Του Συμεών Παπαδάκη
Στην καθημερινή μας ζωή, αλλά και στην ιστορία της ανθρωπότητας, συναντάμε συχνά την έννοια του «δικαίου του ισχυρότερου». Πρόκειται για την αντίληψη ότι αυτός που έχει περισσότερη δύναμη —σωματική, οικονομική, πολιτική ή κοινωνική— έχει και το δικαίωμα να επιβάλλει τη θέλησή του στους άλλους. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν μπορεί να υπάρχει ηθική μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο ή αν το «δίκαιο του ισχυρότερου» έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις ηθικές αξίες.
Αρχικά, η ηθική βασίζεται σε έννοιες όπως η δικαιοσύνη, ο σεβασμός, η ισότητα και η προστασία των αδυνάμων. Αντίθετα, το «δίκαιο του ισχυρότερου» στηρίζεται στην ανισότητα και στην υπεροχή του ενός απέναντι στον άλλον. Όταν ο ισχυρός επιβάλλεται χωρίς κανόνες, οι αδύναμοι χάνουν τη φωνή τους και τα δικαιώματά τους. Σε μια τέτοια κοινωνία, η ηθική φαίνεται να υποχωρεί μπροστά στη δύναμη. Ωστόσο, κάποιοι υποστηρίζουν ότι ακόμη και μέσα στο «δίκαιο του ισχυρότερου» μπορεί να υπάρξει μια μορφή ηθικής. Για παράδειγμα, αν ο ισχυρός επιλέξει να χρησιμοποιήσει τη δύναμή του για να προστατεύσει τους αδύναμους ή να διατηρήσει την τάξη, τότε η δύναμη συνδέεται με την ευθύνη. Σε αυτή την περίπτωση, η ηθική δεν πηγάζει από την ισχύ καθαυτή, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο αυτή χρησιμοποιείται.
Παραδείγματα μπορούμε να βρούμε τόσο στην ιστορία όσο και στη σύγχρονη κοινωνία. Ηγέτες, κράτη ή ακόμη και άτομα με εξουσία μπορούν να επιλέξουν είτε να καταπιέσουν είτε να στηρίξουν τους άλλους. Όταν η δύναμη χρησιμοποιείται εγωιστικά, γεννά αδικία, φόβο και συγκρούσεις. Όταν όμως συνοδεύεται από ηθικές αρχές, μπορεί να συμβάλει στη συνεργασία και στην πρόοδο. Στο σχολικό περιβάλλον, το «δίκαιο του ισχυρότερου» εμφανίζεται συχνά με τη μορφή του εκφοβισμού. Οι πιο δυνατοί ή δημοφιλείς μαθητές μπορεί να επιβάλλονται στους πιο αδύναμους. Εκεί φαίνεται ξεκάθαρα πόσο απουσιάζει η ηθική από τη δύναμη που δεν ελέγχεται. Αντίθετα, όταν οι μαθητές χρησιμοποιούν τη θέση ή τη δύναμή τους για να στηρίξουν συμμαθητές τους, τότε καλλιεργείται ένα κλίμα σεβασμού.
Επομένως, το «δίκαιο του ισχυρότερου» από μόνο του δεν είναι ηθικό. Η ηθική δεν γεννιέται από τη δύναμη, αλλά από τις αξίες και τις επιλογές του ανθρώπου. Μια δίκαιη κοινωνία δεν βασίζεται στο ποιος είναι πιο δυνατός, αλλά στο πώς μπορούμε όλοι να συνυπάρχουμε με σεβασμό και δικαιοσύνη. Μπορείτε να φανταστείτε έναν κόσμο, στον οποίο μόνο ο ισχυρός θα μπορεί να επιβιώσει;
