Όπως αναφέρει η Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης, το πρόγραμμα “Νέοι Δημοσιογράφοι για το Περιβάλλον” λειτουργεί με τη μορφή δικτύου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και είναι εγκεκριμένο από το Υπουργείο Παιδείας.

Σκοπός του προγράμματος είναι οι μαθητές και μαθήτριες να ενημερωθούν και ευαισθητοποιηθούν για περιβαλλοντικά ζητήματα με ολιστική προσέγγιση, να ενδυναμωθούν στο να παίρνουν θέση για περιβαλλοντικά ζητήματά χρησιμοποιώντας τα δημοσιογραφικά μέσα (άρθρο, βίντεο, φωτογραφία), να συνεργαστούν, να αναδείξουν τη δική τους οπτική για την περιβαλλοντική δικαιοσύνη, να αναπτύξουν δεξιότητες κριτικής σκέψης, παραγωγής λόγου και ηγεσίας. Οι Νέοι Δημοσιογράφοι για το Περιβάλλον εστιάζοντας στο θέμα/θέματα της επιλογής τους ακολουθούν τη μεθοδολογία του δικτύου και παράγουν άρθρα, βίντεο ή φωτογραφίες τα οποία δημοσιοποιούν.

Τα δυο σχολεία αποφάσισαν να συμμετέχουν στο εν λόγω πρόγραμμα με τη δημιουργία ενός βίντεο σχετικά με ένα μνημείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του Οροπεδίου Λασιθίου, τους αντλητικούς ανεμόμυλους , το αιολικό πάρκο που αποτέλεσε το πρώτο και μεγαλύτερο πάρκο ανεμόμυλων του κόσμου, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, απαρτιζόμενο από 10.000 ανεμόμυλους. Υπήρξε το αποτέλεσμα της λαϊκής σοφίας των κατοίκων που με τον πρωτοπόρο εφευρέτη Εμμανουήλ Παπαδάκη (Σπιρτοκούτη) μετέτρεψαν την αιολική ενέργεια σε υδραυλική, ποτίζοντας όλο τον κάμπο του Οροπεδίου Λασιθίου, δημιουργώντας ένα αξεπέραστο αισθητικά και πολιτιστικά αποτέλεσμα. Αργότερα, το 1920 ο Στέφανος Μαρκάκης (Μαρκοστεφανής) θα κάνει μια σειρά από καινοτομίες στον ήδη υπάρχοντα ξύλινο ανεμόμυλο του Σπιρτοκούτη και με τις επινοήσεις του θα καταφέρει  να εκσυγχρονίσει και να τελειοποιήσει το μύλο, φτάνοντας τον στη σημερινή του μορφή. Αντικατέστησε, λοιπόν, τον ξύλινο πύργο με μεταλλικό, κάνοντας τον πιο στερεό, αύξησε το ύψος  και κατασκεύασε τη σιδερένια κουλούρα, όπου πάνω σε αυτήν διολισθαίνει κυκλικά το σύστημα της κεφαλής του μύλου.

Η επιτυχία του εγχειρήματος αυτού ήταν τόσο σημαντική που  τη δεκαετία του ‘70 ο Λασιθιώτικος ανεμόμυλος αποτέλεσε σωτήρια τεχνική καινοτομία για άνυδρες περιοχές του τρίτου κόσμου, μέσω προγραμμάτων του ΟΗΕ και της UNICEF, σώζοντας  με υλικά ελάχιστου κόστους ολόκληρες κοινότητες ανθρώπων στην νότιο Αμερική, Αφρική και Ινδία.

Ωστόσο,  σιγά σιγά οι ανεμόμυλοι αυτοί αντικαταστάθηκαν από μηχανές ηλεκτρικού ρεύματος που  αντλούν μεγάλες ποσότητες αρδευτικού νερού για τις ανάγκες των γεωργικών καλλιεργειών και μάλιστα σε λιγότερο χρόνο  και έτσι οι  ανεμόμυλοι εγκαταλειφτήκαν  ή αφαιρέθηκαν. Σήμερα, γίνεται μια προσπάθεια αποκατάστασης των ανεμόμυλων αυτών με ένα νέου τύπου ενεργειακό ανεμόμυλο  που οπτικά θα είναι πιστό αντίγραφο του παραδοσιακού (με σεβασμό και στα χνάρια του Σπιρτοκούτη/Εμμ. Παπαδάκη, του Μαρκοστεφανή, και των παγκόσμια πρωτοπόρων Λασιθιωτών μαστόρων), ο οποίος θα παράγει ηλεκτρική ενέργεια, με απώτερο  σκοπό να μπορέσουν τοποθετηθούν  σε όλο το εύρος του Οροπεδίου και να  εξασφαλίσουν ενεργειακή αυτονομία και δωρεάν ρεύμα για τους πολίτες του Οροπεδίου Λασιθίου.

Το βίντεο που παρήχθη με τη βοήθεια και των δυο σχολείων θα συμμετέχει σε διαγωνισμό της Ελληνικής Εταιρείας της Προστασίας της Φύσης με αυτή τη θεματολογία.

Το Γυμνάσιο Τζερμιάδων ευχαριστεί εκ βαθέων το Ε.Ε.Ε.ΕΚ. Αγίου Νικολάου για αυτή τη συνεργασία, που συν τοις άλλοις βοηθά στην ευαισθητοποίηση και ενσυναίσθηση όλων των μαθητών και προωθεί την έννοια της συμπερίληψης.

Συντελεστές:

Για το Γυμνάσιο Τζερμιάδων:

Καθηγήτριες: Αντωνία Κυπριωτάκη, Ελένη Δημητροπούλου

Μαθητές: Βλαχάκη Ιωάννα, Δραμητινός Γιώργος, Κρασανάκη Σοφία, Πετράκης Δημήτρης, Σιγανού Κωνσταντίνα, Σπανάκη Δήμητρα, Τσαμάνδουρα Κατερίνα

Για το Ε.Ε.Ε.ΕΚ. Αγίου Νικολάου:

Καθηγητής: Γιώργος Μαυροειδής

Μαθητές: Λανς Λάουρα, Κοτάκη Ελένη, Σγουρός Κωστής, Σκιαδά Αρχοντία, Στεφανάκη Μαριλένα.

