών και αφετέρου αρκετούς ανέργους πτυχιούχους οι οποίοι αναζητούν δουλειά. Ακόμη και οι ίδιοι οι γονείς οφείλουν να εκπαιδευτούν, ώστε να φέρονται σωστά στα παιδιά τους και να τα επιβραβεύουν όπως τα αναλογεί», γράφει χαρακτηριστικά.
Στην ανάγκη ανανέωσης των βιβλίων αναφέρεται ο μαθητής της Β ΄Λυκείου Σταμάτης Μπογής: «Τα βιβλία και το εκπαιδευτικό υλικό δεν ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες της εκπαιδευτικής διαδικασίας, με αποτέλεσμα οι μαθητές να στερούνται τις απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες για να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του σύγχρονου κόσμου. Ζητούμε, λοιπόν, να ληφθούν άμεσα μέτρα για την ανανέωση και τον εκσυγχρονισμό των σχολικών βιβλίων, την ενίσχυση της χρήσης ψηφιακών εργαλείων και την παροχή πρόσβασης σε σύγχρονο εκπαιδευτικό υλικό, ώστε να εξασφαλιστεί μια ποιοτική εκπαίδευση για όλους τους μαθητές».
Άλλος ένα μαθητής της Β΄Λυκείου, ο Ιγνάτιος Σαραντίδης αναφέρει στην επιστολή του προς τον υπουργό: Ακόμα, επιθυμητή θα ήταν και η μείωση καθώς και η απλοποίηση της ύλης, δηλαδή να αφαιρεθούν διάφορα αχρείαστα κομμάτια από την ύλη του κάθε μαθήματος και να περιοριστεί η εμβάθυνση που γίνεται σε λεπτομέρειες. Με άλλα λόγια θα πρέπει να δίνεται μεγαλύτερη προσοχή στην ουσία και όχι σε μικρές δευτερεύουσες πληροφορίες. Επίσης το κράτος θα μπορούσε να κάνει πιο συστηματική την ύπαρξη δωρεάν ενισχυτικής διδασκαλίας που θα λειτουργεί σε κάθε σχολείο της χώρας με σκοπό να βοηθήσει μαθητές οι οποίοι αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα ή δυσκολία στην κατανόηση κάποιου μαθήματος. Τέλος θα πρέπει να επιβληθούν σκληρότερες προϋποθέσεις για να δουλέψει κάποιος στον τομέα της εκπαίδευσης με σκοπό να επιβεβαιωθεί η αποδοτικότητα του και να γίνεται εντατική αξιολόγηση του εκπαιδευτικού προσωπικού».
Η πρακτική διάσταση της εκπαίδευσης είναι το ζητούμενο για τη Ραλλία Φωτέλλη μαθήτρια της Β΄ Λυκείου: «Ένα σοβαρό ζήτημα που παρατηρώ στο εκπαιδευτικό σύστημα είναι η έλλειψη σύνδεσης της θεωρίας με την πρακτική εφαρμογή. Ενώ ονειρεύομαι να γίνω γιατρός, δεν έχω την ευκαιρία να βιώσω την πραγματικότητα του επαγγέλματος μέσα από το σχολείο. Η δυνατότητα να συμμετέχω σε δραστηριότητες όπως επισκέψεις σε νοσοκομεία ή εργαστήρια, να παρακολουθώ διαλέξεις από επαγγελματίες του χώρου, θα ήταν ανεκτίμητη για μένα και για άλλους μαθητές που έχουν παρόμοιες φιλοδοξίες. Αυτές οι εμπειρίες θα μας επέτρεπαν να κατανοήσουμε καλύτερα τον πραγματικό κόσμο της Ιατρικής, τις προκλήσεις και τις ευθύνες που θα αναλάβουμε. Επίσης, αυτή η άμεση σύνδεση με το επαγγελματικό πεδίο θα μας έδινε μια πιο ρεαλιστική εικόνα των απαιτήσεων και θα μας βοηθούσε να προετοιμαστούμε καλύτερα για την επαγγελματική μας ζωή.
Η ανάγκη για μια πιο πρακτική και βιωματική προσέγγιση δεν περιορίζεται μόνο στην Ιατρική. Το σύστημα εκπαίδευσης γενικά έχει ανάγκη από ένα πιο σύγχρονο και προσαρμοσμένο στις πραγματικές ανάγκες των μαθητών πρόγραμμα. Είναι θετικό ότι το εκπαιδευτικό μας σύστημα έχει κατακτήσει σημαντικά βήματα, αλλά υπάρχουν πολλά περιθώρια για βελτίωση. Για παράδειγμα, η εισαγωγή προγραμμάτων πρακτικής άσκησης σε διάφορους τομείς και ειδικότητες θα μπορούσε να ανοίξει νέους ορίζοντες για τους μαθητές και να τους βοηθήσει να συνδέσουν τη θεωρία με την πραγματικότητα του επαγγελματικού κόσμου».

