«Οι σημάντορες άνεμοι που ιερουργούνε

που σηκώνουν το πέλαγος σαν Θεοτόκο

που φυσούν κι ανάβουνε τα πορτοκάλια

που σφυρίζουν στα όρη και έρχονται

ο Μαΐστρος, ο Λεβάντες, ο Γαρμπής

ο Πουνέντες, ο Γραίγος, ο Σιρόκος

η Τραμουντάνα, η Όστρια»

Οδυσσέας Ελύτης, «Δοξαστικόν» από το Άξιον Εστί

    Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, οι άνεμοι ήταν τέσσερις και μάλιστα Θεοί: ο Βορέας, ο Νότος, ο Εύρος και ο Ζέφυρος. Ο Αίολος, διορισμένος από τον Δία, κρατούσε τους ανέμους κλεισμένους σε έναν ασκό και τους άφηνε ελεύθερους μόνο με εντολή του Δία…

    Σήμερα, ονομάζουμε άνεμο κάθε αισθητή οριζόντια μετακίνηση του αέρα που περιβάλλει τη Γη, κυρίως κοντά στην επιφάνειά της. Η εμφάνιση του ανέμου οφείλεται κυρίως σε δύο λόγους:

• Στη θέρμανση της επιφάνειας της Γης από τον Ήλιο, που είναι διαφορετική σε κάθε γεωγραφικό πλάτος.
• Στην περιστροφή της Γης περί τον άξονά της.

Παίζουν ρόλο και τοπικά φαινόμενα που έχουν να κάνουν με τη μορφολογία του εδάφους, το κλίμα κ.ά.

    Αναλυτικότερα, όταν μια περιοχή θερμαίνεται περισσότερο από μια γειτονική της, ο αέρας αραιώνει και ανέρχεται, με αποτέλεσμα εκεί να μειώνεται η ατμοσφαιρική πίεση. Αντίστροφα, σε μια γειτονική ψυχρή περιοχή η ατμοσφαιρική πίεση αυξάνεται. Τότε πραγματοποιείται ροή αέρα, δηλαδή άνεμος, από την ψυχρή προς τη θερμή περιοχή (από την περιοχή μεγάλης πίεσης προς την περιοχή μικρής πίεσης).

    Ας εξετάσουμε τη δημιουργία της θαλάσσιας αύρας: λέγεται και «μπάτης» ή «μπουκαδούρα» και πρόκειται για άνεμο που πνέει από το πρωί ως το μεσημέρι από τη θάλασσα προς τη γειτονική στεριά και είναι εύκολα παρατηρήσιμος, όταν ο καιρός είναι αίθριος, ώστε να μην υπάρχουν άλλα φαινόμενα. Νωρίς το πρωί η θερμοκρασία θάλασσας και στεριάς είναι ίδια και δεν υπάρχει μπάτης. Καθώς η μέρα προχωρά, ο αέρας πάνω από τη στεριά θερμαίνεται νωρίτερα σε σχέση με αυτόν πάνω από τη θάλασσα (η στεριά έχει μικρότερη θερμοχωρητικότητα από τη θάλασσα). Γι’ αυτό ο αέρας πάνω από τη θάλασσα έχει πιο μεγάλη πίεση από τον αέρα ίδιου ύψους πάνω από τη στεριά. Έτσι, γίνεται ροή αέρα από τη θάλασσα προς τη στεριά.

    Γενικότερα, οι ροές των ανέμων φαίνονται στο ανεμολόγιο. Η διεύθυνσή τους καθορίζεται από το σημείο του ορίζοντα από το οποίο προέρχονται. Η ονομασία τους έχει ποικίλες προελεύσεις. Για παράδειγμα:

• Βοριάς ή Τραμουντάνα: από το ιταλικό tramontana (=έρχεται από τα βουνά)
• Πουνέντες: από το ιταλικό ponente (=δυτικός)
• Λίβας: από το αρχαιοελληνικό Λίψ (=από τη Λιβύη)
• Όστρια: από το ιταλικό ostro (=νότιος)
• Γαρμπής: από το αραβικό garbi (=δυτικός)

    Η ταχύτητα και οι συνέπειες των ανέμων περιγράφονται από την κλίμακα Beaufort (Μποφόρ), π.χ.:

• 1 Μποφόρ: Σχεδόν άπνοια, ελαφρές ζάρες στη θάλασσα
• 3 Μποφόρ: Ασθενής, κυματάκια μέχρι 60 cm («προβατάκια»)
• 7 Μποφόρ: Σχεδόν θυελλώδης, κύματα 5 m, η θάλασσα άσπρη από τον αφρό, δύσκολο το περπάτημα κόντρα στον άνεμο
• 9 Μποφόρ: Ισχυρή θύελλα, δύσκολη η όρθια στάση στη στεριά
• 12 Μποφόρ: Τυφώνας, κύματα 15 m, δεν φαίνεται αν ένα σκάφος στη θάλασσα είναι πάνω στο νερό ή στον αέρα

Γιάννης Πουλόπουλος

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

Ο αέρας στην ελληνική φιλοσοφία

Ο Αναξιμένης, Ίωνας με καταγωγή από τη Μίλητο, προσωκρατικός φυσικός φιλόσοφος, μαθητής του Αναξίμανδρου, υποστήριζε ως πρώτη αρχή του κόσμου τον αέρα, το αραιότερο στοιχείο της ύλης, μια αχανή και άπειρη πνοή που διαπερνά τα πάντα.

Όπως η ψυχή, όντας αέρας, μας συγκρατεί, έτσι και το πνεύμα και ο αέρας περιέχουν ολόκληρο τον κόσμο. Αναξιμένης (περ. 585-525 π.Χ.)

Ο Πυθαγόρας δίδασκε ότι τα τέσσερα στοιχεία – αήρ, πυρ, ύδωρ και γαία – αποτελούν μία Τετρακτύ, αντιστοιχίζοντας τη φωτιά προς τη μονάδα, τον αέρα προς τη δυάδα, το νερό προς την τριάδα και τη γη προς την τετράδα, όπως μας αναφέρει ο Ιάμβλιχος.

Ο Πλάτωνας όρισε για κάθε στοιχείο ένα γεωμετρικό στερεό, το τετράεδρο για τη φωτιά, το εξάεδρο για τη γη, το οκτάεδρο για τον αέρα, το δωδεκάεδρο για τον αιθέρα, και το εικοσάεδρο για το νερό.

Εννοιολογικές διαδρομές…

    Στα λατινικά η λέξη «άνεμος» πέρασε ως «animus» αλλά με διαφορετικό εννοιολογικό περιεχόμενο: σημαίνει την ψυχή. Είναι προφανής η σύνδεση του ανέμου με το ρήμα πνέω και τη λέξη πνοή, κι ακολούθως την αναπνοή – ζωτικής σημασίας λειτουργία του ανθρωπίνου (κι όχι μόνο) οργανισμού. Όταν παύσει ο άνθρωπος να αναπνέει, ξεψυχάει, χάνει δηλαδή την ψυχή του και πεθαίνει. Έτσι, γίνεται κατανοητή και η εννοιολογική σύνδεση του ανέμου με την ψυχή.

    Για εμένα ο αέρας είναι το πιο «γοητευτικό» από τα τέσσερα στοιχεία της φύσης. Κι αυτό, γιατί τα άλλα τρία μπορώ να τα αντιληφθώ με την όραση, αλλά ο α-έρας, ο άν-εμος,  έχει αυτό το άλφα το στερητικό μπροστά, που τον καθιστά α-όρατο αλλά και μυστηριωδώς α-παραίτητο… Κάθε τι που μας καθορίζει, αλλά δεν το βλέπουμε, διατηρεί αυτή τη μαγεία ενός μυστικού κόσμου που αποκαλύπτεται στον άνθρωπο με έναν «αέρινο» τρόπο. Ίσως, η πανέμορφη ελληνική λέξη «ψυχανεμίζομαι» να περικλείει και να σφραγίζει μια κοσμική σοφία για τον αιώνιο και άναρχο Λόγο…

Άγγελος Τζαλαλής

DUST IN THE WIND-KANSAS

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

«Δέδυκε μεν α Σελάνα και

Πληιάδες – μέσαι δε νύκτες

Παρα δ’ έρχεται ώρα

Εγώ δε μόνα καθεύδω»

Μετάφραση:

«Η Σελήνη έδυσε και

η Πούλια – είναι μεσάνυχτα

Η ώρα περνά κι εγώ κοιμάμαι μόνη»

ΕΛΥΤΗΣ - «Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου»

«Μπορεί και μακριά πολύ μέσα στων

Ουρανών τ’αποκαΐδια την

Ανδρομέδα, την Άρκτο ή την Παρθένο…

Άραγες να’ναι η μοναξιά

Σ’ όλους τους κόσμους ίδια;»

ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ – «Ο Σταυρός του Νότου»

Βάρδια πλάι σε κάβο φαλακρό

Κι ο Σταυρός του Νότου με τα στράλια.

Κομπολόι κρατάς από κοράλια

Κι άκοπο μασάς καφέ πικρό.

Το Άλφα του Κενταύρου μια νυχτιά

Με το παλλινώριο πήρα κάτου

Μούπες με φωνή ετοιμοθανάτου:

«Να φοβάσαι τ’ άστρα του Νοτιά»

ΠΑΛΑΜΑΣ – «Γύρω στο εφτάστερο τ’ αμάξι»

Γύρω στο εφτάστερο τ’ αμάξι

Αμέτρητοι γιγάντων κόσμοι και θηρίων,

Ο Γαλαξίας, ήλιων ωκεανός, ο Ωρίων,

Τα Ζώδια, του Απείρου τέρατα και τρόμοι.

Μουγκρίζει ο Λέων στην ερμιά των αιθερίων,

Κι η Λύρα παίζει, και σαν τρόπαιο και η Κόμη

Της Βερενίκης δείχνεται, ρυθμοί και νόμοι

Μέσα στο χάος χάνονται των μυστηρίων.

Και με τον Ήλιο Κρόνος, Άρης, Γη, Αφροδίτη,

Σέρνονται φεύγουν, τρέχουνε κυνηγημένοι

Προς του Ηρακλή το μεγαλόκοσμο μαγνήτη.

Μόνο η ψυχή μου, σαν το πολικό τ’ αστέρι

Ασάλευτη, όμως λαχταρίζοντας προσμένει.