" target="_blank">Δείτε εδώ το βίντεο: Από τον Αίολο στον Ίκαρο!!!

Το επιβλητικό Σπήλαιο του Δία, το Δικταίον Άντρον, βρίσκεται πάνω από το χωριό Ψυχρό του Οροπεδίου Λασιθίου, σε υψόμετρο 1025μ. Στο Ψυχρό υπάρχει άνετος χώρος στάθμευσης με πολλά εστιατόρια, από τον οποίο ξεκινούν δύο μονοπάτια για το σπήλαιο και η διάρκεια ανάβασης είναι περίπου 15 λεπτά. Το ευκολότερο μονοπάτι είναι αυτό στα αριστερά, καθώς στο δεύτερο (και πιο παλιό) οι πέτρες έχουν φθαρεί από τους χιλιάδες τουρίστες και γλιστρούν. Η διαδρομή για το σπήλαιο είναι υπέροχη, καθώς η θέα προς τον κάμπο του Λασιθίου είναι πανοραμική. Αν δεν θέλετε να περπατήσετε, υπάρχουν γαϊδουράκια που μεταφέρουν τους επισκέπτες στο σπήλαιο με κάποιο αντίτιμο. Δίπλα στην είσοδο του σπηλαίου υπάρχει περίπτερο όπου μπορείτε να προμηθευτείτε εισιτήρια για το σπήλαιο. Το σπήλαιο, που έχει έκταση 2200 τμ, φωτίζεται επαρκώς, ενώ οι διαδρομές μέσα σε αυτό γίνονται από καλά διαμορφωμένο μονοπάτι συνολικού μήκους 250μ.

Κοντά στην είσοδο, στα δεξιά υπάρχει ένας προθάλαμος και χαμηλότερα αρχίζει η μεγάλη αίθουσα. Νοτιοανατολικά του θαλάμου, υπάρχει ένα μεγάλο σταλαγμιτικό συγκρότημα. Επίσης, υπάρχουν μερικά παλαιά και νεότερα κτίσματα. Ένας μικρότερος θάλαμος υπάρχει στη βορειοδυτική πλευρά. Προχωρώντας προς το εσωτερικό, ο επισκέπτης μπαίνει στη μεγάλη αίθουσα με το μεγαλύτερο τμήμα της να καλύπτεται από συμπαγή βράχο και μεγάλους σταλαγμίτες.

Στο δεύτερο τμήμα βρίσκεται ένας μεγάλος και πολύ θεαματικός αναδιπλούμενος σταλακτίτης, που ονομάζεται «μανδύας του Δία». Ο σταλακτίτης αυτός έχει υποστεί φθορά από τους επισκέπτες του σπηλαίου. Όλο το εσωτερικό της αίθουσας έχει εντυπωσιακό διάκοσμο με μεγάλες στήλες, σταλαγμίτες, σταλακτίτες και παραπετάσματα, κάνοντας το ένα από τα πιο θεαματικά σπήλαια της Κρήτης.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ

Στα τέλη του 19ου αιώνα, κάτοικοι της περιοχής, κυρίως βοσκοί και κυνηγοί ανακάλυψαν στο σπήλαιο πολλά αρχαιολογικά αντικείμενα. Από τότε άρχισε ένας κύκλος ανασκαφών μέσα στο σπήλαιο, αλλά περιορισμένης έκτασης. Τα περισσότερα ευρήματα προέρχονται από λαθρανασκαφές και φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ηρακλείου και της Οξφόρδης. Δυστυχώς, επειδή το σπήλαιο ήταν ανοικτό, στο πέρασμα των αιώνων, πολλά σημαντικά αντικείμενα πιστεύεται ότι έχουν αφαιρεθεί.

Το σπήλαιο φαίνεται ότι είχε χρησιμοποιηθεί ως τόπος κατοικίας και ταφής από το 2800 π.Χ.. Εικάζεται ότι περίπου το 2000 π.Χ. το Δικταίο Άντρο έγινε τόπος λατρείας, παίρνοντας τα σκήπτρα από το σημαντικότερο ως τότε σπήλαιο της Τραπέζας, κοντά στο χωριό Μαρμακέτο. Περίπου το 700 π.Χ., παρέδωσε τα σκήπτρα της λατρείας στο Ιδαίο Άντρο του Ψηλορείτη. Διάφορες λιθωματικές μορφές που μοιάζουν με ανθρώπους ή ζώα, φαίνεται ότι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη λατρεία.

Στον προθάλαμο βρέθηκαν νεολιθικά όστρακα και πρωτομινωικές ταφές, ενώ εδώ υψώνεται κι ένας ορθογώνιος βωμός. Πάνω στο βωμό τοποθετούνταν οι προσφορές των προσκυνητών, όπως λάδι, μέλι, κρασί, σιτηρά, θυσιασμένα ζώα και στη συνέχεια τους έβαζαν φωτιά. Τα υπολείμματα από την καύση δεν πετάγονταν, αλλά συλλέγονταν στο πλάι του βωμού.

Σε ανασκαφές, βρέθηκαν 4 στρώματα προσφορών και ειδών λατρείας, στάχτη και οστά ή κέρατα ζώων και αντικείμενα από τα νεολιθικά, μινωικά, υπομινωικά, γεωμετρικά, αρχαϊκά, κλασικά, ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια, αναδεικνύοντας τη μακροχρόνια λατρευτική χρήση του σπηλαίου. Στο βαθύτερο στρώμα βρέθηκαν κομμάτια από λίθινα τραπέζια προσφορών, σε ένα από τα οποία υπάρχει επιγραφή Γραμμικής γραφής Α’. Ανάμεσα στα αντικείμενα που βρέθηκαν υπάρχουν μικρά κύπελλα, φρουτιέρες, διπλοί μπρούτζινοι πέλεκες με τη λίθινη βάση τους, πόδες πέτρινων λυχνιών, πήλινα καμαραϊκά αγγεία, χάλκινα ειδώλια, ομοιώματα ζώων, λάμες ξιφών, μαχαιρίδια, ξιφίδια και αναθηματικά όπλα.

