Σε ολόκληρη την Μεσόγειο έχουμε τέτοιους περίλαμπρους ναούς που χτίστηκαν από τον 4ο μέχρι και τον 6ο μ.Χ αιώνα, για να αντικατασταθούν σταδιακά από τα νέα οικοδομήματα με τρούλο. Στην Ελλάδα δεν έχουν διασωθεί πολλοί τέτοιοι ναοί, πολλώ δε μάλλον στην Αττική που ήταν και μια φωλιά εθνικών μέχρι την εποχή του Ιουστινιανού, όταν κλείνουν οι τελευταίες φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας.

Παρ” όλα αυτά, ο επίμονος ερευνητής θα ανακαλύψει ότι βασιλικές υπήρξαν και στην Αττική και τα ερείπιά τους βρίσκονται διασκορπισμένα σε διάφορα σημεία της χερσονήσου. Αυτό το τεύχος είναι αφιερωμένο κυρίως στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές της Αττικής.

Εκεί σε αυτό τον μοναδικής ομορφιάς τόπο  χτίστηκε το αποκαλούμενο ¨Μαρτύριο του Λεωνίδη¨, δηλαδή ένα υπόγειο προσκύνημα, όπου είχαν αποτεθεί τα λείψανα του Αγίου που είχε μαρτυρήσει στην περιοχή της Τροιζήνας τον καιρό των διωγμών. Αργότερα, λόγω του πλήθους των πιστών που συνέρρεαν, για να προσκυνήσουν, χτίστηκε μια περίλαμπρη βασιλική.

«Πρόκειται για τη βασιλική (σήμερα σε ερειπιώδη κατάσταση) που χτίστηκε σε νησίδα του Ιλισσού, ανατολικά του Ολυμπιείου, εκεί όπου βρίσκεται το κολυμβητήριο του Φωκιανού. Μοιάζει αρκετά (αλλά σε μικρότερες διαστάσεις) με τη βασιλική του Λεχαίου, αφιερωμένη στον άγιο Λεωνίδειο και στις επτά γυναίκες που συμμαρτύρησαν με τον άγιο, και που,- σύμφωνα με το συναξάρι του – τα λείψανά τους είχε εκβράσει η θάλασσα στο δυτικό λιμάνι της Κορίνθου, όπου και τάφηκαν. Πιθανότατα η επιλογή της θέσης (νησίδα, ποτάμι) παρέπεμπε σε νερό, λόγω του περιστατικού που προαναφέρθηκε. Η βασιλική του Ιλισσού αφιερώθηκε στον ίδιο άγιο και τις επτά γυναίκες μάρτυρες.

Ο ναός ήταν μια τρίκλιτη, με εγκάρσιο κλίτος, νάρθηκα και αίθριο βασιλική. Στον βόρειο τοίχο της βρίσκεται το μαρτύριο του Αγίου Λεωνίδη, επισκόπου Αθηνών. Πρόκειται για ένα κτίσμα του 4ου αιώνα, προγενέστερο δηλαδή της βασιλικής, η οποία, βάσει των ψηφιδωτών δαπέδων της, χρονολογείται στο α΄ μισό του 5ου αιώνα.»

https://byzantineattica.eie.gr/byzantineattica/view.asp?cgpk=490&lg=el&obpk=496&xsl=detail

Στον ευρύτερο χώρο υπάρχουν ασφαλώς μνημεία τόσο της αρχαίας, όσο και της βυζαντινής εποχής. Ένα από αυτά είναι η βασιλική του Αλίμου, ή μάλλον τα ελάχιστα σπαράγματα που έχουν απομείνει από αυτήν, στριμωγμένα ανάμεσα σε πολυκατοικίες και σε μια μοντέρνα εκκλησία αφιερωμένη στην Ζωοδόχο Πηγή.

Ομολογώ ότι όσες φορές κι αν επισκέφτηκα τον χώρο, τον βρήκα κλειστό, καθώς ακολουθεί το ωράριο των εκκλησιών, οπότε κλείνει στις 12 το μεσημέρι και ανοίγει πάλι το απόγευμα. Κάποια στιγμή θα τα καταφέρω…ίσως στις διακοπές μου και τότε θα ενημερώσω το άρθρο με δικές μου φωτογραφίες. Προς το παρόν σας μεταφέρω όσα βρήκα σε site  για τα βυζαντινά μνημεία.

