Χαίρετε αγαπητοί αναγνώστες! Στο τελευταίο μέρος του αφιερώματός μας στη Μόνα Λίζα, θα μιλήσουμε ξανά για διάφορες περιπέτειες του πίνακα σε συνδυασμό με κάποια μυστικά της ζωγραφικής, ενώ θα αναλυθεί και το περίφημο χαμόγελό της.
Ο «θεραπευτής» της ρωγμής
Οι έφοροι του Λούβρου ξεφύσηξαν ανακουφισμένοι όταν συνειδητοποίησαν πως η Μόνα Λίζα όχι μόνο δεν έφερε καμία «πληγή» από τη διετή απομάκρυνσή της, αλλά κάποιος είχε τοποθετήσει σφιγκτήρες για τη σταθεροποίηση της ρωγμής (οι λεγόμενοι σφιγκτήρες πεταλούδα, που ονομάστηκαν έτσι λόγω του σχήματός τους). Ο ένας είχε αφαιρεθεί στις αρχές του 1900 ίσως λόγω της κλοπής.
Απροσδόκητη ανακάλυψη
Λίγο πριν το κλείσιμο του μουσείου στις 30/12/1956, ένας άντρας εκσφενδόνισε μία πέτρα στη Μόνα Λίζα, με αποτέλεσμα να σπάσει το τζάμι του κάδρου της και να γδαρθεί ο αγκώνας της. Εξαιτίας αυτού του συμβάντος, ήρθε στην επιφάνεια το gesso, που έδωσε την ευκαιρία στους εφόρους να διαπιστώσουν κάτι. Η βάση είχε πάχος ενός χιλιοστού, το διπλάσιο από ό,τι συνηθιζόταν, που ευνοούσε όμως την επιχρύσωση με σφυρηλατημένο χρυσό.
Χρυσός και τέχνη
Στη μεσαιωνική τέχνη συναντώνται πλήθος αγιογραφιών με χρυσό. Η συγκεκριμένη τεχνική ήταν ήδη γνωστή από την αρχαία Αίγυπτο και οι διεργασίες της είχαν αλλάξει κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Ο χρυσός όταν σφυρηλατείται είναι λεπτός, αλλά συγκρατείται. Στη σύνθεση μίας ζωγραφιάς με χρυσό χρησιμοποιούνταν αρχικά ένα μείγμα από κόκκινο πηλό, νερό και κόλλα και κατόπιν κολλούσαν τα φύλλα στη βάση του gesso. Ακολουθούσε τριβή με ένα ειδικό εργαλείο που πρόσδιδε λάμψη όχι στον χρυσό αλλά στον πηλό. Παλιότερα τα εργαλεία αυτά ακονίζονταν με δόντια σκύλου ενώ σήμερα με αχάτη (ορυκτό). Η παχιά βάση του gesso υποστήριζε το σκάλισμα των φύλλων χρυσού. Στην Αναγέννηση, όμως, αυτή η μορφή διακόσμησης ατόνησε, γι’ αυτό και το πάχος του gesso έγινε λεπτότερο. Ενδέχεται, λοιπόν, το παχύ στρώμα του στη Μόνα Λίζα να οφείλεται στην επίδραση της αγιογραφίας.
Τα «τραύματά» της
Οι έφοροι του Λούβρου δεν αποκατέστησαν ποτέ την «ουλή» που προκάλεσε ο ταραχοποιός της 30ης Δεκεμβρίου. Ακόμη και σήμερα είναι ιδιαίτερα ορατή. Μία ακόμα εξέταση υπέρυθρων ακτινών έφερε στο φως και άλλα τραύματά της καθώς και κάποια μυστικά. Αρχικά, επιβεβαιώθηκε το ότι είχε χρησιμοποιηθεί λαζουλίτης στον ουρανό, μέσω υπέρυθρου φθορισμού που «έσκαψε» το στρώμα βερνικιού, το οποίο είχε καλύψει το αυθεντικό χρώμα. Ακόμα, μέσω της εξέτασης αυτής διαφάνηκε κάτι το οποίο αλλάζει την οπτική για το χτένισμά της. Παρατηρήθηκε ότι μόνο λίγες τούφες ήταν λιτές, παραπέμποντας έτσι σε ένα συνηθισμένο χτένισμα της εποχής, με το οποίο τα περισσότερα μαλλιά ήταν πιασμένα πίσω με μερικές τούφες μπροστά. Σχετικά με τον πίνακα διαφάνηκε ότι έχει ένα «φούσκωμα» στο μισό μέρος του. Το μόνο που απαιτείται τώρα για την διατήρησή της στους επόμενους αιώνες είναι η προφύλαξή της από ακατάλληλες θερμοκρασίες και την υγρασία.