Στο χαμηλό θάλαμο, κοντά στην είσοδο, βρέθηκε τέμενος, ένα λιθόστρωτο και ένα μεγάλο τείχος που περικλείει το χώρο. Επάνω από το λιθόστρωτο βρέθηκαν ίχνη στάχτης, υστερομινωϊκοί πίθοι και ανάγλυφα, μπρούτζινα όπλα, μαχαιρίδια και καρφίδες, ένα μεταλλικό λατρευτικό αγαλματίδιο, καθώς και γεωμετρικά και αρχαϊκά αναθήματα. Στις προσχώσεις της μεγάλης αίθουσας και ανάμεσα από σταλαγμίτες βρέθηκαν πολυάριθμα αναθήματα, ενώ μέσα σε διάφορα κοιλώματα βρέθηκαν αιχμές λόγχων και, αιχμές δοράτων, μαχαιρίδια, ξυράφια, βελόνες, ειδώλια, αναθηματικά ομοιώματα, 18 μπρούτζινοι ή χάλκινοι διπλοί πελέκεις. Στις προσχώσεις του δαπέδου βρέθηκαν επίσης όστρακα αγγείων, πολυτίμοι λίθοι με παραστάσεις ταύρων και αιγών, χάντρες περιδέραιων, μικρές σφαίρες από κρύσταλλο, δακτύλιοι και μπρούτζινα, χρυσά και αργυρά στεφάνια. Χαρακτηριστική είναι εδώ η απουσία αντικειμένων από σίδηρο (στον προθάλαμο αφθονούν) και ζωδίων. Στον θάλαμο του μανδύα βρέθηκαν ανθρώπινα ομοιώματα, διπλοί πελέκεις, πολύτιμα κοσμήματα, λόγχες, δόρατα, βελόνες κλπ.

Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΡΙΑΔΝΗΣ

Η αφθονία των όπλων και ξιφών που βρέθηκαν στο σπήλαιο θα μπορούσε να οδηγήσει στη σκέψη ότι σε αυτό λατρευόταν καποια πολεμική θεότητα. Το μεγαλύτερο μέρος των ευρημάτων του σπηλαίου του Ψυχρού (γυναικεία αναθήματα, λαβίδες μαλλιών, βελόνες, άκρα από ρόκες, σαΐτες, καρφίτσες μαλλιών, περιδέραια κλπ) αρμόζουν μάλλον σε λατρεία θεάς, και όχι θεού. Μερικά από τα αγαλματίδια γυναικών με γυμνό και εξογκωμένο στήθος είναι του τύπου της Πανδήμου Αφροδίτης. Άλλα ευρήματα και αφιερώματα είναι σχετικά με τις αγροτικές ενασχολήσεις των δωρητών. Είναι λοιπόν πιθανόν ότι μια θεά μινωικού τύπου λατρευόταν στο σπήλαιο. Ανάγλυφες παραστάσεις επάνω σε μικρή μπρούτζινη πλάκα θυμίζουν λατρεία στην Ουράνια Αφροδίτη.

Στην Κρητική μυθολογία τρεις ηρωίδες συνδεόταν στενά με την παράδοση για τον Μίνωα: η Πασιφάη, η Αριάδνη και η Φαίδρα. Αρκετοί αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι η Αριάδνη βρίσκεται πλησιέστερα προς τη θεότητα του Ψυχρού, και μαζί με αυτή, κι ο εραστής της Διόνυσος.

ΠΑΝΙΔΑ

Στον προθάλαμο του σπηλαίου φωλιάζουν αγριοπερίστερα και άλλα είδη πουλιών. Στους θαλάμους του Κάτω Σπηλαίου έχει παρατηρηθεί ότι φωλιάζουν διάφορα είδη νυχτερίδων. Ξεχωρίζουν η μεσογειακή ωτονυχτερίδα και σπηλαιόβια αρθρόποδα.

ΟΙ ΜΥΘΟΙ ΤΗΣ ΣΠΗΛΙΑΣ

Οι περισσότεροι μελετητές ταυτίζουν το Σπήλαιο Ψυχρού με το γνωστό από τη Μυθολογία «Δικταίον Αντρον», όπως το αναφέρει ο Ησίοδος, όπου γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας με την βοήθεια της Αμάλθειας και των Κουρητών. Γι’αυτό το λόγο αποκαλείται και ως η Βηθλεέμ του Αρχαίου Κόσμου. Το ίδιο σπήλαιο συνδέθηκε με ιστορίες όπως του μάντη Επιμενίδη που «κοιμόταν» εδώ, την ένωση του Δία με την Ευρώπη και τη γέννηση του Μίνωα, τις Άρπυιες κ.α.

Σύμφωνα με το μύθο, υπήρχε ένας χρησμός που έλεγε ότι ο Κρόνος θα σκοτωθεί από το γιο του, για αυτό και ο Κρόνος έτρωγε τα παιδιά του για να προστατευτεί. Έτσι, η Ρέα κατέφυγε στο Δικταίον Άντρο για να γεννήσει τον πατέρα όλων των θεών, το Δία, κρυφά από το Κρόνο. Η Ρέα ξεγέλασε το Κρόνο και, αντί για το βρέφος, του έδωσε να κατασπαράξει ένα βράχο τυλιγμένο στα σπάργανα του μωρού. Στη συνέχεια άφησε τον Δία εκεί στο σπήλαιο για να τον αναθρέψουν οι Δικταίοι Κουρήτες, με τη φροντίδα της κατσίκας Αμάλθειας και της νύμφης Μέλισσας.

Σύμφωνα με έναν άλλο μύθο, στο σπήλαιο κάποτε απαγορευόταν η είσοδος σε θνητούς. Ωστόσο, στο σπήλαιο φώλιαζαν μέλισσες, οι οποίες είχαν παράγει πάρα πολύ μέλι. Αψηφώντας την απαγόρευση τέσσερις φίλοι, ο Λάιος, ο Κέρβερος, ο Κούκουλος και ο Αίγλιος, μπήκαν στο σπήλαιο για να πάρουν το μέλι. Φόρεσαν χάλκινες πανοπλίες, για να αποφύγουν τα τσιμπήματα και μπήκαν. Τότε, στο σπήλαιο βρήκαν τα σπάργανα από τη γέννηση του Δία. Ο Δίας τότε εξοργίστηκε και τους κατακεραύνωσε. Επειδή, όμως μέσα στη σπηλιά δεν μπορούσε κανείς να πεθάνει, η Θέμις και οι Μοίρες μεταμόρφωσαν τους τέσσερις φίλους σε πουλιά, οι οποίοι σήμερα είναι οι λάιοι, οι κέρβεροι, οι κούκοι και οι γλαύκες.