Δεν ξέρει από πού έρχεται, πού πάει δεν ξέρει.

Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΑΣ ΟΥΡΑΝΙΑΣ (Γιάννης Πουλόπουλος)

Στην Ελληνική Μυθολογία η Ουρανία ήταν μία από τις εννέα Μούσες. Θεωρούνταν εφευρέτης και προστάτης της Αστρονομίας και της Αστρολογίας. Κατοικία της ήταν ο ουράνιος θόλος, εξ ου και το όνομά της.

Όλα τα ουράνια σώματα φαίνονται από τη Γη σαν να βρίσκονται στην εσωτερική επιφάνεια μιας γιγάντιας σφαίρας, στο κέντρο της οποίας βρίσκεται η Γη. Η εντύπωση αυτή είναι τόσο έντονη, ώστε οδήγησε τους αρχαίους αστρονόμους στην υπόθεση ότι η Γη βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντος. Η φανταστική αυτή σφαίρα έχει απροσδιόριστη ακτίνα και αποκαλείται ουράνια σφαίρα ή ουράνιος θόλος. Πάνω στον ουράνιο θόλο προβάλλονται τα ουράνια σώματα.

Οι αστέρες στον ουρανό δεν διαμοιράζονται ομοιόμορφα. Άλλες περιοχές είναι κατάσπαρτες από λαμπρούς αστέρες, ενώ άλλες είναι πολύ φτωχές.

Αστερισμό ονομάζουμε κάθε αυθαίρετο τμήμα του ουράνιου θόλου που περιέχει μια κάπως ξεχωριστή ομάδα αστέρων. Τα διάκενα που υπάρχουν μεταξύ των αστερισμών μάς επιτρέπουν να τους διακρίνουμε από τους γειτονικούς τους. Οι αστέρες ενός αστερισμού στην πραγματικότητα δεν έχουν σχέση μεταξύ τους και δεν βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο, αλλά σε διαφορετικές αποστάσεις καθένας από τη Γη. Οι αστέρες σήμερα κατανέμονται σε 88 αστερισμούς. Οι αρχαιότεροι αστερισμοί ορίστηκαν από τους λαούς της Μεσοποταμίας και υιοθετήθηκαν από τους αρχαίους Έλληνες. Αυτοί τους εμπλούτισαν με τη μυθολογία τους και μας παρέδωσαν σχεδόν όλους τους αστερισμούς που είναι ορατοί από τα βόρεια γεωγραφικά πλάτη. Έτσι, ο Ουρανός μεταβλήθηκε σε «ζωολογικό κήπο» όπου υπάρχουν λέοντες, άρκτοι, ιχθύες, ίπποι, κύνες… Ταυτόχρονα, υπάρχουν αντικείμενα όπως λύρα, βέλος, ζυγός αλλά και πολλοί μυθικοί ήρωες…

Κάποιοι σπουδαίοι αστερισμοί, οι οποίοι -όχι τυχαία- αναφέρονται και στους ποιητές-μύστες στην αρχή του άρθρου αυτού, είναι οι παρακάτω:

Ο Ηρακλής

Είναι γονυκλινής, κρατάει στο δεξί του χέρι το ρόπαλο και στο αριστερό του τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το ηλιακό σύστημα κινείται ως σύνολο προς τον αστερισμό του Ηρακλή.

Η Μεγάλη και η Μικρή Άρκτος

Η νύμφη Καλλιστώ, κόρη του βασιλιά της Αρκαδίας Λυκάονα, γέννησε από το Δία τον Αρκάδα. Η Ήρα από ζηλοτυπία τη μεταμόρφωσε σε άρκτο (αρκούδα). Ο Δίας, για να τη σώσει, την έκανε αστερισμό στον ουρανό (τη Μεγάλη Άρκτο) και κοντά της τοποθέτησε τον Αρκάδα (τη Μικρή Άρκτο). Η Ήρα θύμωσε πολύ για αυτή τη μεγάλη τιμή και απαγόρευσε και στους δύο να δύουν, γι΄ αυτό είναι αειφανείς αστερισμοί. Ο Πολικός Αστέρας είναι ένα αστέρι της Μικρής Άρκτου που δείχνει πάντα το βορρά της Γης.

Ο Ταύρος

Στον αστερισμό αυτό ανήκει το αστρικό σμήνος που οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν Πλειάδες και εμείς σήμερα το λέμε Πούλια.

Ο Νότιος Σταυρός ή Σταυρός του Νότου

Είναι ορατός από γεωγραφικά πλάτη νότια της Αιγύπτου. Οι τέσσερις αστέρες του σχηματίζουν σταυρό που από κάτω του δείχνει τον νότο της Γης. Υπάρχει στη σημαία πέντε χωρών του νότου (Αυστραλία, Βραζιλία, Νέα Ζηλανδία, Νέα Γουινέα, Σαμόα). Στη συνείδηση των ναυτικών ερμηνεύεται αμφίσημα είτε ως σημάδι ελπίδας είτε συνηθέστερα ως προάγγελος μαρτυρίων…

Αιμιλία Σαρρή – Ο Σταυρός του Νότου (μουσική Θ. Μικρούτσικος, ποίηση Ν. Καββαδίας)

 [There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ – «Ο Ελεγκτής»

Ένας μπαξές γεμάτος αίμα

είν΄ ο ουρανός

και λίγο χιόνι

έσφιξα τα σχοινιά μου

πρέπει και πάλι να ελέγξω

τ΄ αστέρια

εγώ

κληρονόμος πουλιών

πρέπει

έστω και με σπασμένα φτερά

να πετάω

PER ASPERA AD ASTRA (Άγγελος Τζαλαλής)

Η Ποίηση είναι Λόγος. «Εν αρχή ην ο Λόγος». Ως εκ τούτου και η Ποίηση είναι «εν αρχή». Είναι, όπως άλλωστε δηλώνει και η ετυμολογία της, η δημιουργία. Κι όχι μόνο. Είναι η δημιουργία, η πορεία και το τέλος του κόσμου. Οι ποιητές έχουν μέσα τους τον Αιώνιο Λόγο, όπως και όλοι οι άνθρωποι, αλλά διαθέτουν και το χάρισμα της σύνθεσης. Πολλές φορές δεν γράφουν σκεπτόμενοι τι θα γράψουν, αλλά νιώθουν πως «καθοδηγούνται» από κάτι που προέρχεται από τα δικά τους εσωτερικά βάθη, αλλά συνάμα κι από το πιο μακρινό και το πιο αρχέγονο μέρος του σύμπαντος. Άλλοι το λένε Θεό. Άλλοι το λένε Βούληση. Άλλοι το λένε Ουρανό. Οι ποιητές θέλουν να μιλήσουν για τον άνθρωπο και τα πάθη του. Ψαχουλεύουν με τις λέξεις (αν μπορώ να το περιγράψω έτσι) την ανθρώπινη μοίρα και στριφογυρνούν στο μικρόκοσμο του νου και της ψυχής. Συχνά απελπίζονται όμως, γιατί αισθάνονται πως η απάντηση στο αίνιγμα της Σφίγγας -ο άνθρωπος- δεν είναι παρά ένα ερωτηματικό… ένα θραύσμα της Δημιουργίας, που λαχταρά την ένωση ακόμα και με το πιο μακρινό αστέρι του μακρόκοσμου. «Είμαστε αστερόσκονη» λένε. Κι ο συνάδελφός μου των θετικών επιστημών ξέρω ότι καταφάσκει σε αυτό. Πώς λοιπόν η αστερόσκονη να μη νοσταλγεί τα αστέρια; Πώς να μη νιώθει ότι η Γη δεν είναι παρά μια προσωρινή κατοικία και η αληθινή κατοικία της είναι όλος ο ουρανός, όλο το σύμπαν, όλη η πλάση; Και πώς, κάθε φορά που νιώθει η ψυχή του ανθρώπου να πνίγεται στο σώμα από τα πάθη, να μη λαχταρά την απελευθέρωση και την ένωση; Μήπως, λοιπόν, εκεί στον Ουρανό βρίσκεται η λύση στο αίνιγμα «Άνθρωπος»; Μήπως κάπου αλλού είναι η μακαριότητα και η ελευθερία και η αγάπη; Εκεί όπου όλα γίνονται ένα και το ένα γίνεται το παν;

Δεν με εκπλήσσει που η ποίηση βρίθει από ουρανό κι αστέρια. Θα με εξέπληττε αν κοιτούσε χαμηλά κι αν σερνόταν. Όσο πλανιέται η ανθρώπινη ποίηση στα αστέρια, υπάρχει ελπίδα. Κάτι θα σηκώνει ολοένα και ψηλότερα το πνεύμα μας, μέχρι να επιστρέψουμε εκεί που πραγματικά ανήκουμε…

Crosby, Stills, Nash & Young – Woodstock (We are stardust)

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

Ο πυρήνας του νοήματος

Κι όσο μιλάω ακούγοντας

μια γλώσσα ξένη όλο γυαλιά

θρυμματισμένα, σκέφτομαι

ποιο μπορεί να’ ταν το κρυμμένο νόημα

του ακέραιου πυρήνα

ή μήπως η έκρηξη

να’ ταν εκείνη μόνη απ’ την αρχή

ο αληθινός πυρήνας

όλων των νοημάτων.

Μ’ άλλες μορφές περιπλανιούνται

τώρα κάπου τα πρωτόνια

που έπλασαν τα χείλη του Ομήρου

Αλλού τα quarks από τα

δάχτυλα του Μπαχ

Κι ίσως στο μήλο που δαγκώνεις λαίμαργα

να ’χει απομείνει κάτι από το μήλο του Αδάμ

κάτι από του Νεύτωνα

κάτι από εκείνο του Γουλιέλμου Τέλου

Και ποιος ποτέ νομίζεις θα νοιαστεί

τι πάει στο χώμα, στα νερά, στον άνεμο

Τα πάντα χάνονται για πάντα

μες στο Σύμπαν.

Ξέχνα τα.