«Τα ερείπια βρίσκονται μεταξύ Καλαμακίου και Τραχώνων, στο τέλος της οδού Δεληγιώργη, στον αύλειο χώρο της εκκλησίας της Ζωοδόχου Πηγής. Πρόκειται για μια μικρή, τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα, που ομοιάζει αρκετά με τη γειτονική βασιλική της Γλυφάδας. Χρονολογείται στον 6ο αιώνα».

https://byzantineattica.eie.gr/byzantineattica/view.asp?cgpk=490&lg=el&obpk=540&xsl=detail

Ο δήμος έχει φροντίσει να φράξει με κάγκελο τα ερείπια του ναού, του οποίου η κάτοψη σώζεται σε αρκετά καλή κατάσταση. Το λυπηρό είναι ωστόσο πως γύρω από τα κάγκελα παρκάρουν ελεύθερα, όσοι θέλουν τα αμάξια τους, αλλοιώνοντας την αίσθηση που θα έπρεπε να έχει κανείς, όταν επισκέπτεται το μνημείο.

«Πρόκειται για παλαιοχριστιανική τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα, σήμερα σε ερειπιώδη κατάσταση. Τα λείψανα αυτά βρίσκονται στη Γλυφάδα, κοντά στη λεωφόρο Ποσειδώνος και δίπλα σε κέντρο. Αποκαλύφθηκε στα 1929. Η βασιλική, κατά τον αείμνηστο καθηγητή Ορλάνδο, θα πρέπει να καταστράφηκε τον 6ο–7ο αιώνα και να ανοικοδομήθηκε κατά τους μεσοβυζαντινούς χρόνους, περιορισμένη ως προς τις αρχικές της διαστάσεις και, πλέον, μονόκλιτη. Μια ανάλογη περίπτωση για την Αττική αναφέρει ο Ορλάνδος στη βασιλική των Καλυβίων. Στην τρίτη φάση της, κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας πια, χτίστηκε μικρός, μονόκλιτος ναός, που εκτεινόταν από την αψίδα μέχρι το τέμπλο της παλαιάς βασιλικής.»

http://byzantineattica.eie.gr/byzantineattica/view.asp?cgpk=490&xsl=detail&obpk=324&lg=el

Σε κάθε περίπτωση, στην ενδοχώρα του Λαγονησίου, ή αν θέλετε καλύτερα των Καλυβίων, υπάρχει αυτό το μικρό διαμάντι που ξετρύπωσα με πολύ κόπο, καθώς είναι σχεδόν χαμένο πίσω από τις ελιές και την πυκνή βλάστηση. Μια πανέμορφη βασιλική με ίχνη ψηφιδωτών και βαπτιστήριο. το οποίο αργότερα έγινε λιοτρίβι.

«Ανάμεσα στο Πάνειο και τον Λαυρεωτικό Όλυμπο (θέση αρχαίου δήμου Αιγιλείας), έχουν εντοπιστεί από πολύ παλαιότερα σημαντικές αρχαιότητες. Η αποκάλυψη των ερειπίων της τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής με διπλό νάρθηκα και βαπτιστήριο από τον Ν. Κοτζιά στα 1929 και 1952, 500 μ. ανατολικά του οικισμού Όλυμπος, επιβεβαιώνει τη συνέχιση της ζωής στην περιοχή.

Το δάπεδο του Ιερού Βήματος είναι επιστρωμένο με ψηφιδωτό που φέρει την εξής επιγραφή:ΥΠΕΡ ΕΥΧΗC Ο [ΥΟΘ] ΕΟC ΕΙΔΕΝ Τ [Ο ΟΝΟΜ] Α ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΦΝΟΝ ΕΚΑΛΙΕΡΓΗCΕΝ (σήμερα η επιγραφή έχει αποκολληθεί για λόγους μελέτης και συντήρησης). Είναι εντυπωσιακό το στοιχείο της απουσίας του ονόματος του δωρητή από λόγους σεμνότητας και ευλάβειας. Το δάπεδο του κεντρικού κλίτους ήταν στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες ενώ αυτό των πλαγίων κλιτών και του νάρθηκα με λίθινες. Οι γεωμετρικές παραστάσεις είναι γεωμετρικές (ρόμβοι, σταυροί) καθώς και απεικονίσεις εμπνευσμένες από το ζωικό και το φυτικό βασίλειο.