Ένας δευτερεύων θρύλος θέλει το βασιλιά Μίνωα να γεννήθηκε στην ίδια σπηλιά με το Δία, δηλαδή στο Δικταίον Άντρο.

Ένας άλλος μύθος αναφέρει ότι ο Μίνωας ερχόταν στο Δικταίο Άντρο κάθε εννιά χρόνια, όταν συγκλίνουν οι τροχιές της σελήνης και του ήλιου. Τότε συναντιόταν με τον πατέρα του, τον Δία, και λάμβανε τους νέους νόμους για να κυβερνήσει την Κρήτη. Γι’αυτό άλλωστε κι ο Μίνωας ήταν συνδεδεμένος με την απόλυτη δικαιοσύνη, γεγονός που τον έκανε και κριτή στον Άδη όταν πέθανε. Ο μύθος αυτός είναι παραλλαγή του επικρατέστερου που θέλει το σπήλαιο αυτό να είναι το Ιδαίο Άντρο.

Επίσης, μια παραλλαγή του γνωστού μύθου της Ευρώπης, αναφέρει ότι όταν ο Δίας, με τη μορφή ταύρου, έκλεψε την Ευρώπη από τη Φοινίκη, την πήρε μαζί του στο Δικταίο Άντρο, κι όχι στη Γόρτυνα. Εκεί της αποκάλυψε το πραγματικό του πρόσωπο και συνευρέθηκαν. Η συνεύρεση τους είχε ως αποτέλεσμα τη γέννηση του Μίνωα, του Ραδάμανθυ και του Σαρπηδόνα.

Το Δικταίο Άντρο, είναι το μαγικό σπήλαιο που σύμφωνα με την παράδοση αποκοιμήθηκε ο σοφός της αρχαιότητας Επιμενίδης για 57 χρόνια. Αφού ξύπνησε, είχε την ίδια ηλικία αλλά είχε αποκτήσει θεϊκή σοφία και γνώση.

Σύμφωνα με τη μυθολογία, το Δικταίο Άντρο ήταν η σπηλιά όπου κατοικούσαν οι Άρπυιες. Οι Άρπυιες ήταν θηλυκά τέρατα με μορφή πουλιών και με κεφάλι γυναίκας που ήταν οι αγγελιαφόροι του Άδη. Είναι γνωστές για την ιστορία της τιμωρίας του Φινέα.

Πηγή: Δήμος Οροπεδίου Λασιθίου, https://lasithi.gov.gr/sights/diktaio-antro/

Τότε απαγορευόταν αυστηρά η ίδρυση νέων ναών και η χρήση καμπάνας. Τα πεσκέσια ήταν φαίνεται, όμως, πλούσια και η άδεια δόθηκε για 40 ημέρες με την ελπίδα να  προλάβουν ειδάλλως θα τιμωρούνταν και από πάνω. Όλο το  χωριό με τη συνδρομή κι άλλων Λασιθιωτών κουβαλούσαν χέρι χέρι τις πέτρες από την Κεφάλα και έχτισαν  σε 21 μέρες το κλίτος του Αγίου Γεωργίου με χωμάτινη οροφή χωρίς καμπαναριό.

Έτσι, χτίστηκε η μεγάλη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, που υπάρχει ακόμα και σήμερα!!!

Αντιγόνη Γραμματικάκη,  α τάξη. Προφορική μαρτυρία.

Φωτογραφίες: Α.Κρασανάκης

Στο χωριό Μαγουλά του Οροπεδίου Λασιθίου ζούσε κάποτε ένας τούρκος άρχοντας. Ήταν πολύ πλούσιος με μεγάλη περιουσία αλλά δυστυχώς δεν είχε παιδιά για να τον κληρονομήσουν. Όταν πέθανε, η γυναίκα έβαλε σε μία χαραμάδα του τάφου ένα πολύ σπάνιο και λαμπερό διαμάντι.

Με τα χρόνια να περνούν, χάθηκε ο τάφος του άρχοντα. Ο θρύλος λέει πως τις νύχτες που έχει πανσέληνο και ο ουρανός είναι καθαρός, το φως του φεγγαριού φωτίζει το διαμάντι εκείνο, το οποίο αντανακλά και λούζει το φως όλο το χωριό.

Γύρω στο 1800 ζούσε στη γύρω περιοχή του Λασιθίου ένας τούρκος που τον έλεγαν Τσούλη Αγά. Διαχειριζόταν τους φόρους της επαρχίας Λασιθίου και πηγαινοερχόταν συχνά μεταξύ του Λασιθίου και την επαρχία της Πεδιάδας. Οι Λασιθιώτες είχαν συχνή επικοινωνία και εμπορικές σχέσεις με την Πεδιάδα, όπου μετέφεραν τα προϊόντα τους με τα γαϊδούρια.

Ο Τσούλης αγάς δημιουργούσε αρκετά προβλήματα στους χωρικούς αυτών των δύο χωρικών, τους έκλεβε, τους κατέστρεφε τις καλλιέργειες και δυστυχώς αρκετά συχνά ατίμαζε όποια κοπέλα έβρισκε στο διάβα του.

Οι κάτοικοι των περιοχών είχαν απηυδήσει και τον είχαν απειλήσει ανοικτά ότι θα τον σκοτώσουν, γεγονός που πραγματοποιήσαν καποια στιγμή. Τον σκότωσαν, τον αποκεφάλισαν και τον έθαψαν σε μια λατσίδα στο Λάκκο της Χορτασάς, πάνω από το χωρίο Κάτω Μετόχι.

Οι κάτοικοι, που συνέχιζαν τις εμπορικές τους σχέσεις με αυτήν  την περιοχή, όποτε περνούσαν από κεί,  έριχναν ως ανάθεμα , μια πέτρα…. Σιγά σιγά δημιουργήθηκε ένας μεγάλος σωρός εκεί που θάφτηκε το ακεφαλο σώμα,  τιμωρώντας με αυτό τον τρόπο το σκληρό και ανήθικο Τσούλη ακόμα και μετά το θάνατο του.