Αντώνης Φωστιέρης, Θάνατος ο Δεύτερος

Στο προηγούμενο άρθρο μας* η Ποίηση «συνομιλούσε» με την Επιστήμη και, πιο συγκεκριμένα, με τη Χημεία. Με «πυξίδα» το ποίημα του Αντώνη Φωστιέρη «Ο πυρήνας του νοήματος» από την ποιητική του συλλογή «Θάνατος ο Δεύτερος» θα ταξιδέψουμε αυτή τη φορά νοερά στον ωκεανό της Φυσικής, ελπίζοντας να εντοπίσουμε κάποια σημεία φωτεινά, καθώς περιπλανιόμαστε στις σκοτεινές και αρχέγονες σπηλιές του χρόνου…

Η μεγάλη έκρηξη (Big Bang) είναι η κοσμολογική θεωρία σύμφωνα με την οποία το Σύμπαν δημιουργήθηκε από μια υπερβολικά θερμή και πυκνή κατάσταση, πριν από 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια περίπου…

«ή μήπως η έκρηξη/ να’ ταν εκείνη μόνη απ’ την αρχή/ ο αληθινός πυρήνας/ όλων των νοημάτων»

Τη στιγμή της μεγάλης έκρηξης δημιουργήθηκε ο χώρος, ο χρόνος, η ύλη και η ακτινοβολία. Αυτή η θεωρία είναι σήμερα η πιο διαδεδομένη στην επιστημονική κοινότητα. Εκείνη τη στιγμή, όλη η ύλη που παρατηρούμε σήμερα βρισκόταν σε έναν χώρο μικρότερο από ένα πορτοκάλι! Επικρατούσαν άγνωστοι φυσικοί νόμοι.

• Στα 10^-43 sec το σύμπαν είχε θερμοκρασία 10³² βαθμούς. Οι τέσσερις δυνάμεις της φύσης που υπάρχουν σήμερα (η ισχυρή πυρηνική, η ασθενής πυρηνική, η ηλεκτρομαγνητική και η βαρυτική) ήταν ενωμένες σε μια υπερδύναμη.
• Στα 10^-32 sec ο κόσμος είναι μια ταραγμένη καυτή σούπα ηλεκτρονίων, quarks και antiquarks.
• Στα 10^-10 sec σχηματίζονται τα πρωτόνια και τα νετρόνια. Τα quarks «φυλακίζονται» μέσα σε αυτά. Είναι η εποχή των αδρονίων.
• Στα 100 sec σχηματίζονται οι πρώτοι πυρήνες υδρογόνου, ηλίου, λιθίου. Η θερμοκρασία έχει πέσει στους 10¹⁰  βαθμούς.
• Στα 380.000 έτη τα ηλεκτρόνια συνδέονται με τους πυρήνες και σχηματίζονται τα πρώτα άτομα υδρογόνου, ηλίου, λιθίου.
• Στο 1 δις έτη σχηματίζονται οι πρώτοι γαλαξίες. Ο δικός μας γαλαξίας έχει ηλικία μεταξύ 10,7 και 12,1 δις έτη και εξελίσσεται διαρκώς.

Κανένας δεν ξέρει τι υπήρχε πριν την μεγάλη έκρηξη, τι την τροφοδότησε και με τι έμοιαζε ο κόσμος πριν από αυτήν. Η Ελληνική Γλώσσα αποτυπώνει στις λέξεις «πυρ – πυρήνας» την πρώτη αυτή έκρηξη φωτιάς, όταν άρχισαν να δημιουργούνται «τα πάντα» από «το έν». Το πυρ, ήδη μέσα στη σκέψη των προσωκρατικών φυσικών φιλοσόφων** γίνεται η πύλη, η αφετηρία απ΄ όπου αρχίζει ο χρόνος να «μετράει» και το ζέον ύδωρ να ρέει σχηματίζοντας ένα νοήμον σύμπαν που κατακερματίζεται αδιάκοπα.

«Τα πάντα χάνονται για πάντα/ μες στο Σύμπαν./ Ξέχνα τα.»

Ο άνθρωπος που κοιτάει με τα μάτια του και αντιλαμβάνεται τον κόσμο με τις αισθήσεις του, μπορεί μόνο στιγμιότυπα να αντικρίσει ∙ στιγμές φθοράς των πάντων, που όμως συντελούν στην αφθαρσία του παντός. Η Ποίηση, η μεγάλη και η πρώτη, είναι η ίδια η Δημιουργία του Κόσμου. Μόνο μέσα από τον εαυτό της μπορεί να αναγνωριστεί νοερά, δηλαδή από την Ποίηση, τη μικρή, τη διαλεκτική του Ανθρώπου, που έρχεται με τις λέξεις απλώς να φωτογραφίσει (σαν διαστημικό τηλεσκόπιο) τη γέννηση και τη φθορά. Εκεί διαπιστώνεται πάλι, ωστόσο, η αδυναμία της σύνθεσης του ενός και μοναδικού Νου, καθώς αυτός κρύβεται πίσω από τον Χρόνο και τον Χώρο… Ο Ποιητής είναι εκεί. Ο ποιητής Αντώνης Φωστιέρης καταλήγει σαρκαστικά «Ξέχνα τα», κλείνοντας το μάτι στη λήθη, καταυγάζοντας όμως συνάμα την αλήθεια…

«Μ’ άλλες μορφές περιπλανιούνται/ τώρα κάπου τα πρωτόνια/ που έπλασαν τα χείλη του Ομήρου/ Αλλού τα quarks από τα/ δάχτυλα του Μπαχ/ Κι ίσως στο μήλο που δαγκώνεις λαίμαργα/ να ’χει απομείνει κάτι από το μήλο του Αδάμ…»

Τα πρωτόνια έχουν απροσδιόριστα μεγάλο χρόνο ζωής (υπολογίζεται γύρω στα 16×10³³ έτη). Επομένως, αυτά που σχηματίστηκαν στα 10^-10 sec συνεχίζουν να υπάρχουν μέχρι και σήμερα κρυμμένα στα σώματα που υπάρχουν στο σημερινό κόσμο. Γύρω μας δημιουργούνται και καταστρέφονται συνεχώς σώματα. Βαθιά κάπου μέσα σε αυτά, κάποια στοιχειώδη σωματίδια μεταφέρονται άφθαρτα από το ένα στο άλλο.

«Και ποιος ποτέ νομίζεις θα νοιαστεί/ τι πάει στο χώμα, στα νερά, στον άνεμο»

Κατά τον Εμπεδοκλή, τα στοιχεία της φύσης (η γη, το πυρ, το ύδωρ, ο αήρ κι ο αιθήρ) άφθαρτα, αιώνια και αναλλοίωτα μέσα από τις μίξεις και προσμίξεις τους, μαζί με τις δύο κινητήριες δυνάμεις του κόσμου που είναι η Φιλότης και το Νείκος (η φιλία και η έχθρα δηλαδή) και με τις μεταξύ τους διακυμάνσεις να επενεργούν σε αυτά τα στοιχεία, διαμορφώνουν τον κόσμο.

Σε ένα πρωτεϊκό σύμπαν η μεταμόρφωση δεν είναι άλλο παρά ο αγώνας της ζωής που μεταμφιέζεται συνεχώς «ξεγελώντας» τον θάνατο. Τίποτα δεν χάνεται, παρά μόνο μορφή αλλάζει. Μιλάμε λοιπόν για τον αδιάλειπτο θάνατο των μορφών μες στις ρωγμές του χρόνου, ο οποίος εξασφαλίζει ωστόσο την αέναη ζωή της αληθινής ουσίας…

Γιάννης Πουλόπουλος, Άγγελος Τζαλαλής

*https://schoolpress.sch.gr/periodista/archives/1319 Η Χημεία μέσα από τη ματιά των ποιητών, Γιάννης Πουλόπουλος, Άγγελος Τζαλαλής

**Ο Ηράκλειτος θεωρούσε ότι η δύναμη της φωτιάς είναι αυτή που κινεί τον κόσμο. Η αντίληψη του Ηράκλειτου για τη βίαιη δύναμη της φωτιάς αποτυπώθηκε στην ιδέα ότι τίποτα δεν μένει σταθερό, τα πάντα αλλάζουν, εξ ου και «πάντα ρει».

-Φωτογραφίες από το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb:

https://www.protothema.gr/world/article/1264057/nasa-oi-nees-eikones-apo-to-diastimiko-tileskopio-james-webb/

-Αντώνης Φωστιέρης:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BD%CF%84%CF%8E%CE%BD%CE%B7%CF%82_%CE%A6%CF%89%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%AD%CF%81%CE%B7%CF%82

https://diastixo.gr/kritikes/poihsh/15545-thanatos-deyteros

Βιβλιογραφία – Πηγές – Παραπομπές:

Η Αρχαία Σοφιστική, Τα σωζόμενα αποσπάσματα, Επιμέλεια κειμένων, μετάφραση, σχολιασμός Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Εκδόσεις «ΓΝΩΣΗ», Αθήνα 1991.

Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν «Ηλίου», Το Αρχαίον Ελληνικόν Πνεύμα

https://www.logiosermis.net/2014/08/blog-post_441.html#.Y7MuGHZBy3A

https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/history/filosofia/page_028.html

https://www.emeis.gr/i-fysi-sti-filosofia-ton-prosokratikon/

https://artviews.gr/ebedoklis-enas-ekkentrikos-filosofos/

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

]]> https://schoolpress.sch.gr/periodista/archives/1391/feed 2 https://schoolpress.sch.gr/periodista/archives/1319 https://schoolpress.sch.gr/periodista/archives/1319#comments Fri, 24 Jun 2022 08:24:53 +0000 john_pls http://schoolpress.sch.gr/periodista/?p=1319 [...]]]> Πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι ο χώρος της Ποίησης είναι ασύμβατος με τον χώρο των Θετικών Επιστημών και ακόμη περισσότερο ότι τον αποστρέφεται, καθώς η Επιστήμη πρεσβεύει τον ορθό λόγο και στηρίζεται στο πείραμα, ενώ η Ποίηση σχετίζεται με τη Φαντασία και βρίσκεται πιο κοντά στο όνειρο και στο ιδεατό. Ωστόσο, σε μεγάλο πλήθος ποιημάτων συναντούμε αποσπάσματα που ξαφνιάζουν όσους ενστερνίζονται την παραπάνω άποψη, διότι διαπιστώνουν την ύπαρξη λέξεων και φράσεων  που συναντούνται στις θεωρίες των Μαθηματικών, της Φυσικής και της Χημείας. Υπήρξε μάλιστα μια περίοδος προς τα τέλη του 19^ου και κυρίως στις αρχές του 20^ου όπου πολλοί ποιητές μελετούσαν τις θετικές επιστήμες που τότε άρχισαν να απογειώνονται (λ.χ. θεωρία σχετικότητας, κβαντική μηχανική). Παρακάτω παρουσιάζουμε τέσσερα ποιήματα προς απόδειξη του ισχυρισμού ότι μερικές φορές η Ποίηση βρήκε στο πρόσωπο της Επιστήμης -και δη της Χημείας και της Φυσικής- μια νέα Μούσα…