Το τοπίο
Το τοπίο που αχνοφαίνεται πίσω από το μπαλκόνι όπου κάθεται η Τζοκόντα μοιάζει άγριο και αρχέγονο. Ο Λεονάρντο φαίνεται να μην εμπνεύστηκε από κάποιο μέρος της Ιταλίας, καθώς δεν συναντώνται τέτοια στοιχεία εκεί. Απλά του άρεσε ιδιαίτερα αυτή η αίσθηση του δυσπρόσιτου και άγριου τοπίου.
Το αινιγματικό χαμόγελο
Έφτασε η στιγμή για το μυστηριώδες χαμόγελο, εκείνο που αν δεν αναλυόταν από ειδικά λογισμικά, θα ήταν ακόμα δύσκολο στην ερμηνεία του. Λογισμικό που αποκωδικοποιεί εκφράσεις αποκαλύπτει ότι η Μόνα Λίζα εκφράζει έξι συναισθήματα: θυμό, χαρά, έκπληξη, αποστροφή, φόβο και λύπη. Τα αποτελέσματα αυτά προέκυψαν από την επεξεργασία του δρ. Τόμας Χουάνγκ, που ηγούνταν του τομέα αυτού. Σύμφωνα με τον Χουάνγκ, εντοπίζονται 12 ενδείξεις συναισθημάτων: 4 στο στόμα, 1 σε κάθε φρύδι, βλέφαρο, μάγουλο και χείλος, και μέσω ενός αλγορίθμου οδηγήθηκαν στην ερμηνεία του. Όταν ένας συνεργάτης του Χουάνγκ επανέλαβε τη διαδικασία, είχε στα χέρια του τα εξής αποτελέσματα: 83% χαρά, 6% φόβος και 5% αποστροφή. Η ανάλυση αυτή εφαρμόστηκε και στην προσωπογραφία του Λεονάρντο, που ο ίδιος φιλοτέχνησε. Τα αποτελέσματα ήταν: 76% λύπη και 24% θυμός.
Όταν η δρ. Λίλιαν Σβάρτζ, που είναι ειδικός στα γραφικά, γύρισε το πορτρέτο του στην ίδια ευθεία με την κατεύθυνση που έχει το δημιούργημά του και τα διχοτόμισε ηλεκτρονικά, τα ένωσε… Αυτό ήταν το αποτέλεσμα. Όπως μπορείτε να δείτε, τα χαρακτηριστικά τους εφάπτουν με ακρίβεια.
Λόγω αυτού, γεννήθηκε η θεωρία ότι ο Λεονάρντο αποτύπωσε τα δικά του χαρακτηριστικά στην Τζεραρντίνι, όμως αυτή η θεωρία δεν υποστηρίχτηκε από πολλούς. Για την επαλήθευση της θεωρίας αυτής διενεργήθηκαν και άλλα πειράματα. Όταν μαθητής του Χουάνγκ εφάρμοσε ένα πρόγραμμα με το οποίο έκανε τρισδιάστατη τη Μόνα Λίζα, μπόρεσε να αλλάξει την έκφρασή της, ρυθμίζοντας τον αλγόριθμό με τις τιμές 76% λύπη, 24% θυμός. Το αποτέλεσμα ήταν να επιβεβαιωθεί η θεωρία αυτή.
Με σκυτάλη αυτά τα στοιχεία πραγματοποιήθηκε ένα ακόμα πείραμα, όπου χρησιμοποιήθηκε ένα πρόγραμμα που αναγνωρίζει το φύλο. Όταν στην κάμερα του υπολογιστή εμφανίστηκε ο μαθητής του Χουάνγκ, το πρόσωπό του διαγράφηκε από ένα μπλε τετράγωνο περίγραμμα, που δηλώνει ότι είναι αρσενικό, όπως συνέβη και με τον Λεονάρντο. Η θεωρία καταρρίφθηκε όταν στη Μόνα Λίζα εμφανίστηκε ένα κόκκινο τετράγωνο, ένδειξη ότι πρόκειται για θηλυκή μορφή. Όμως, ακόμα και μετά από αυτές τις αναλύσεις δεν μπορεί να εξηγήσει επαρκώς την έκφρασή της.
Το μήνυμα της Δημιουργίας
Εκείνο τον καιρό ο Λεονάρντο τελείωνε την ανατομία. Έχοντας έρθει αντιμέτωπος με την ανάλυση του εμβρύου, είχε εντυπωσιαστεί. Κοιτώντας καλύτερα το τοπίο, μπορούμε να νιώσουμε μία ανατριχίλα. Η τραχύτητα των βουνών, το μυστήριο που κρύβεται στο βάθος, το δέος που προκαλεί η επιβλητικότητα της φύσης, εντείνει τη σοφία του ανερμήνευτου χαμόγελου. Και αν η Μόνα Λίζα δεν είναι απλά μία νεαρή γυναίκα αλλά σύμβολο της δημιουργίας; Αν η γυναικεία φύση της μας καλεί να αναλογιστούμε το μυστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης;
Τέλος τέταρτου μέρους!
Μαρία – Σοφία Καρανίκα