Μιχαέλα Βεληβασάκη, τάξη Γ’

Προφορική μαρτυρία Άννας Βεληβασάκη

https://www.e-storieskritis.gr/2022/04/blog-post_11.html

Ένας πλούσιος εθέλησε μία φτωχιά  να πάρει,

κι η μάνα του δεν ήθελε καθόλου να την πάρει.

Μα ήρθαν οι χρόνοι δίσεκτοι και ο  πλούσιος πτωχεύει.

Κι η φτωχιά παντρεύεται και πλούσιο άνδρα παίρνει.

Μια Κυριακή μια καλλονή βγαίνει να σουριανήσει:

- Σταθείτε βάγιες από μπρος και δούλες από πίσω,

Κι ένας ζητιάνος έρχεται και θα του ελεήσω,

δώσ του χρυσάφι να χαρεί και εσώρουχα να αλλάξει

να θυμηθεί τι λέγαμε να βαριάναστενάξει!!!

Ζητιάνε, δεν είσαι συ Θεός κριτής για να με κρίνεις.

Μα στο Θεό  σ’ αφήνω εγώ που ξέρει και δικάζει

κ’ απ’ αγαπάει ως  αρνηθεί τέτοια τιμωρία βάζει.

Τα δάκρυα που ήχυσα  προδότη εγώ για σένα

ή κάθε μια σταλαματιά,  κάθε λουβίδα κ’ αίμα,

φίδι να γίνει δίγλωσσο τρικέφαλη σαΐτα

και όπου κι αν πας και όπου βρεθείς να ‘ναι η μέρα νύχτα.

Σε ένα πηγάδι μια φορά…

Ένας βοσκός, μια νύχτα που περπατούσε,  είδε νεραΐδες να χορεύουν. Ο βοσκός αυτός είχε μια ξαδέλφη που είχε κεντήσει ένα φόρεμα στον καμβά και το έραβε όλες τις σχόλες. Είδε, λοιπόν,  μια νεράιδα που το φορούσε, το αναγνώρισε, την πλησίασε και έκοψε ένα κομμάτι υφάσματος με το μαχαίρι του. Αφού πήγε στο σπίτι του, λέει στην ξαδέλφη του:

-         Τι έκανες το φουστάνι που κεντούσες όλες τις σχόλες;

-         Στην κασέλα το ‘χω.

-         Δεν το ‘χεις πια, για πήγαινε να το φέρεις να το δούμε.

Και πάει και το βγάζει και βλέπει ότι λείπει ένα κομμάτι. Και λέει:

-Το ‘φαγαν οι ποντικοί

-Όχι δεν στο ‘φαγαν. Το φορούσαν οι νεράιδες και πλησίασα κοντά και  έκοψα ένα κομμάτι.

Και το έφερε να το δουν και βεβαιώθηκαν ότι πράγματι ήταν αυτό. Και της λέει ο βοσκός να πάει να το κάψει σε ένα απέραντο μέρος και να μην το ξαναβάλει….

Ήτανε μια φορά και έναν καιρό, σε ένα ξένο τόπο μια οικογένεια που ο άντρας ήταν ξαναπαντρεμένος και είχε  μία κόρη από τον πρώτο γάμο η γυναίκα του· και η γυναίκα του το ίδιο.

Η κόρη του άνδρα ήτανε μια καλή και όμορφη κοπέλα αγαπούσε τους γονείς της και όλο τον κόσμο ενώ η κόρη της γυναίκας ήταν κακιά και δεν έδινε ούτε τ’  αγγέλου της νερό που λένε.

Κάποια στιγμή  ο πατέρας της οικογένειας πέθανε και η  κόρη του έμεινε μόνη  με τη μητριά και την κόρη της. Αυτές οι δύο,  μόλις πέθανε ο πατέρας,  άρχισαν να την παιδεύουν, να την κακομεταχειρίζονται και να τη βάζουνε να κάνει τις πιο βαριές δουλειές του σπιτιού.

Η μητριά έδερνε την κοπέλα,  της κακομιλούσε, όλο βασανιστήρια της έκανε,  της έδινε το σταμνί να πάει νύχτα στη βρύση και η κοπέλα έκλαιγε από το φόβο της γιατί ήταν η νύχτα και η βρύση  ήταν μακριά μέσα στο δάσος αλλά τι να κάνει…

Μια νύχτα η μητριά έχυσε το νερό και τη νύχτα έστειλε την κοπέλα να ξαναγεμίσει τη στάμνα. Η  κοπέλα πήγαινε στο σκοτάδι και έκλαιγε τη μοίρα της… Βρίσκει  τη βρύση,  γεμίζει το σταμνί της και ήταν έτοιμη να ξαναγυρίσει στο σπίτι. Στο δρόμο, όμως, περνά η μοίρα της μεταμορφωμένη σε γριά.

- Κοπελιά μου,  γιατί κλαις, τη ρώτησε.

- Γιατί φοβάμαι,  θεία απάντησε η  κοπέλα.

- Θα μου βάλεις λίγο νερό να πιω που είμαι κουρασμένη και διψασμένη;

- Και βέβαια αλλά δεν έχω ποτήρι και θα πιεις από το σταμνί μου

- Όχι, παιδί μου,  εγώ είμαι γριά και θα λερώσω το νερό

- Δεν πειράζει, θα γυρίσω στη βρύση να βάλω άλλο νερό

- Και δεν φοβάσαι που είναι νύχτα;

- Αφού είσαι εσύ εδώ,  δεν φοβάμαι.

Γέρνει το σταμνί και πίνει η μοίρα της νερό και αφού ήπιε αρκετά, της είπες

- Να πέφτουνε διαμάντια από τα μάτια σου,  όταν θα κλαις και  τριαντάφυλλα από  το στόμα σου, όταν θα γελάς

Φεύγει η γριά και η κοπέλα πάει πάλι στη βρύση, γεμίζει το σταμνί και γυρίζει σπίτι. Μόλις μπαίνει μέσα, την αρχίζει η μητριά της στο ξύλο.