Στη νότια πλευρά του ναού είναι προσκολλημένο οικοδόμημα που θα πρέπει να χρησίμευε ως βαπτιστήριο (αποτελούμενο από τρεις χώρους) και που, σε μεταγενέστερα χρόνια, μετετράπη σε ελαιοτριβείο.Μετά την καταστροφή της βασιλικής, όπως συμβαίνει και σε άλλες αντίστοιχες περιπτώσεις, η λατρεία περιορίζεται στο κεντρικό κλίτος με την οικοδόμηση ενός μικρού μονόκλιτου ναού. Σύμφωνα με τα ανασκαφικά δεδομένα, ο χώρος εγκαταλείπεται οριστικά κατά τον 12ο αιώνα. Από επιτύμβια επιγραφή σε γειτονικό τάφο, η βασιλική μπορεί να χρονολογηθεί με ακρίβεια πριν τα μισά του 6ου αιώνα.

Σήμερα, μπορεί κάποιος να φτάσει στον χώρο των ερειπίων, ακολουθώντας το δρόμο Αναβύσσου προς Καλύβια, και, παρακάμπτοντας δεξιά στην πινακίδα με την ένδειξη Φέριζα-Όλυμπος. Από εδώ, ακολουθώντας την οδό Αιγιαλίας, στη συμβολή της με την οδό Χρυσανθέμων, θα εντοπίσει στα δεξιά του και μέσα σε χωράφι τα σημαντικά ερείπια της σπουδαίας αυτής εκκλησίας».

https://byzantineattica.eie.gr/byzantineattica/view.asp?cgpk=490&lg=el&obpk=479&xsl=detail

https://schoolpress.sch.gr/topiografimata/archives/48

Είναι ένα μεγάλο οικοδόμημα που συναγωνίζεται σε μέγεθος την βασιλική του Ιλισσού. Οι ανασκαφές συνεχίζονται ακόμη και σήμερα και διαρκώς φέρνουν στο φως νέα στοιχεία γι” αυτό το υπέροχο μνημείο. Η περιοχή της Βραυρώνας με τον πλούσιο κάμπο και την αρχαία ιστορία είναι λογικό να αποτέλεσε χώρο δράσης μιας παλαιοχριστιανικής κοινότητας. Τα εντυπωσιακά ευρήματα μαρτυρούν γι” αυτό.

«Ο ναός κτίστηκε μετά τα μέσα του 5ου μ.Χ. αιώνα και καταστράφηκε περί τον 10ο αιώνα. Όμως οι συχνές επιδρομές των πειρατών αποθάρρυναν τους κατοίκους να ξαναφτιάξουν την εκκλησία τους, με αποτέλεσμα η θέση να εγκαταλειφθεί για οκτώ περίπου αιώνες. Στη συνέχεια ο χώρος εντός και εκτός του ναού μετατράπηκε σε κοιμητήριο, σύμφωνα με επιγραφή που βρέθηκε εκεί, αλλά και με βάση τους τάφους που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη. Μάλιστα αρκετά θωράκια χρησιμοποιήθηκαν ως καλυπτήριες πλάκες των τάφων, στο εσωτερικό των οποίων βρέθηκαν πήλινα και χάλκινα αγγεία.
Στις αρχές του 18ου αιώνα και κατά τη λεγόμενη δεύτερη τουρκική περίοδο, οπότε τοποθετείται η καταστροφή της Αττικής από τον Μοροζίνη, κτίστηκε στο εσωτερικό του κεντρικού κλίτους της βασιλικής μονόχωρος ναΐσκος με αψίδα στον τύπο της μονόκλιτης βασιλικής. Και αυτός σώζει μόνο τη θεμελίωσή του. Έτσι μέχρι σήμερα παραμένει άγνωστο το όνομα του αγίου στον οποίο ήταν αφιερωμένοι οι δύο ναοί. Ωστόσο η παλαιοχριστιανική βασιλική αποτελεί έναν επιβλητικότατο χώρο λατρείας, ο οποίος φιλοδοξεί να επισκιάσει την αίγλη του γειτνιάζοντος ειδωλολατρικού ναού της Αρτέμιδος, σύμφωνα με την αντίληψη των πρώτων Χριστιανών, οι οποίοι οτιδήποτε σχετιζόταν με την αρχαιοελληνική παράδοση το θεωρούσαν εχθρό της πίστης τους και συχνά το κατέστρεφαν!»

http://wikimapia.org/25533224/el/%CE%A0%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CF%87%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%92%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%92%CF%81%CE%B1%CF%85%CF%81%CF%8E%CE%BD%CE%B1%CF%82

Βρίσκεται σε μια απομακρυσμένη περιοχή που ονομάζεται Σκύμπτη ή Σκούμπτι. Μιλώντας με Σπατανιώτες μου είπαν ότι η προέλευση του τοπωνυμίου είναι  αρβανίτικη. Το μνημείο, ωστόσο, είναι πολύ παλαιότερο της καθόδου των Αρβανιτών, και μάλιστε σύμφωνα με κάποιους αρχαιολόγους, ίσως να αποτελεί και ένα από τα παλαιότερα δείγματα βασιλικής στην Ελλάδα.