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ : ΤΑ ΤΕΤΡΑΣΤΙΧΑ

Κορώνα των επιστημών, θαυματουργή Χημεία

που μέσα από τα σκύβαλα στολίδια βγάζεις και πετράδια

Μπορείς τα τίμια να τα πλάσεις με την ατιμία,

να βρεις παλμούς ερωτικούς και μέσα στην καρδιά την άδεια;

Πράγματι, πολλές πρώτες ύλες που φαινομενικά είναι άχρηστες π.χ. τα μεταλλεύματα, αν καθαριστούν και υποστούν κατάλληλη κατεργασία, μας δίνουν χρήσιμα μέταλλα π.χ. χαλκό, σίδηρο, χρυσό, άργυρο.  Ακόμη και τα σκουπίδια μέσω της ανακύκλωσης αποδεικνύονται πολύ χρήσιμα ύστερα από την κατάλληλη κατεργασία. Ο Κωστής Παλαμάς θαυμάζει την επιστήμη της Χημείας, καθώς έχει ανακαλύψει τρόπους  που μετατρέπουν τα σκύβαλα, τις περιττές ουσίες, σε στολίδια, δηλαδή σε όμορφα και χρήσιμα πράγματα. Ωστόσο, θέτει υπό αμφισβήτηση τη δυνατότητα της επιστήμης να εμφυσήσει την αγάπη στον άνθρωπο, θεωρώντας εμμέσως τις ανθρωπιστικές σπουδές καταλληλότερες για τη συναισθηματική καλλιέργεια. Ίσως βέβαια στις μέρες μας, η επιστήμη της Βιοχημείας δεν έχει πει ακόμη την τελευταία της λέξη ως προς τον ηθικό τομέα…

ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΘΑΙΟΣ : ΟΣΟ ΚΙ ΑΝ ΖΗΣΕΙ ΤΟ ΓΥΑΛΙ

Όσο κι αν ζήσει το γυαλί δεν λειώνει

ούτε το τρώει ποτέ σαράκι ή έννοια.

Μια μέρα ξάφνου σπάζει και τελειώνει…

Αχ, νάτανε στον κόσμο όλα γυαλένια!

Το γυαλί παρασκευάζεται με πρώτη ύλη τη θαλασσινή άμμο, η οποία αναμειγνύεται με σόδα και ασβεστόλιθο, θερμαίνεται σε πολύ υψηλή θερμοκρασία, ρευστοποιείται και  μετατρέπεται σ΄ ένα πολύ σκληρό και άφθαρτο υλικό. Μολονότι σκληρό και άφθαρτο το γυαλί, είναι δυνατόν σε κατάλληλες συνθήκες π.χ. ένα χτύπημα, να σπάσει και να καταστραφεί μια και καλή. Ο Κ. Καρθαίος, στρατιωτικός και ποιητής στη ζωή του, προφανώς παρατηρώντας τις ανθρώπινες ευαισθησίες που φθείρουν τον ψυχισμό και καταρρακώνουν τον άνθρωπο, εύχεται πολλές φορές ο άνθρωπος να ήταν πιο ανθεκτικός και να «έφευγε» απλά, χωρίς το πλήθος των τραυμάτων που αποκομίζει από τον βίο του. Ίσως όμως να κρύβεται και μια ειρωνεία στα λεγόμενά του σε δεύτερη ανάγνωση. Ένας γυάλινος κόσμος πόσο ανθρώπινος θα μπορούσε να είναι;

ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΜΑΓΙΑΚΟΦΣΚΙ : ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΠΕΡΙ ΠΟΙΗΣΕΩΣ ΜΕ ΕΝΑΝ ΦΟΡΟΕΙΣΠΡΑΚΤΟΡΑ

Η Ποίηση είναι ταξίδι σ΄ άγνωστη χώρα.

Η Ποίηση  είναι ταυτόσημη

με την παραγωγή του ραδίου.

Για μια μόνο λέξη

λειώνεις χιλιάδες τόνους

γλωσσικό μετάλλευμα.

Η αναλογία στο ποίημα αυτό του Β. Μαγιακόφσκι μας βοηθά να αντιληφθούμε πόσο δύσκολη και σπάνια είναι η αληθινή Ποίηση. Όπως απαιτούνται τεράστιες ποσότητες μεταλλεύματος για την παραγωγή μιας μικρής ποσότητας ενός συγκεκριμένου στοιχείου (η συλλογή ενός γραμμαρίου ραδίου απαιτεί κατεργασία 10 τόνων μεταλλεύματος!) έτσι και στις μυριάδες σελίδες της λογοτεχνίας ελάχιστη είναι η ποσότητα των αληθινών θησαυρών που μπορεί κάποιος να εντοπίσει.

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ : ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΑΙΜΑΤΑ (ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ)

Της αγάπης αίματα με πορφύρωσαν
Και χαρές ανείδωτες με σκιάσανε
Οξειδώθηκα μες στη νοτιά των ανθρώπων
Μακρινή μητέρα ρόδο μου αμάραντο.

Στον υγρό νότιο αέρα οφείλεται η καταστροφή των υλικών στοιχείων που σκουριάζουν, φθείρονται ανεπανόρθωτα και εν τέλει καταστρέφονται από την οξείδωση. Ο Οδυσσέας Ελύτης νιώθει την οξείδωση αυτή στο σώμα και στην ψυχή του από τη φθοροποιό ανθρώπινη δράση που παρομοιάζεται με τον νοτιά που «κατατρώει» τις επιφάνειες της ύλης, πριν την καταστρέψει ολοσχερώς.

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

Συμπέρασμα:

Στα παραπάνω ποιήματα εντοπίζεται σε δεσπόζουσα θέση η χρήση επιστημονικών δεδομένων και συμπερασμάτων, γεγονός που φανερώνει περίτρανα πως η Επιστήμη, όχι μόνο δεν είναι «εξόριστη» από τις σελίδες της Λογοτεχνίας, αλλά ενίοτε αξιοποιείται, για να αποδώσει παραστατικά και εμφατικά τα βαθύτερα νοήματα του Λόγου.

Β΄ Λυκείου, 2ο Τετράμηνο

Θέμα: «Οι ΖΥΜΩΣΕΙΣ: Κρασί- Γιαούρτι- Ξίδι»

Ονοματεπώνυμο: Χαραλαμποπούλου Χαρά

Τμήμα: Β΄2

Υπεύθυνος Καθηγητής: Ιωάννης Πουλόπουλος

Εισαγωγή

Ορισμός: Ένζυμα είναι οι ειδικές πρωτεΐνες ή πρωτεϊνικής βάσης οργανικές ενώσεις που αποτελούνται από πολυμερή των αμινοξέων. Οι πρωτεΐνες αυτές δρουν ως καταλύτες στις χημικές αντιδράσεις, οι οποίες λαμβάνουν χώρα ως καταλύτες των οργανισμών. Ονομάζονται αλλιώς και «βιοκαταλύτες». Σχεδόν όλες οι χημικές αντιδράσεις στα κύτταρα απαιτούν τη ρυθμιστική δράση των ενζύμων.

Ο ρόλος των ενζύμων: Παρόλο που σχεδόν όλα τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες, δεν είναι όλοι οι βιοχημικοί καταλύτες ένζυμα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μη ενζύμου αποτελεί το καταλυτικό RNA. Η δράση των ενζύμων μπορεί να επηρεαστεί από άλλα μόρια: οι ανασταλτικοί παράγοντες μειώνουν τη δράση τους, ενώ υπάρχουν μόρια που την αυξάνουν (παράγοντες ενεργοποίησης). Η ενζυμική δράση εξαρτάται επίσης από τη θερμοκρασία, το χημικό περιβάλλον και από τη συγκέντρωση του υποστρώματος στο ενεργό κέντρο του. Τα αλλοστερικά ένζυμα υπάρχουν σε ενεργές και αδρανείς μορφές, ενώ κάποια άλλα μπορεί ν΄ αναστέλλονται από μόρια που δεν ανήκουν σε υποστρώματα.

Τα ένζυμα που διασπούν τις πρωτεΐνες (οι πρωτεάσες) παράγονται σε αδρανείς μορφές στο πεπτικό σύστημα των θηλαστικών, προκειμένου έτσι να ελαχιστοποιήσουν τον κίνδυνο της «αυτοπέψης».
Κάποια ένζυμα χρησιμοποιούνται και εμπορικά, όπως για παράδειγμα για την παραγωγή αντιβιοτικών. Επιπλέον, οικιακά είδη περιέχουν ένζυμα, ώστε να αυξήσουν την ταχύτητα κάποιας αντίδρασης, όπως για παράδειγμα τα απορρυπαντικά.

Ο λόγος του διαφορετικού ρόλου των ενζύμων: Ο λόγος που διαφέρει ο ρόλος των ενζύμων είναι ότι θέλουν να ευνοήσουν τις κατάλληλες  χημικές αντιδράσεις κάθε χρονική στιγμή.

Ορισμός: Με τον όρο ζύμωση ορίζεται το χημικό φαινόμενο κατά το οποίο παράγεται ενέργεια κατά τη μετατροπή μιας ή περισσότερων οργανικών ενώσεων. Με άλλα λόγια, πολυσύνθετες οργανικές ενώσεις όπως είναι οι υδατάνθρακες, οι πρωτεΐνες και τα λίπη, διασπώνται σε άλλες απλούστερες ενώσεις με την βοήθεια ενζύμων σ΄ ένα οξύ ή μια αλκοόλη. Ειδικότερα, ο όρος ζύμωση είναι πιθανό ν’ αναφέρεται στη χρήση μιας ειδικής κατηγορίας μυκήτων για τη μετατροπή ενός σακχάρου σε αλκοόλη ή στη χρήση βακτηρίων για την παραγωγή γαλακτικού οξέος σε μερικά τρόφιμα. Επίσης, κάθε ένζυμο έχει την ικανότητα να διασπά μία μόνο οργανική ουσία. Για τον λόγο αυτό υπάρχουν πολλά είδη ζυμώσεων, τα οποία παίρνουν το όνομά τους είτε από το προϊόν που σχηματίζεται είτε από το μικροοργανισμό που προκαλεί τη ζύμωση.