- Τεμπέλα, άργησες! Θα σε κάνω εγώ να μην ξανααργήσεις.

Έκλαιγε η κοπέλα και όπως της το είχε ευχηθεί η  μοίρα της έτρεχαν  διαμάντια από τα μάτια της. Μόλις τα είδε η μητριά, σταμάτησε να τη δέρνει και την άφησε να πάει στο στρώμα να κοιμηθεί.

Την άλλη μέρα σε μία στιγμή η κοπέλα άρχισε να γελάει και πέφταν τριαντάφυλλα από το στόμα της. Θύμωσε η  μητριά,  πιάνει και τη ρωτά:

- Τι είναι αυτά τα καμώματα,  γελάς και πέφτουν τριαντάφυλλα και κλαίς και πέφτουνε διαμάντια,  από πότε γίνεται αυτό το πράγμα;

- Ένα βράδυ πήγα στη βρύση,  είδα μια γριά, της  έδωσα και  ήπιε νερό  και μου είπε ότι  όταν θα κλαίω, θα τρέχουν διαμάντια από τα μάτια μου και  όταν θα γελώ,  θα τρέχουν τριαντάφυλλα από το στόμα μου.

Η μητριά ήταν ξιπασμένη κίτρινη και ήθελε η  κόρη της να αποκτήσει και αυτή τέτοια χάρη. Δεν γίνεται η δούλα τους να είναι ανώτερη από αυτές… Κλειδώνει,  λοιπόν,  την καλή κόρη στο σπίτι να μην ξαναβγεί καθόλου στο δρόμο και στέλνει την κόρη της στη βρύση  τη νύχτα. Αυτή δεν ήθελε,  βέβαια,  να πάει,  δεν την ενδιέφεραν ούτε το τριαντάφυλλο ούτε τα  διαμάντια μπροστά στην ησυχία της. Έτσι ξεκίνησε, λοιπόν, να πάει στην βρύση να  γεμίσει τη στάμνα και με μεγάλο φόβο ετοιμάστηκε να γυρίσει στο σπίτι.

Μέσα στη νύχτα εμφανίστηκε πάλι η μοίρα της, την πλησιάζει και της λέει:

- Καλησπέρα,  κοριτσάκι μου,  θα μου δώσεις και εμένα να πιω  λίγο νερό που είμαι κουρασμένη και δεν μπορώ να περπατάω άλλο;

Μα αυτή ήταν τόσο κακιά που δεν τη λυπήθηκε καθόλου, της έδειξε πίσω της  τη βρύση και της είπε να πάει στην πηγή να πιει μόνη της.  Η μοίρα νευρίασε, άστραψε και βρόντηξε..

- Καταραμένη να σαι,  όταν θα γελάς να πέφτουνε φίδια από το στόμα σου και όταν θα κλαις να πέφτουνε λακόνια από τα μάτια σου.

Γυρίζει η κόρη στο σπίτι, όπου την περίμενε η μάνα της. Μόλις την είδε, τη ρώτησε:

- Εκεί που  πήγες,  είδες κανένα;

- Είδα μια γριά,  ήθελε να της δώσω το σταμνί μου να πιει νερό και εγώ της είπα να πάει να πιεί από τη βρύση. Δε θα της δώσω το σταμνί  μου να μου το λερώσει…

- Κακομοίρα,  η μοίρα σου ήταν και δεν της έδωσες να πιεί νερό..μια δουλειά της προκοπής δεν είσαι άξια να κάνεις.

Και αρχίζει να τη δέρνει. Βάζει η κόρη τα κλάματα και  πετιούνται λακόνια σε όλο το σπίτι. Τα βλέπει η μάνα της και κατάλαβε πως η γριά την καταράστηκε.

Το άλλο απόγευμα βγήκανε στη γειτονιά να ποσπερίσουνε. Κάποια γυναίκα  έλεγε αστεία και γέλασε η κακιά κόρη, Τότε φίδια άρχισαν να πέφτουν από το στόμα της και οι γειτόνισσςς άρχισαν να φεύγουν.

- Σταμάτα και μην ξαναγελάσεις  ποτέ,  της λέει η μάνα της,  μας έκαψες!!!

Την καλή την κόρη μπορεί να την είχαν  κλειδωμένη  στο σπίτι και να μην την άφηναν να  πορίσει στο δρόμο αλλά η φήμη της έφτασε μέχρι τα αυτιά του βασιλιά, που ήθελε να την κάνει νύφη του. Στέλνει, λοιπόν, ένα υπηρέτη να στείλει την προξενιά στην μητριά,  η οποία,  μόλις άκουσα το προξενιό, ζήτησε λίγες μέρες να προετοιμάσει την κόρη.

Αποφάσισε να κάνει απάτη στο βασιλιά, έδιωξε την καλή κόρη μακριά στο αμπέλι τους και θα έδινε τη δική της κόρη στη θέση της. Έτσι, λοιπόν,  και έγινε. Έβαλε στην κόρη της ένα χρυσό δαχτυλίδι και την έβαλα σε μία κασέλα για να μην την δούνε,  μόνο το δαχτυλίδι της άφησε έξω για να φαίνεται. Της λέει:

- Μην αρχίσεις,  κακομοίρα μου, να γελάς ή να κλαις να σε φάνε οι όφιδες. Και από την κασέλα να μη βγεις παρά μόνο άμα γίνουν οι γάμοι.

Φορτώνουν,  λοιπόν,  την κασέλα στο άλογο και αποχαιρετάνε τη μάνα. Κάποια στιγμή περάσανε μπροστά από το αμπέλι που είχαν κρυμμένη την καλή κόρη. Και επειδή ό,τι γράφει δεν ξεγράφει και επειδή ήταν γραφτό της καλής κόρης να  γίνει η βασίλισσα,  έγινε κάτι θαυμαστό. Τα σκυλιά που είχαν οι δούλοι στο αμπέλι βάλανε τις φωνές και φωνάζανε σαν άνθρωποι:

- Την κακή κοπέλα τηνε πάνε  του γαμπρού και η χρυσή βλέπει τ’ αμπέλι  και χρυσή θα παραμείνει!