«Παίρνοντας τη λεωφόρο Σπάτων – Πικερμίου, στα δεξιά του δρόμου, παρακάμπτοντας στην χωμάτινη οδό Βάκχου, μπορεί να φτάσει κάποιος, μέσα από αμπέλια και ελιές, στην καινούργια εκκλησία του Αγίου Βασιλείου, στη θέση Σκύμπτη ή Σκούμπτι. Σε άμεση σχεδόν γειτνίαση με τη βόρεια πλευρά του ναού, σε περιφραγμένο χώρο, εντοπίζονται τα σημαντικά λείψανα της παλαιοχριστιανικής τρίκλιτης βασιλικής. Ιδιαίτερα ευδιάκριτη είναι η αψίδα του Ιερού στα ανατολικά. Χαρακτηριστική είναι η έλλειψη βαπτιστηρίου. Γενικά, η αρχαϊκότητα ορισμένων χαρακτηριστικών της, της αποδίδει μια αρκετά πρώιμη χρονολόγηση, πριν από την βασιλική της Βραώνας. Σύμφωνα με άλλη άποψη, η αρχαϊκότητα αυτή μπορεί να πηγάζει και από μια εμμονή στην παράδοση».

https://byzantineattica.eie.gr/byzantineattica/view.asp?cgpk=490&xsl=detail&obpk=542&lg=el

Καλή ανάγνωση

Κι όμως στην αρχαιότητα υπήρξε ένα σπουδαίο ναυτικό οχυρό, με πύργους -παρατηρητήρια, με νεώσοικους και οχυρωμένο λιμάνι, με στρατό και τείχη μήκους 400μέτρων. Φυσικά, οι περισσότεροι το γνωρίζουμε από το λαμπρό, λευκό στολίδι στην κορυφή του, το ναό του Ποσειδώνα. Λίγο πιο κάτω υπήρχε και τέμενος αφιερωμένο στην αιώνια αντίπαλο του θυμωμένου θεού, την Αθηνά.

Στις μέρες μας κάθε τουρίστας που σέβεται τον εαυτό του πρέπει να το επισκεφθεί και να φωτογραφίσει το ηλιοβασίλεμα από την κορυφή του. Τάση που μάλλον βρίσκει τις απαρχές της στους πρώτους περιηγητές της νεότερης εποχής, ανάμεσά τους και τον λόρδο Βύρωνα, που επισκέπτονταν το μνημείο, για να το σχεδιάσουν, αλλά και για να αφήσουν πάνω του το όνομα τους χαραγμένο…σα να κέρδιζαν με αυτή την πονηριά το μοιράδι τους στην αιωνιότητα.

….Tο Σούνιο είναι μαγικό και εκπέμπει φως και μεγαλείο. Κάθε φορά που νιώθω πιεσμένη παίρνω το αμάξι και οδηγώ προς τα εκεί. Η διαδρομή μέσω της παραλιακής είναι πανέμορφη και η χαρά μου απερίγραπτη, όταν αρχίζω να το διακρίνω πριν τις τελευταίες στροφές. Φαντάζομαι πως για τους ναυτικούς που το αντικρίζουν από το πέλαγο το συναίσθημα θα είναι ανάλογης έντασης.

Η πιο ωραία του ώρα είναι το ηλιοβασίλεμα…συντροφιά με τις πέρδικες που τα τελευταία χρόνια μια οικολογική οργάνωση ελευθέρωσε στο χώρο, για να τις γλυτώσει από τους Έλληνες Έλμερ Φαντ …

]]> https://schoolpress.sch.gr/topiografimata/archives/112/feed 0 https://schoolpress.sch.gr/topiografimata/archives/107 https://schoolpress.sch.gr/topiografimata/archives/107#comments Sat, 18 Feb 2023 17:10:31 +0000 ΚΟΝΤΙΖΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ-ΣΤΥΛΙΑΝΗ http://schoolpress.sch.gr/topiografimata/?p=107 [...]]]> Μόνο μην με ρωτήσετε που «πέφτουν» τα Λαμπρικά, οι αρχαίες Λάμπρες…θα σας γελάσω. Την τελευταία φορά που έβαλα το gps για να τα εντοπίσω, βρέθηκα σε ένα χωράφι…και παρά το γεγονός ότι επί της λεωφόρου – ο θεός να την κάνει – Βάρης – Κορωπίου υπάρχουν οδοσημάνσεις που παραπέμπουν στα Λαμπρικά, εγώ Λαμπρικά δεν βρήκα!