Τα σπουδαιότερα είδη ζυμώσεων & τα οφέλη τους

Υπάρχουν πολλά είδη ζυμώσεων, όμως τα σπουδαιότερα είδη είναι η αλκοολική ζύμωση, όπως αυτή του κρασιού και της μπύρας, η ζύμωση του άρτου, η γαλακτική ζύμωση και η οξική ζύμωση.

Αλκοολική ζύμωση

Η αλκοολική ζύμωση είναι η διαδικασία παραγωγής αιθυλικής αλκοόλης και διοξειδίου άνθρακα από τη διάσπαση σακχάρων, όπως η γλυκόζη. Με άλλα λόγια, είναι η μετατροπή της γλυκόζης σε αιθανόλη. Η σημαντικότερη εφαρμογή της αλκοολικής ζύμωσης είναι η παραγωγή αλκοολούχων ποτών. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η ζύμωση των σακχάρων του σταφυλιού για να παραχθεί το κρασί και η ζύμωση των σακχάρων που περιέχονται στους σπόρους διαφόρων σιτηρών για να παραχθεί η μπίρα.

Ζύμωση του άρτου

Σε αυτή τη ζύμωση το άμυλο των δημητριακών μετατρέπεται σε απλούστερα σάκχαρα.

Γαλακτική ζύμωση

Σε αυτή την περίπτωση τα σάκχαρα, όπως η γλυκόζη, που περιέχονται στο γάλα μετατρέπονται σε γαλακτικό οξύ. Η γαλακτική ζύμωση μπορεί να παράγει μεγάλη ποικιλία προϊόντων συμπεριλαμβανομένων του γιαουρτιού και των τυροκομικών. Τα διαφορετικά είδη προϊόντων εξαρτώνται από τη σύνθεση του γάλακτος (πλήρες ή αποβουτυρωμένο, αγελαδινό ή από βοοειδή κτλ.), από το είδος των μικροοργανισμών, από τις συνθήκες ζύμωσης και από τα πρόσθετα που χρησιμοποιούνται.

Οξική ζύμωση

Έτσι ονομάζεται η οξείδωση του οινοπνεύματος, το οποίο περιέχεται στα αλκοολούχα ποτά και κυρίως στο κρασί, σε οξικό οξύ, από το οξυγόνο του αέρα και με τη βοήθεια του ενζύμου αλκοολοξειδάση. Με αυτόν τον τρόπο το κρασί μετατρέπεται σε ξίδι.

Σημαντικότερη και μεγαλύτερη ανάλυση θα γίνει στα υπογραμμισμένα προϊόντα, δηλαδή στο κρασί, το γιαούρτι και το ξίδι.

Τα οφέλη τους στον άνθρωπο

Η διαδικασία της ζύμωσης ευνοεί την απορρόφηση ορισμένων θρεπτικών συστατικών από τον άνθρωπο, ενώ βοηθάει και στη διατήρηση των τροφίμων για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Φυσικά και οι τροφές, οι οποίες έχουν υποστεί ζύμωση, έχουν και αυτές κάποια οφέλη που είναι:

• Βελτιώνουν την πέψη

• Αποκαθιστούν την ισορροπία των βακτηρίων του εντέρου και κατ΄ επέκταση βελτιώνουν την υγεία του γαστρεντερικού συστήματος

• Αυξάνουν το ποσοστό των βιταμινών στον οργανισμό μας

• Βοηθούν στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού

Κρασί 

Το κρασί ή αλλιώς οίνος είναι οινοπνευματώδες ποτό το οποίο παράγεται από τη ζύμωση των σακχάρων του σταφυλιού ή του χυμού τους, τον μούστο. Το κρασί είναι το πιο δημοφιλές ποτό, καθώς αποτελεί συνοδευτικό για ένα ευρύ φάσμα ευρωπαϊκών και μεσογειακών γεύσεων. Συνάμα, αποτελεί σημαντικό γεωργικό προϊόν που αντικατοπτρίζει την ποικιλία του εδάφους και το κλίμα ενός τόπου.  Επίσης, χρησιμοποιείται και σε θρησκευτικές τελετές σε πολλούς πολιτισμούς.

Είδη κρασιού

Η ονομασία των κρασιών προέρχεται είτε από την ποικιλία των σταφυλιών είτε από τον γεωγραφικό τόπο παραγωγής τους.

Εκτός αυτού, κάθε κρασί διακρίνεται για το χρώμα του. Μ΄ αυτό το χαρακτηριστικό ξεχωρίζει το ένα από το άλλο. Έτσι, λοιπόν, διακρίνονται σε λευκά, κόκκινα και ροζέ. Όμως σε καμία περίπτωση το χρώμα του σταφυλιού δεν καθορίζει το χρώμα του κρασιού. Στην πραγματικότητα οι χρωστικές ουσίες του σταφυλιού περιέχονται στα στερεά μέρη του και επομένως το χρώμα του σταφυλιού παρέχει το χρώμα του κρασιού μόνο αν και τα στερεά του μέρη συμμετέχουν στη διαδικασία της ζύμωσης.

Επιπρόσθετα, τα κρασιά ταξινομούνται ανάλογα με το έτος της συγκομιδής σταφυλιών (τρύγος). Συνήθως παράγονται από σταφύλια της συγκομιδής ενός έτους και χρονολογούνται με βάση το έτος αυτό.

Έπειτα, υπάρχουν κάποιες ειδικές κατηγορίες κρασιών, όπως είναι ο αφρώδης οίνος, ο οποίος περιέχει και το διοξείδιο του άνθρακα (ανθρακικό) που παράγεται κατά τη διάρκεια της ζύμωσης. Το διοξείδιο αυτό δεν εισάγεται επιπρόσθετα στο μπουκάλι εμφιάλωσης, καθώς αυτή η μέθοδος απαγορεύεται. Ο εγκλωβισμός του διοξειδίου στη φιάλη γίνεται είτε μέσω της εμφιάλωσης του κρασιού, πριν ολοκληρωθεί η ζύμωση, είτε μέσω της ολοκλήρωσης της ζύμωσης σε αεροστεγείς δεξαμενές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αφρώδους κρασιού είναι η γαλλική «Σαμπάνια».

Επίσης, τα κρασιά μπορούν να ταξινομηθούν ως ξηρά, γλυκά ή ημίγλυκα. Η γλυκύτητα των κρασιών μπορεί να μετρηθεί θεωρητικά κατά τη διαδικασία της συγκομιδής, αν και πρακτικά καθορίζεται από το ποσοστό της ζάχαρης που παραμένει στο κρασί μετά από τη ζύμωση.

Ιστορική αναδρομή κρασιού 

Το αμπέλι, από το οποίο προέρχεται το κρασί, έχει προϊστορία. Μετά την εποχή των παγετώνων κατά την  οποία άρχισαν να λιώνουν οι πάγοι, διάφοροι πληθυσμοί άγριων αμπέλων μετακινήθηκαν προς θερμότερες ζώνες, κυρίως προς την ευρύτερη περιοχή του νοτίου Καυκάσου. Στην περιοχή αυτή, μεταξύ Ευξείνου Πόντου, Κασπίας θάλασσας και Μεσοποταμίας, γεννήθηκε το είδος Άμπελος η οινοφόρος. Οι διαφορετικές ποικιλίες αυτού του είδους καλλιεργούνται ακόμη και σήμερα.

Η διαδικασία της αμπελουργίας εικάζεται πως έχει τις ρίζες της στην αγροτική επανάσταση περί το 5000 π.Χ. και στη μόνιμη εγκατάσταση πληθυσμών. Από τους πρώτους γνωστούς αμπελοκαλλιεργητές θεωρούνται οι Πέρσες, οι Σημιτικοί λαοί και οι Ασσύριοι. Τα παλαιότερα ευρήματα κρασιού βρέθηκαν στη σημερινή Γεωργία και χρονολογούνται στις αρχές της 6ης χιλιετίας π.Χ. Μεταγενέστερα, οι γνώσεις αμπελουργίας και οινοποιίας μεταφέρθηκαν στους Αιγύπτιους, τους λαούς της Φοινίκης και τους πληθυσμούς της Μικρασίας και του Ελλαδικού χώρου. Για τους Αρχαίους Έλληνες το κρασί θεωρούνταν αρκετά σημαντικό. Το έπιναν αναμειγνύοντάς το με νερό. Διέθεταν ειδικά σκεύη τόσο για την ανάμειξη (κρατήρες) όσο και για την ψύξη του.

Ο τρόπος παραγωγής του κρασιού σε παλαιότερες εποχές δεν διέφερε ουσιαστικά από τη σύγχρονη εποχή. Οι Έλληνες γνώριζαν την παλαίωση του κρασιού, την οποία επιτύγχαναν μέσα σε θαμμένα πιθάρια, σφραγισμένα με γύψο και ρετσίνι. Το κρασί εμφιαλωνόταν σε σφραγισμένους πήλινους αμφορείς αλειμμένους με πίσσα, για να μένουν στεγανοί.

Όμως, σημαντικό ήταν και το εμπόριο των ελληνικών κρασιών που απλωνόταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο μέχρι την Ιβηρική χερσόνησο και τον Εύξεινο πόντο και αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες οικονομικές δραστηριότητες. Σε αρκετές πόλεις υπήρχαν ειδικοί νόμοι, ώστε να εξασφαλίζεται η ποιότητα του κρασιού, αλλά και ενάντια στον ανταγωνισμό και τις εισαγωγές.

Οι Ρωμαίοι ερχόμενοι σ΄ επαφή με το κρασί από τους Έλληνες, ασχολήθηκαν κι αυτοί με την αμπελοκαλλιέργεια. Με την κατάρρευση της Ρώμης και τις μεταναστεύσεις των λαών, η αμπελουργία γνώρισε περίοδο ύφεσης. Σημαντικό ρόλο στη διάσωση της οινοποιίας είχαν οι κληρικοί και μοναχοί, που χρειάζονταν το κρασί για τελετουργικούς σκοπούς.

Στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι μεγαλύτερες εκτάσεις γης ανήκαν στην εκκλησιαστική περιουσία και οι μοναχοί επωμίστηκαν την καλλιέργεια των αμπελιών καθώς και την παραγωγή του κρασιού.