Στην αρχή δεν έδωσαν σημασία. Μα όσο πλησίαζαν, ακούγανε τα ίδια και τα είπαν στο βασιλόπουλο. Φαίνεται είναι της μοίρας  να μην πετύχει το κόλπο της μητριάς.

Το  βασιλόπουλο ρώτησα που βρίσκεται η κόρη, τη βλέπει και θαμπώνετε. Του γελάει και πέφτουνε ρόδα από το στόμα της. Τότε την αγάπησε, την πήρε στο παλάτι και την παντρεύτηκε. Για την μητριά και την κόρη της ποτέ δεν μάθαμε  τι απέγιναν. Και έζησαν  αυτοί καλά και εμείς καλύτερα.

Μια φορά ήταν ένας βασιλιάς είχε ένα γιο, ένα όμορφο παλικάρι. Όταν μεγάλωσε, του στέλνανε πολλές προξενιές αλλά αυτός δεν ήθελε καμία…η μάνα του τον παρακαλούσε κάθε μέρα να πάρει μία από αυτές τις βασιλοπούλες που τον θέλανε αλλά αυτός με κανένα τρόπο δεν ήθελε να παντρευτεί

- Μάνα,  τη γυναίκα που θα πάρω εγώ, θέλω να τη βρω μόνος μου,  της έλεγε.

Το βασιλόπουλο αγαπούσε πολύ το κυνήγι και μια μέρα πήρε την ακολουθία του και ανεβήκανε με τα άλογα στο βουνό να κυνηγήσουν… και εκεί συνάντησαν ένα βοσκό με ένα κοπάδι πρόβατα.. τον χαιρέτησαν και εκείνος τους είπε:

- Βασιλιά μου, ελάτε να πάμε στην καλύβα μου να σας κεράσω κάτι!

Πήγανε, λοιπόν, στην καλύβα του βοσκού, όπου εκεί τους περιποιήθηκε η κόρη του. Το βασιλόπουλο πρόσεξε την κόρη,  του άρεσε, γιατί ήτανε πολύ όμορφη και  σαν έφαγαν και ήπιανε, ευχαρίστησαν το βοσκό και έφυγαν.

Στο δρόμο λέει το βασιλόπουλο στους ακολούθους του:

-  Εγώ θα γυρίσω να πάρω την κόρη του βοσκού.

- Βασιλιά μου, του λένε, πώς θα φανεί στη μάνα σου και στον πατέρα σου να τους πας μια βόσκισα που τόσες και τόσες βασιλοπούλες σε παρακαλούν από τα γύρω βασίλεια;

- Εμένα αυτή η κοπέλα μου αρέσει, αυτή θα πάρω, απάντησε.

Γυρίζουνε, λοιπόν, πίσω παίρνει την κόρη του βοσκού και την πάει στο παλάτι. Μόλις την είδαν οι γονείς του στεναχωρήθηκαν πολύ.

- Μα γιατί, παιδί μου, μάς το έκανες αυτό;  χάθηκαν οι νύφες που σε θέλανε μόνο πήγες και πήρες την κόρη του βοσκού;

Αυτός, όμως, επέμενε:

- Αυτή η γυναίκα μου αρέσει, αυτή θα πάρω..

Τι να κάνουνε, όμως, που τον είχαν μοναχογιό.. στο τέλος δέχτηκαν να την πάρει και την άλλη μέρα έβγαλαν τελάλη και φώναζε σε όλη τη χώρα πώς την Κυριακή παντρεύεται ο γιος του βασιλιά και όποιος έχει την ευχαρίστηση να πάει στο γάμο.

Μαζεύτηκε κόσμος πολύς και έγινε μεγάλος γάμος. Παντρεύτηκε το βασιλόπουλο την κόρη του βοσκού και περνούσαν καλά. Στο μεταξύ αυτή έμεινε έγκυος κι ήταν καιρός να γεννήσει. Έφυγε το βασιλόπουλο,  όπως το κάνουν και τώρα οι βασιλιάδες,  και πριν φύγει παρήγγειλε στη μάνα του να προσέχεις τη γυναίκα του που είναι ετοιμόγεννη.

Άμα έφυγε αυτός, ήρθε ο καιρός και  γέννησε η  νύφη ένα αγόρι. Η  πεθερά που δεν ήθελε τη νύφη δεν ήθελε όταν το παιδί της. Το σκοτώνει  και της  πηγαίνει στο κρεβάτι ένα μικρό σκυλί.

Γυρίζει το βασιλόπουλο από το ταξίδι και ρωτάει τη μάνα του

- Μάνα,  που είναι η γυναίκα μου, γέννησε;

- Γέννησε παιδί μου και σου έκανε σκυλί.

Στεναχωρήθηκε το βασιλόπουλο μα δεν είπε τίποτα στη γυναίκα του. Έρχεται καιρός και ξαναφεύγει το βασιλόπουλο και λέει πάλι στη μητέρα του:

- Τη γυναίκα μου να προσέχεις μέχρι να γυρίσω.

- Καλά, παιδί μου,  να μη στεναχωριέσαι.

Αλλά η μάνα δεν έλεγε την αλήθεια,  γιατί ζήλευε και δεν την ήθελε.

Και άμα έφυγε ο γιος της λέει:

- Τώρα είναι καιρός να τη βγάλω από τη μέση.

Έξω από το παλάτι είχαν ένα μεγάλο κήπο με δέντρα, λουλούδια, λαχανικά, με όλα τα καλά και τα πότιζαν με ένα πηγάδι που είχαν στην αυλή. Η νύφη, όμως, δεν κατέβαινε ποτέ στον κήπο και δεν ήξερα το πηγάδι.

Κατεβαίνει η βασίλισσα πιο μπροστά, παίρνει μια κουβέρτα και τη στρώνει πάνω στο πηγάδι· μετά βάζει πάνω μια καρέκλα, παίρνει ύστερα τη ωύφη της  και πηγαίνουν στο κήπο. Γυρίζουνε γύρω-γύρω,  κοιτάζουν τα δέντρα και φτάνουν στο πηγάδι.

- Κάτσε, παιδί μου, στην καρέκλα να ξεκουραστείς.

Κι ώσπου να πατήσει το πόδι της,  να καθίσει στην καρέκλα έπεσε μέσα στο πηγάδι. Αλλά ο καλός θεός τη λυπήθηκε και την έκανε ψάρι.