Βρήκα όμως αυτό το πανέμορφο, μικρό εκκλησάκι, τον Άγιο Λουκά, ο οποίος βρίσκεται δίπλα στο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας. Για όσους ξέρουν την περιοχή, ερχόμενος από Κορωπί, στρίβεις δεξιά στην επιγραφή Λαμπρικά και βγαίνεις στον δρόμο που οδηγεί εσωτερικά και όχι από την λεωφόρο στην σχολή Ευελπίδων. Στο ξεκίνημα αυτού του δρόμου βρίσκεται το εκκλησάκι μας.

Να και μερικές πληροφορίες:

«Ο Άγιος Λουκάς έχει τον τύπο του μονόχωρου μικρού σταυρεπίστεγου ναού με καμαροσκέπαστο νάρθηκα στα δυτικά. Ανατολικά ο ναός καταλήγει σε αβαθή ημικυκλική αψίδα Ιερού. Χαρακτηριστικό του ναού είναι η πλαστικότητα των όγκων του, που τονίζεται από τον έντονα υπερυψωμένο μικρό νάρθηκα και προσδίδει μοναδικότητα σε σχέση με άλλους ομοιότυπους ναούς. Η ίδρυση του ναού ανάγεται στο 12ο αιώνα, όμως στο πέρασμα των αιώνων έχει υποστεί αρκετές μετασκευές και μόνο μερικά τμήματα διατηρούνται σήμερα από το αρχικό κτίσμα. Στο σύνολο του ο σημερινός ναός είναι μεταβυζαντινός και με τη βοήθεια κάποιων λεπτομερειών θα μπορούσε να τοποθετηθεί χρονολογικά στο 17ο αιώνα.

 Στην τοιχοδομία έχουν χρησιμοποιηθεί αρχαίες δουλεμένες πέτρες και έχουν ενσωματωθεί πολλά αρχαία ή παλαιοχριστιανικά μέλη κάποια από τα οποία υπάρχουν διάσπαρτα γύρω από την εκκλησία. Πολλές δυσκολίες παρουσιάζει η χρονολόγηση του νάρθηκα.  Στο εσωτερικό του ναού, στο υπέρθυρο της εισόδου από το νάρθηκα στον κυρίως ναό υπάρχει αρχαία επιτύμβια ενεπίγραφη στήλη, ενώ στο δάπεδο σώζονται παλαιές πλάκες. Στο βόρειο τοίχο του κυρίως ναού, υπάρχουν δύο τυφλές αψίδες. Το τέμπλο είναι κτιστό με μια είσοδο, την Ωραία Πύλη.

Το μοναδικό ιστορικό στοιχείο που γνωρίζουμε για το ναό είναι ότι αποτελούσε το καθολικό μιας Μονής της Εκκλησίας των Αθηνών, που αναφέρεται σε πράξη του πάπα Ιννοκεντίου του Δ΄, στα 1209, όταν η Αττική βρισκόταν υπό την κυριαρχία της γαλλικής δυναστείας των De la Roche.

Όσον αφορά στην ιστορία της περιοχής, στην εγγύς και στην ευρύτερη περιοχή εντοπίζεται ο μεγάλος αρχαίος Δήμος Λάμπτραι της Ερεχθηίδος φυλής με ιδρυτή κατά μία παράδοση τον Λαμπτρέα, γαμπρό του βασιλέως των Αθηνών Κόδρου. Υπάρχουν ενδείξεις ζωής από τους προϊστορικούς μέχρι τους μεσαιωνικούς χρόνους, καθόσον έχουν βρεθεί σημαντικά ευρήματα από το 4000 π.Χ (4). Αποτελείτο από δύο κέντρα : των Παραλίων Λαμπτρών (Υπέρνερθεν) και Άνω Λαμπτρών (Καθύπερθεν). Και τα δύο κέντρα έχουν εντοπιστεί με βεβαιότητα, οι μεν Παράλιαι Λάμπτραι στη θέση Κίτσι, οι δε Άνω Λάμπτραι στα Λαμπρικά, στην περιοχή που βρίσκεται ο Ναός, όπου ανθούσε παλαιότερα το ομώνυμο μεσαιωνικό χωριό και του οποίου η ζωή του συνεχίστηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας».

https://imml.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=1111&Itemid=723