Από την άλλη, στη Δύση, την ίδια περίοδο, το κρασί αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό. Το 16ο αιώνα εξαπλώθηκε στην Ισπανία αλλά και στη Γαλλία. Επιπλέον, έγινε γνωστή η παρασκευή αφρώδους οίνου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σαμπάνια, όπως προαναφέρθηκε.

Η απεικόνιση ενός αρχαίου Έλληνα που κρατάει στο χέρι του ένα ποτήρι κρασί

Σαμπάνια

Η σαμπάνια είναι το πιο δημοφιλές ποτό, γι΄ αυτόν τον λόγο θεωρείται σημαντική η αναφορά της.

Η σαμπάνια είναι εκλεκτός αφρώδης οίνος που παράγεται από σταφύλια που καλλιεργούνται στη Γαλλία και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή της Καμπανίας, απ” όπου πήρε και το όνομά της.

Αυτό το ποτό έγινε γνωστό από τους Γάλλους βασιλείς. Με τη βοήθεια της διαφήμισης και τη συσκευασία του επεδίωξαν να συνδεθεί η σαμπάνια με την υψηλή πολυτέλεια, τις κοινωνικές εκδηλώσεις και τις τελετουργίες.

Ακόμη και σήμερα χρησιμοποιείται σ΄ ειδικές περιστάσεις, όπως οι γάμοι, τα εγκαίνια, η έλευση του καινούριου έτους και γενικότερα σε ξεχωριστές, χαρούμενες και μοναδικές στιγμές των ανθρώπων.

Είδη σαμπάνιας:

1. Prestige cuvée

Αυτό το είδος είναι ένα ιδιόκτητο μείγμα οίνων και θεωρείται η κορυφή της γκάμας του παραγωγού!

2. Blanc de Noirs

Το συγκεκριμένο είδος σαμπάνιας είναι ένα λευκό κρασί που παράγεται εξ΄ ολοκλήρου από μαύρα σταφύλια και τις χρωστικές ουσίες αυτών των σταφυλιών.

3. Blanc de Blancs

Το είδος αυτό προέρχεται αποκλειστικά από σταφύλια «Chardonnay» (ονομασία).

4. Ροζέ Σαμπάνια

Τα κρασιά ροζέ σαμπάνιας που παράγονται είτε αφήνοντας το χυμό των σταφυλιών σε μαύρο διαλυτοποιητή φλοιού ή, συχνότερα, με την προσθήκη μιας μικρής ποσότητας πινό νουάρ, κόκκινο κρασί από τον αφρώδη οίνο. Η Ροζέ σαμπάνια είναι ένα από τα λίγα κρασιά που επιτρέπει την παραγωγή του ροζέ, με την προσθήκη μικρής ποσότητας κόκκινου κρασιού κατά τη διάρκεια της ανάμειξης.

Η επίδραση του κρασιού στον άνθρωπο και η ιατρική άποψη

Το κρασί είναι συνδεδεμένο με την έννοια του μέτρου, την καλή σωματική και ψυχική κατάσταση, αλλά και με την έννοια της μακροζωίας. Μπορεί να επηρεάσει είτε θετικά είτε αρνητικά την υγεία του ανθρώπου.

Οι γνωστοί γιατροί της αρχαιότητας, Ιπποκράτης και Γαληνός, το χρησιμοποιούσαν για θεραπευτικούς σκοπούς, κάνοντας το κρασί το παλιότερο γνωστό φάρμακο, εδώ και 5.000 χρόνια. Οι χρήσεις του περιελάμβαναν αντισηψία των τραυμάτων και του δέρματος πριν από χειρουργικές επεμβάσεις, αλλά και την αποστείρωση του πόσιμου νερού.  Ακόμη, το χρησιμοποιούσαν ως καταπραϋντικό, υπνωτικό, αναισθητικό, διεγερτικό της όρεξης, τονωτικό, θεραπευτικό της αναιμίας, προστατευτικό της διάρροιας, αλλά και υπακτικό και διουρητικό. Μελέτες των τελευταίων 20 περίπου χρόνων δείχνουν ότι το κρασί -και κυρίως το κόκκινο- έχει ευεργετικά αποτελέσματα στην υγεία, όταν καταναλώνεται σε καθημερινή βάση με το φαγητό σε ποσότητα το 1/3 περίπου μιας φιάλης για τους άνδρες και κατά το ήμισυ λιγότερο για τις γυναίκες.  Η κατανάλωση μιας τέτοιας ποσότητας μειώνει τα καρδιαγγειακά επεισόδια κατά 20 έως 60%, βελτιώνει τη λειτουργία του στομάχου και τη διαδικασία της πέψης, εμποδίζει τη δημιουργία χολόλιθων, διευκολύνει την κυκλοφορία του αίματος στους ιστούς, δρα ως αντιφλεγμονώδες και αντισηπτικό, αυξάνει την αντίσταση στα κοινά κρυολογήματα και βοηθά στον ύπνο.  Ακόμη, προκαλεί ευεξία, ποιότητα ζωής και μακροζωία μειώνοντας τους θανάτους από οποιαδήποτε αιτία κατά 10-20%!

Από την άλλη πλευρά, όμως, το οινόπνευμα, το οποίο περιέχεται στο κρασί σε ποσοστό περίπου 12%, είναι υπεύθυνο στην περίπτωση κατάχρησης για αρνητικές και βλαβερές επιπτώσεις στον ανθρώπινο οργανισμό. Ειδικότερα, προκαλεί άμεσες τοξικές βλάβες στον εγκέφαλο και τα νεύρα (οίδημα, εκφύλιση) στην καρδιά (μυοκαρδιοπάθεια) στο στομάχι (γαστρίτιδες) στο πάγκρεας (παγκρεατίτιδες) ενώ έμμεσα θεωρείται υπεύθυνο και για άλλες βλάβες που οφείλονται στην κακή, συνήθως, διατροφή των ατόμων που κάνουν κατάχρηση.

Γιαούρτι

Το γιαούρτι είναι τροφή σε κρεμώδη κατάσταση που παράγεται από γάλα που έχει υποστεί ζύμωση. Το γιαούρτι είναι πολύ σημαντικό διατροφικά προϊόν. Διαθέτει απαλή υφή με ελαφρώς όξινο άρωμα (που οφείλεται στο γαλακτικό οξύ που περιέχει) αλλά έχει υψηλή θρεπτική αξία. Το γιαούρτι -στη σημερινή του μορφή και χρήση- πιθανότατα προήλθε από περιοχές που σήμερα ανήκουν στην Τουρκία, αν και υπάρχουν και άλλες αναφορές γι΄ άλλους πολιτισμούς.

Είδη γιαουρτιού

Το γιαούρτι βιομηχανοποιημένης παραγωγής κυκλοφορεί παγκοσμίως στις αγορές. Υπάρχει μια ποικιλία από διάφορα γιαούρτια. Ειδικότερα, υπάρχουν τα στραγγισμένα με πλήρες γάλα αγελάδος και ανθόγαλα, καθώς και με λιπαρά από 10% έως 0% (Light). Έχει σφιχτή και κρεμώδη υφή.

Εκτός αυτού, κυκλοφορεί το κλασικό γιαούρτι αγελάδας ή πρόβειο (χωρίς ανθόγαλα) με λιπαρά από 4% έως και 0% (Light). Είναι πιο ρευστό από το στραγγισμένο. Παρασκευάζεται από αποβουτυρωμένο, νωπό ή συμπυκνωμένο γάλα. Στην Ελλάδα κυκλοφορούν και τα γιαούρτια με πέτσα (υψηλή συγκέντρωση λιπαρών στην επιφάνεια) από παραδοσιακές γαλακτοκομικές μονάδες.

Επίσης, υπάρχουν τα γιαούρτια ως λειτουργικά τρόφιμα (δηλαδή τρόφιμα με προσθήκη ουσιών) με σκοπό τη βοήθεια σε προβλήματα υγείας, όπως λόγου χάρη σε προβλήματα δυσκοιλιότητας.

Τέλος, κυκλοφορούν και τα επιδόρπια γιαουρτιού με προσθήκη φρούτων ή μελιού ή ζάχαρης ή μπισκότων ή δημητριακών ή καραμέλας, και σε συνδυασμούς τους.

Ιστορική αναδρομή γιαουρτιού

Το γιαούρτι, χωρίς αμφιβολία, έχει μια μεγάλη ιστορία. Θεωρείται ότι πρωτοεμφανίστηκε στη Μέση Ανατολή, κάπου στην περιοχή της σημερινής Τουρκίας, ή ίσως στη γειτονική Περσία. Η σχέση και η σύνδεση των Ελλήνων με το γιαούρτι αναπτύχθηκε από τα αρχαία χρόνια, καθώς το είχαν εντάξει στη διατροφή τους θεωρώντας το τροφή πλούσια σε θρεπτικά συστατικά. Γι΄ αυτό το ονόμαζαν και «υγείαρτο».

Όμως, οι ιδιότητες του γιαουρτιού ανακαλύφθηκαν ξανά από τον Ρώσο Νομπελίστα επιστήμονα φυσιολογίας και ιατρικής, Dr Elias Metchinikoff. Ο γιατρός αυτός -βακτηριολόγος συγκεκριμένα- ανακάλυψε ότι τα λιπαρά του γάλακτος γίνονται πιο εύπεπτα εξουδετερώνοντας τα παθογόνα μικρόβια του γαστρεντερικού σωλήνα και μελέτησε τη συσχέτιση με τα πρώιμα γηρατειά στους ανθρώπους. Το συμπέρασμα της μελέτης ήταν ότι η μακροβιότητα του ανθρώπου οφείλεται στο γιαούρτι!