Βγαίνει ύστερα η βασίλισσα στο παλάτι και την επόμενη μέρα λέει του βασιλιά:

- Η νύφη μας δεν είναι εδώ,  έφυγε…

Την ψάχνουν εδώ την ψάχνουν εκεί πουθενά δεν τη βρίσκουν. Την επόμενη μέρα πάει ο περβολάρης στο πηγάδι να βγάλει νερό να ποτίσει τον κήπο και πετάγεται ένα ψαράκι και του λέει: – Περβολάρη, περβολάρη πες μου να τραγουδάκι

-Πες εσύ χρυσό ψαράκι

- Σε καλύβα γεννημένη και χρυσός αετός με παίρνει.. κι  αν δεν το πεις του βασιλιά,  να ξεράσει η καλύτερή σου λεμονιά.

Κάθε φορά που πήγαινε ο περβολάρης να βγάλει νερό,  του έλεγε το ψαράκι το τραγούδι και κάθε φορά ξεραινόταν και από μια λεμονιά. Ύστερα από κάμποσο  καιρό,  γύρισε το βασιλόπουλο από το ταξίδι και δεν βρήκε τη γυναίκα του στο παλάτι.

- Πού είναι, μάνα, η  γυναίκα μου;

- Η  γυναίκα σου, παιδί μου, χάθηκε. Φαίνεται πως στεναχωρήθηκε που γέννησε το κουτάβι και έφυγε. Όπου και αν τη ψάξαμε,  δεν τη βρήκαμε.

Τότε το βασιλόπουλου διατάξε τους υπηρέτες να ετοιμάσουν τα άλογα και να πάνε στο βουνό στην καλύβα του βοσκού

- Μπας και ήρθε εδώ πέρα η γυναίκα μου;

- ‘Οχ, παιδί μου, από τον καιρό που την πήρες και φύγατε, δεν την ξαναείδαμε

Το βασιλόπουλο γύρισε  πίσω στο παλάτι πολύ στεναχωρημένο και δεν ήξερε πού να πάει και τι να κάνει…

- Ας πάω μια βόλτα στον κήπο να περάσει η ώρα μου.

Κατεβαίνει στο περβόλι και τι να δει… Σχεδόν όλες τις λεμονιές ξεραμένες. Πάει στον περβολάρη και του λέει:

- Θέλω να μου πεις πώς ξεραθηκαν οι λεμονιές μου..

- Άχι, βασιλιά μου… τι να σου πω που μου ραγίζει η καρδιά, όταν τις βλέπω… Τώρα και λίγο καιρό πάω στο πηγάδι να βγάλω νερό να ποτίζω τον κήπο και παρουσιάζεται ένα ψαράκι που μου τραγουδάει και δεν καταλαβαίνω τι θέλει να πει… και λέει « Σε καλύβα γεννημένη και χρυσός αετός με παίρνει στο παλάτι με πηγαίνει και από πεθερά πνιγμένη,  κι αν δεν το πεις του βασιλιά,  να  ξεραθεί η καλύτερή σου λεμονιά»

- Και πραγματικά ξεραίνεται μια μια όλες οι λεμονιές και δεν ξέρω τι να κάνω

- Να πας να βρεις ένα σκοινί με ένα κοφίνι,  λέει το βασιλόπουλο,  και ό,τι ώρα  λέει το τραγουδάκι,  να ρίξεις το κοφίνι,  για να βγει το ψαράκι.

Έτσι και έγινε. Βγαίνει πάνω το ψαράκι και μόλις το έβγαλε γίνεται πάλι βασιλοπούλα.

Ο περβολάρης τα χασε, όταν την είδε και της λέει:

- Ποια είσαι εσύ και πώς έγινες ψάρι;

- Έτσι και έτσι η πεθερά μου…Έβαλε μια καρέκλα πάνω στο πηγάδι και μου πε να κάτσω να ξεκουραστώ και την  ώρα που κάθισα, έπεσα μες το πηγάδι,  αλλά ο καλός θεός μου λυπήθηκε και με έκανε ψάρι… για αυτό σου έλεγα αυτό το  τραγουδάκι για να το καταλάβεις και να με σώσεις.

Ο περβολάρης την παίρνει αμέσως και την πάει στο παλάτι. Μόλις μπήκε μέσα, την είδε το  βασιλόπουλο,  ευχαριστήθηκε πού ζούσε ακόμα η γυναίκα του και της λέει:

- Πες μου,  πώς έγινε αυτό;

- Μέχρι τώρα στα έκρυβα αλλά τώρα ήρθε η ώρα να σου πω όλη την αλήθεια· όταν γέννησα,  έκανα ένα  αρσενικό παιδί  αλλά η μάνα σου το σκότωσε και μου έφερε στο κρεβάτι ένα σκυλί· κι ύστερα με φοβέρηζε ότι αν το μαρτυρήσω θα με σκότωνε. Και μια μέρα με πήρε και με κατέβασε στον κήπο για να περάσει,  λέει,  η ώρα μου, στρώνει στο πηγάδι μια κουβέρτα και πάνω στην κουβέρτα βάζει  μία καρέκλα και έπεσα μέσα στο πηγάδι… αλλά ο καλός θεός με έκανε ψάρι και δεν πνίγηκα.

Το βασιλόπουλο τα κατάλαβε όλα και της λέειΑ

- Και τώρα ποια τιμωρία θες να κάνουμε της μάνας μου;

- Ό,τι ορίζεις, βασιλιά μου, εσύ.. Θα  την τιμωρήσεις,  όπως της αξίζει..

Διατάζει το βασιλόπουλου και φέρνουν  ένα άγριο άλογο· τη βάζουνε πάνω στο άλογο και στην ουρά του αλόγου κρέμασαν κούφια καρύδια. Κι έτρεχε το άλογο και σκοτώθηκε η γριά και γλυτώσανε.

Από τότε και ύστερα η βασιλοπούλα με το βασιλόπουλο έκαναν κι άλλα παιδιά και πέρασαν αυτοί καλά και εμείς καλύτερα!!!

Πηγή: Αριστοφάνης Χουρδάκης, Κρητικά λαϊκά Παραμύθια