Κι άλλες απόψεις
Γιασεμή Κωστοπούλου, Α΄ Λυκείου: Για ποιο εκπαιδευτικό σύστημα μιλάμε; Γι’ αυτό το οποίο κόβει τις χρηματοδοτήσεις στα σχολεία εξαιτίας άλλων προτεραιοτήτων; Για εκείνο το οποίο καταπονεί ψυχολογικά τους μαθητές και στην τελική τούς αναγκάζει να πληρώσουν για την μόρφωση τους; Ή για εκείνο το οποίο καίει την κριτική τους σκέψη με την άπειρη ύλη και με ελάχιστες πληροφορίες που να ανοίγουν τους ορίζοντες ενός παιδιού;
Η Υβόννη Κουλμπάνη, Β΄ Λυκείου: Τα μαθήματα και οι καθηγητές πρέπει να βοηθούν στην ανάπτυξη της συνεργασίας και στη μείωση του ανταγωνισμού
Χριστίνα Αντωνακέλλη, Β΄ Λυκείου: Το σύστημά μας πάσχει από έλλειψη πρακτικής εκπαίδευσης, στηρίζεται μόνο σε επιδερμικά διαβάσματα και τελικά όλοι ανεξαρτήτως κατεύθυνσης, γίνονται φοιτητές, ενήλικες, ηλικιωμένοι και αδυνατούν να μας πούνε τι ακριβώς γιορτάζουμε στις εθνικές μας γιορτές, πού βρισκόμαστε και τι συμβαίνει στον χάρτη παγκοσμίως, μετρώντας, επίσης, με τα δάχτυλα στο σουπερμάρκετ. […] Είναι αναγκαίο, το εκπαιδευτικό σύστημα να καλλιεργεί και να διαμορφώνει μαθητές, που να λαχταρούν να συμβάλλουν στη χώρα τους και όχι να ανυπομονούν να την εγκαταλείψουν και να εγκατασταθούν στο εξωτερικό
Λίνα Στεφανέλλη, Β΄ Λυκείου: Οι περισσότεροι νέοι σκέφτονται περισσότερο τον μισθό από το λειτούργημα, το εισόδημα και όχι τα όνειρα
Ελπινίκη Ψάνη, Β΄ Λυκείου: «Οι μαθητές αφιερώνουν τρία χρόνια προσηλωμένοι στο χτίσιμο επαρκών βάσεων για την τελική δοκιμασία της Γ΄ Λυκείου και τελικά, κρίνονται μέσα σε τέσσερις μέρες. Το μέλλον τους διακυβεύεται από την επίδοση τους σε αυτό το ολιγόωρο χρονικό διάστημα. Τι κι αν το αποτέλεσμα δεν είναι το επιθυμητό; Τότε, ακολουθεί απογοήτευση, απελπισία, και ο κόσμος τους διαλύεται…. Ακούστε μας κύριε υπουργέ…Μήπως η διαδικασία μετάβασης από τη σχολική ζωή στον έξω κόσμο να ήταν διαφορετική; Πιο φιλική, πιο ανθρώπινη;»
Γιάννης Λάλος, Β’ Λυκείου: Το μοντέλο αυτό απομακρύνει τους μαθητές από την κατάκτηση πραγματικών γνώσεων και την καλλιέργεια δεξιοτήτων. Καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε εξατομικευμένη προσέγγιση, προσαρμοσμένη στις δυνατότητες του κάθε μαθητή.
Μαρία Λιαδάκη, Β΄ Λυκείου: Χρειαζόμαστε ένα σχολείο που θα εμπνέει, θα απελευθερώνει το πνεύμα και θα διαμορφώνει σωστούς πολίτες με όραμα» γράφει η μαθήτρια
Κριπιντήρη Κατερίνα, μαθήτρια της Β΄Λυκείου: «Οι συνάψεις που δημιουργούνται στο σχολείο είναι μη συμβατές με τον πραγματικό κόσμο».
Παναγιώτης Μιχαλλέλης, Β’ Λυκείου. «Είναι καιρός να επενδύσουμε σε ένα μέλλον όπου η παιδεία θα απελευθερώνει τους νέους, αντί να τους εγκλωβίζει σε ένα άκαμπτο και παρωχημένο σύστημα».