Παραδοσιακό γιαούρτι

Το παραδοσιακό γιαούρτι παρασκευάζεται από γάλα φρέσκο, κυρίως αγελαδινό, βουβαλίσιο ή πρόβειο. Αυτό συνήθιζαν να το χρησιμοποιούν παλιότερα, το οποίο πήζει με τη βοήθεια της μαγιάς, δηλαδή της καλλιέργειας γιαούρτης. Μέσω της δράσης των βακτηρίων αυτών και κάτω από ορισμένες συνθήκες, το γάλα -που νωρίτερα παστεριώθηκε- μετατρέπεται σε ένα άλλο προϊόν που έχει παχύρρευστη υφή και χαρακτηριστική υπόξινη γεύση. Κατά την παρασκευή του, τα βακτήρια αυτά παραμένουν ζωντανά στο γιαούρτι και επικάθονται σε στρώση στη συσκευασία του, με αποτέλεσμα τον σχηματισμό της χαρακτηριστικής πέτσας που εμφανίζει το παραδοσιακό γιαούρτι και δεν είναι τίποτε άλλο από τα ωφέλιμα αυτά βακτήρια. Το παραδοσιακό γιαούρτι παλιά παραγόταν κυρίως από τις γυναίκες. Όμως, στη σύγχρονη εποχή αυτό δεν ισχύει. Το γιαούρτι φτιάχνεται πλέον από βιομηχανίες. Βέβαια, πολλοί είναι κι αυτοί, είτε γυναίκες είτε άνδρες, που το φτιάχνουν τελείως μόνοι τους, κυρίως στα χωριά. Αναμφισβήτητα, κάθε είδος γιαουρτιού διαφέρει από τα άλλα, αλλά το παραδοσιακό γιαούρτι δεν είναι ίδιο με τα άλλα βιομηχανικά γιαούρτια.

Η επίδραση του γιαουρτιού στον άνθρωπο και η ιατρική άποψη

Το γιαούρτι επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό θετικά τον ανθρώπινο οργανισμό. Ειδικότερα, εμπεριέχει υψηλό ποσοστό πρωτεϊνών ασβεστίου, φωσφόρου, ψευδαργύρου, βιταμινών  Α, Β2 και Β12. Αυτός ο συνδυασμός συμβάλλει στη γρήγορη και υγιή ανάπτυξη του ανθρώπου. Συγκεκριμένα, οι πρωτεΐνες αποτελούν τα σημαντικότερα «δομικά» συστατικά για την αύξηση των οργάνων, του σκελετού και, κυρίως, για την ανάπτυξη των μυών. Η βιταμίνη Α προστατεύει την όραση και τα δόντια, ενώ είναι απαραίτητη για τη σωστή λειτουργία του δέρματος. Η Β2 χαρίζει ενέργεια στον παιδικό οργανισμό και η Β12, εκτός από τη βοήθεια που προσφέρει στην απορρόφηση των συστατικών, συμβάλλει στην παραγωγή των ερυθρών αιμοσφαιρίων του αίματος. Περιέχει, επίσης, ζωντανούς μικροοργανισμούς (οι οποίοι προκύπτουν μετά τη ζύμωση του γάλακτος) οι οποίοι ρυθμίζουν την ισορροπία της εντερικής χλωρίδας, που είναι σημαντική για τη σωστή λειτουργία του εντέρου και την αποφυγή γαστρεντερικών προβλημάτων. Το γιαούρτι έχει αντισηπτικές ιδιότητες λόγω μιας ουσίας που περιέχει, του γαλακτικού οξέος, που εμποδίζει τη ζύμωση και την απορρόφηση των τοξινών. Παράγει ουσίες και φυσικά αντιβιοτικά, τα οποία είναι ικανά να καταστρέψουν βακτηρίδια που προκαλούν ασθένειες, λόγου χάρη φυματίωση.

Εκτός από αυτά, το γιαούρτι συμβάλλει στην ανάπτυξη και σωματική διάπλαση των παιδιών, καθώς διευκολύνει την πέψη και βελτιώνει την αφομοίωση των συστατικών. Με άλλα λόγια, συμβάλλει στην υγεία του εντέρου. Επίσης, βοηθάει στην υψηλή πρόσληψη ασβεστίου και κατ΄ επέκταση στην καλή υγεία των οστών. Επιπρόσθετα, ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα κι είναι ευεργετικό σε περιόδους ανάρρωσης. Το παραδοσιακό γιαούρτι χωρίς ζάχαρη μπορεί να μειώσει την κακοσμία στόματος και τα επιβλαβή βακτηρίδια που ζουν στη γλώσσα και το σάλιο. Άτομα που καταναλώνουν τακτικά γιαούρτι έχουν λιγότερη τερηδόνα. Επιπλέον, αυτό το προϊόν φαίνεται ότι συμβάλλει στη μείωση των λοιμώξεων του ουροποιητικού συστήματος στις γυναίκες. Τέλος, ευνοεί την πρόληψη και αντιμετώπιση παθήσεων του πεπτικού συστήματος.

Ξίδι

Το ξίδι ή ξύδι είναι όξινο υγρό που προέρχεται από τη ζύμωση της αιθανόλης του κρασιού σε αιθανικό οξύ, χωρίς την προσθήκη ζάχαρης και με τη βοήθεια κάποιων χρήσιμων βακτηρίων.

Η αντίδραση είναι: CH3CH2OH + O2 → CH3COOH + H2O

Το pH του ξιδιού διαφέρει από ξίδι σε ξίδι και κυμαίνεται μεταξύ των τιμών 2,4 έως 3,4. Το ξίδι χρησιμοποιείται σαν βασικό συστατικό στην Ανατολίτικη και Μεσογειακή κουζίνα και λιγότερο στην Ευρωπαϊκή.

Είδη ξιδιού

Υπάρχουν πολλά διαφορετικά είδη ξιδιού, όπως το βαλσάμικο, το κόκκινο και το άσπρο. Το ξίδι φτιάχνεται κυρίως από κρασί, αλλά μπορεί και να φτιαχτεί και από φρούτα (μήλα, τομάτες, καρύδα, ρόδι) αλλά και από ρύζι και από μπίρα. Τα ξίδια που προέρχονται από χυμούς σταφυλιών και μήλων είναι τα πιο εύγευστα. Το μηλόξιδο είναι το πιο πολύτιμο και αποτελεί άλλο ένα διαφορετικό είδος ξιδιού.

Ιστορική αναδρομή ξιδιού

Το ξίδι το οποίο είναι παραπροϊόν του κρασιού κατά πάσα πιθανότητα εμφανίστηκε την ίδια χρονική περίοδο με αυτό, δηλαδή τουλάχιστον από τις αρχές της 6ης χιλιετίας π.Χ. Επίσης, το ξίδι αναφέρεται και στη Βίβλο και συγκεκριμένα στο σημείο όπου ο Ιησούς διψασμένος ζητάει από τους Ρωμαίους νερό και αυτοί του βάζουν στο στόμα ένα σφουγγάρι εμποτισμένο με ξίδι. Επίσης, πολλές ζωγραφιές που ανακαλύφθηκαν σε αιγυπτιακούς ταφικούς τάφους από την 11η και 13η δυναστεία δείχνουν ανθρώπους να παρασκευάζουν ξίδι. Οι Έλληνες έφτιαχναν πίκλες με λαχανικά ή κρέατα με τη βοήθεια του ξιδιού. Συμπερασματικά, λοιπόν, είναι εμφανές ότι η ιστορία του ξιδιού είναι σημαντική και πανάρχαια.

Η επίδραση του ξιδιού στον άνθρωπο και η ιατρική άποψη

Το ξίδι είναι πολύτιμο προϊόν και η αξία του είναι ανεκτίμητη. Ειδικότερα ωφελεί και βοηθάει τον ανθρώπινο οργανισμό, καθώς επουλώνει τα εγκαύματα. Εφαρμόζεται μηλόξιδο στα εγκαύματα για την ελαχιστοποίηση της φλεγμονής και του οιδήματος. Με αυτόν τον τρόπο ανακουφίζει τον πόνο και το τσούξιμο και προλαμβάνει τις φουσκάλες. Εκτός αυτού, απελευθερώνει την αναπνοή.  Αν έχει βουλώσει η μύτη, το βράσιμο του νερού με ξίδι και οι εισπνοές των υδρατμών βοηθάει τον οργανισμό του ανθρώπου. Ένα εξίσου θετικό του ξιδιού που επηρεάζει θετικά τον ανθρώπινο οργανισμό είναι να διώχνει τους πονοκεφάλους. Επίσης, κάνοντας γαργάρες κάποιος απαλύνει τον πονόλαιμο που νιώθει. Φυσικά, επουλώνει τα τσιμπήματα εντόμων. Στο τσίμπημα της σφήκας το δηλητήριο είναι αλκαλικό και με το ξίδι (όξινο) εξουδετερώνεται. Επιπλέον, καταπολεμά τις νυχτερινές εφιδρώσεις και την πρωινή αδιαθεσία. Αναμφισβήτητα, κάνει καλό στους μυϊκούς πόνους χάρη στα αμινοξέα και τα οξέα του καλίου. Επιπρόσθετα, βοηθά στον διαβήτη. Η ικανότητα του ξιδιού να μετριάζει τα επίπεδα ινσουλίνης και γλυκόζης φαίνεται πως το κάνουν ιδιαίτερα ωφέλιμο για τους διαβητικούς. Η κατανάλωση του ξιδιού στα γεύματα έχει χρησιμοποιηθεί ως θεραπεία στο σπίτι, πριν την έλευση της φαρμακευτικής θεραπείας του διαβήτη.

Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι το ξίδι μπορεί να μειώσει σημαντικά τα επίπεδα γλυκόζης μετά το φαγητό και να βελτιώσει την αντίσταση στην ινσουλίνη σε διαβητικούς τύπου 2. Φαίνεται πως το οξικό οξύ που περιέχει το ξίδι επιβραδύνει τη γαστρική κένωση (άδειασμα του στομαχιού) και επομένως καθυστερεί την απορρόφηση των σακχάρων, ενώ παράλληλα βελτιώνει τον κορεσμό σε υγιή άτομα (την αίσθηση της ικανοποίησης της πείνας). Επιπλέον, το οξικό οξύ φαίνεται να καταστέλλει τη δράση του δισακχαρίτη, το οποίο είναι ένα ειδικό ένζυμο που βοηθάει στην καλύτερη απορρόφηση των σακχάρων στο αίμα. Έτσι, μειώνοντας τη λειτουργικότητα του ενζύμου, μειώνεται και η περιττή απορρόφηση γλυκόζης!

Γενικότερα, ενισχύει το ανοσοβιολογικό σύστημα. Ιδίως το μηλόξιδο, όταν συνδυάζεται με το μέλι, είναι ένα από τα καλύτερα δώρα που μπορείτε να κάνετε στο ανοσοποιητικό σας σύστημα. Αυτό οφείλεται στις αντιοξειδωτικές του ιδιότητες που καταπολεμάνε τις ελεύθερες ρίζες, ενισχύοντας το ανοσοποιητικό σύστημα.