Ζούμε σε μια εποχή γεμάτη προκλήσεις και αντιφάσεις. Καθημερινά καλούμαστε να πάρουμε θέση και αποφάσεις σημαντικές. Να αγωνιστούμε για ένα καλύτερο αύριο. Ως νέοι, βλέπουμε τον κόσμο να μας επιφυλάσσει αμέτρητα εμπόδια, αλλά ταυτόχρονα νιώθουμε μέσα μας την υποχρέωση και την ευθύνη να φέρουμε την αλλαγή. Ο κόσμος γύρω μας, μας αντιμετωπίζει κυρίως με αδιαφορία και απαξίωση. Οι κοινωνικές ανισότητες, η ακατάπαυστη καταστροφή του περιβάλλοντος, η φτώχεια και η απειλή πολέμων μάς γεμίζουν ανασφάλεια, αποθάρρυνση και απογοήτευση.
Στην καθημερινότητά μας ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα εκπαιδευτικό σύστημα που πολλές φορές δεν μας εμπνέει, ούτε μας προετοιμάζει για τις πραγματικές προκλήσεις της ζωής. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως έναν βαθμό ακατάλληλο. Η ψυχολογική πίεση, η σωματική και πνευματική κόπωση και οι έντονοι ρυθμοί της καθημερινότητας μάς στερούν τον ελεύθερο χρόνο. Η χώρα στην οποία μεγαλώνουμε «προσφέρει» εργασιακή αβεβαιότητα και ανεργία καταστρέφοντας τα όνειρά μας και τις βλέψεις μας για το μέλλον. Δεν πιστεύω πώς χρειάζεται να επεκταθώ παραπάνω, αρκεί να αναφέρω τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, που προβάλλουν συνεχώς πρότυπα βίας και καταναλωτισμού. Μας έχουν αναγκάσει να θεωρούμε τις καταστάσεις αυτές φυσιολογικές, ενώ στην πραγματικότητα η είδησή τους μόνο θα έπρεπε να μας θορυβεί.
Όμως, δεν πρόκειται να σταθούμε παθητικοί απέναντι σε όλα αυτά. Γνωρίζουμε πως το μέλλον ανήκει σε εμάς και οφείλουμε να το διεκδικήσουμε με αποφασιστικότητα. Πρώτα από όλα, επιλέγουμε να αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα με ενεργητικότητα. Ο φόβος και η μοιρολατρία να κάνουν στην άκρη. Αναζητούμε λύσεις, παλεύουμε για αλλαγές και παίρνουμε πρωτοβουλίες. Κατανοούμε τη σημασία της γνώσης, όχι μόνο ως μέσο επαγγελματικής αποκατάστασης, αλλά και ως εργαλείο κατανόησης του κόσμου. Η γνώση αποτελεί όπλο, αλλά και ασπίδα για τον καθένα μας.
Πιστεύουμε στη δύναμη της συνεργασίας. Ενώνουμε τις δυνάμεις μας, θέτουμε κοινούς στόχους και προχωράμε μαζί. Μέσα από τη συλλογικότητα, μπορούμε να κάνουμε τη διαφορά. Επιλέγουμε να συμμετέχουμε ενεργά στα κοινά, διεκδικώντας τη θέση μας στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή μας. Σεβόμαστε τις ηθικές αξίες και προσπαθούμε να χτίσουμε μια κοινωνία όπου θα κυριαρχούν η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και ο σεβασμός στα δικαιώματα όλων.
Εμείς, οι νέοι, έχουμε όραμα για έναν κόσμο καλύτερο, δίκαιο και βιώσιμο. Δεν επιδιώκουμε απλώς την ατομική μας επιτυχία, αλλά εργαζόμαστε για μια κοινωνία όπου όλοι θα έχουν ίσες ευκαιρίες και δικαιώματα. Ξέρουμε πως ο δρόμος είναι δύσβατος. Οι πιέσεις είναι πολλές, και οι φωνές που μας αποθαρρύνουν χιλιάδες. Πολλοί θα μπουν εμπόδιο στον δρόμο μας, προσπαθώντας να μας αλλάξουν πορεία. Όμως, δεν το βάζουμε κάτω. Έχουμε τη δύναμη, το πάθος και την αποφασιστικότητα να αλλάξουμε τα πράγματα.
Το μέλλον μάς ανήκει, όπως λέτε εσείς οι μεγαλύτεροι. Θα προσπαθήσουμε να φτιάξουμε έναν κόσμο όπου οι αξίες, τα οράματα και τα ιδανικά θα ζουν ξανά στο προσκήνιο.
Moto: Ξέρουμε πως ο δρόμος είναι δύσβατος. Οι πιέσεις είναι πολλές, και οι φωνές που μας αποθαρρύνουν χιλιάδες. Πολλοί θα μπουν εμπόδιο στον δρόμο μας, προσπαθώντας να μας αλλάξουν πορεία. Όμως, δεν το βάζουμε κάτω. Έχουμε τη δύναμη, το πάθος και την αποφασιστικότητα να αλλάξουμε τα πράγματα.

tτου Γιάννη Βιόλατζη