Βιβλιογραφία-Πηγές

Για τη ζύμωση:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%96%CF%8D%CE%BC%CF%89%CF%83%CE%B7

Ζύμωση: Ποια είναι τα οφέλη της για τον οργανισμό; (mednutrition.gr)

Για το κρασί:

https://www.tlife.gr/files/Image/Fitness/2016/NEWS/3/wine.jpg

https://www.healthweb.gr/wp-content/uploads/2020/12/wi2.jpg

https://media.gq.com.mx/photos/5ee6707dba5bf3c44ba1761e/1:1/w_768%2cc_limit/GettyImages-1081811672.jpg

https://antikleidi.com/wp-content/uploads/2011/09/lefki.jpg

https://www.penna.gr/media/k2/items/cache/538a901f0a6edeebc64e51e892749ce1_XL.jpg

https://www.imigrantesbebidas.com.br/bebida/images/products/full/5759_Espumante_Chandon_Excellence_Cuvee_Prestige_750_ml_(Kits)_3.1534622940.jpg

https://www.houseofwine.gr/how/wine/about-wine/wine-basics/wine-health.html

http://lyk-drymou.thess.sch.gr/2012-2013/krasi2013/Krasi-ygeia/default.html

https://imgonmed.bbend.net/img/1200/675/85/2016/09/28/bigstock-Pouring-red-wine-from-bottle-i-90032456.webp?t=FPqsnrnSQMbuh0nLryu3fw

https://lifetone.gr/%CE%BA%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%AF-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BF%CE%B9-%CE%B5%CF%85%CE%B5%CF%81%CE%B3%CE%B5/

Για το γιαούρτι:

https://www.bing.com/th?id=ATOOL778DBD63625A9B3CF7C37B2BDA482722E2B195CDBE1F3A8B99C1C352F5DA0EAA&w=472&h=280&c=13&rs=2&o=6&pid=SANGAM

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CE%B1%CE%BF%CF%8D%CF%81%CF%84%CE%B9

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Joghurt.jpg/320px-Joghurt.jpg

https://enallaktikidrasi.com/2013/08/29-logoi-gia-na-trote-giaourti/

https://th.bing.com/th/id/OIP.VYX8jINkuzQ2-4elEuaerQHaEd?pid=ImgDet&rs=1

https://medlabgr.blogspot.com/2012/01/blog-post_09.html#ixzz7Ssp98J2F

https://www.shape.gr/diatrofi-adynatisma/sosti-diatrofi/ti-ofeli-echi-giaourti-na-giati-prepi-na-tros-kathe-mera/?msclkid=dfd66a65cec511ec90a5bc247a131ef3

https://medlabgr.blogspot.com/2012/01/blog-post_09.html?msclkid=dfd683ebcec511ec83907cf566cfe2cd#gsc.tab=0

https://imagesvc.meredithcorp.io/v3/mm/image?url=https:%2F%2Fstatic.onecms.io%2Fwp-content%2Fuploads%2Fsites%2F35%2F2018%2F03%2F16184426%2Fhealthy-lifestyle-habit-switch-to-greek-yogurt.jpg

Για το ξίδι:

https://www.itrofi.gr/diatrofi/istoria/article/2419/mia-syntomi-anadromi-stin-istoria-toy-xydioy

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9E%CE%AF%CE%B4%CE%B9

https://medlabgr.blogspot.com/2015/12/vinegar.html#gsc.tab=0

https://jenny.gr/well-being/ygeia-diatrofi/310649/ti-tha-symbei-sto-soma-sas-pinete-kathe-mera-xydi

1.Το ηλεκτρόνιο

Το 1895 ο Βρεττανός J.J. Thomson (Τόμσον) ανακάλυψε το πρώτο υποατομικό σωματίδιο-φορέα του αρνητικού ηλεκτρικού φορτίου. Σταδιακά επικράτησε για αυτό το όνομα «electron». Πρόκειται για το γνωστό μας ηλεκτρόνιο. «Ήλεκτρον» οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν το γνωστό σε μας κεχριμπάρι.

ΗΛΕΚΤΡΟΝ/ΚΕΧΡΙΜΠΑΡΙ

Ήταν το πρώτο υλικό που τον 5ο αιώνα π.Χ. ο Θαλής ο Μιλήσιος παρατήρησε ότι έχει ηλεκτρικές ιδιότητες. Η λέξη «ήλεκτρον» δηλώνει δια της ετυμολογίας την ελκτική του ιδιότητα, γεγονός που φανερώνει επίσης την ταύτιση σημαίνοντος και σημαινομένου και αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της απαράμιλλης μοναδικότητας της γλώσσας μας και βασικό λόγο που πολλοί ξένοι επιστήμονες επιλέγουν ελληνικές λέξεις, προκειμένου να αποδώσουν με ακρίβεια τις έννοιες που απαιτείται κάθε φορά (όπως είχαμε επισημάνει αναλυτικά και στο προηγούμενό μας άρθρο «Φυσική και … Ελληνική Γλώσσα»).

2.Το πρωτόνιο

Το 1911 ο Νεοζηλανδός E. Rutherford (Ράδερφορντ) διαμόρφωσε το πρώτο αρκετά επιτυχημένο μοντέλο για το άτομο (πλανητικό μοντέλο). Στον πυρήνα του ατόμου υπάρχουν τα σωματίδια-φορείς του θετικού φορτίου. Τα ονόμασε «protons». Πρόκειται για τα γνωστά μας «πρωτόνια». Η λέξη «proton» έχει ελληνική ρίζα, καθώς προέρχεται από τον υπερθετικό τύπο «πρώτον» (Θετικός: (πρό) Συγκριτικός: πρότερον). Τα πρωτόνια τότε θεωρήθηκαν η θεμελιώδης μονάδα της ύλης. Ο πυρήνας του ατόμου κάθε στοιχείου περιέχει ορισμένο αριθμό πρωτονίων που αποτελεί την ταυτότητα του στοιχείου. Ως εκ τούτου, το πρωταρχικό αυτό σωματίδιο της ύλης δεν θα μπορούσε να βρει πιο ταιριαστό όνομα που να συνάδει κιόλας με τη θεμελιακή του υπόσταση!

3.Τα μποζόνια

Στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα η κβαντική φυσική είχε αναπτυχθεί αρκετά. Βρέθηκε λοιπόν, ότι τα στοιχειώδη σωματίδια μπορούν να περιστρέφονται γύρω από τον εαυτό τους (ιδιοπεριστροφή). Η στροφορμή που έχουν εξαιτίας της ιδιοπεριστροφής τους ονομάστηκε spin. Το 1923 ο Ινδός S. Bose (Μποζ)  μελέτησε τις ιδιότητες των σωματιδίων που έχουν spin ακέραιο πολλαπλάσιο του ποσού 1,05.10^-34 Joule.sec, π.χ. τα φωτόνια. Τα σωματίδια αυτά ονομάστηκαν από τον μελετητή τους «μποζόνια» (Bosons). Στην περίπτωση αυτή, δεν μπορούμε να εντοπίσουμε στοιχεία «ελληνικότητας» του όρου, τουλάχιστον σε πρώτη ανάλυση. Ωστόσο, σε δεύτερη ανάλυση παρατηρείται πάλι η αρωγή της ελληνικής γλώσσας στην παραγωγική κατάληξη «–ον» που είναι αρχαία ελληνική κατάληξη πολλών ουδετέρων ουσιαστικών (λόγου χάρη φυτ-όν, μυστήρι-ον, ήλεκτρ-ον κ.ο.κ.)

4.Τα φερμιόνια 

Κάποια στοιχειώδη σωματίδια π.χ. ηλεκτρόνια, πρωτόνια, νετρόνια, έχουν spin ημιακέραιο πολλαπλάσιο του1,05.10^-34 Joule.sec. Αυτή τη φορά ένας Ιταλός, ο E. Fermi (Φέρμι) μελέτησε τη συμπεριφορά τους. Τα σωματίδια αυτά ονομάστηκαν «φερμιόνια» (Fermions) και πάλι από το όνομα του ερευνητή τους. Το ίδιο που προαναφέρθηκε στα «μποζόνια» παρατηρείται και στα «φερμιόνια» σχετικά με την ελληνικότητα της κατάληξης του ονόματος των σωματιδίων.

5.Τα κουάρκς 

Γύρω στα 1960 είχε ανακαλυφθεί ένα μεγάλο πλήθος στοιχειωδών  σωματιδίων που για την ονομασία τους είχαν χρησιμοποιηθεί πολλά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου π.χ. π,μ,κ,ξ και άλλα. Το 1964 ο Αμερικανός M.Gell-Mann (Γκελ-Μαν) πρότεινε ένα νέο μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο τα ως τότε στοιχειώδη σωματίδια, όπως τα νετρόνια και τα πρωτόνια, αποτελούνται από συνδυασμούς άλλων σωματιδίων. Σπάζοντας την παράδοση που υπήρχε ως τότε, ο Gell-Man ονόμασε τα σωματίδια αυτά «quarks» (κουάρκς). Ο Αμερικανός ερευνητής είχε ασχοληθεί με τη λογοτεχνία και είχε διαβάσει βιβλία του James Joyce (Τζέιμς Τζόις). Στο έργο του Joyce «Finnegans Wake» (Το ξύπνημα του Φίνεγκαν) βρήκε την παρακάτω φράση:

«Three quarks for Master Mark!                                                                                                                     

 Sure he hasn’t got much of a bark                                                                                     

 And sure any he has it’s all                                                                                                                        

 beside the mark»

Από εκείνο το χωρίο επέλεξε τη λέξη «quarks» η οποία προέρχεται από το αγγλικό -ηχοποίητο- ρήμα quark που σημαίνει «κρώζω», δηλαδή το κρώξιμο του κόρακα. Επιπλέον, του φάνηκε απολύτως ταιριαστό το γεγονός που γινόταν λόγος για τρία κρωξίματα (Three quarks…) γιατί κάθε πρωτόνιο και νετρόνιο αποτελούνται από τρία quarks! Στη συνέχεια, ο Gell-Mann προχώρησε ακόμα πιο πέρα. Έδωσε σε κάθε τύπο quark από ένα παράξενο όνομα: up (πάνω), down (κάτω), strange (παράξενο). Αργότερα ανακαλύφτηκαν άλλοι τρεις τύποι quarks. Ονομάστηκαν πάλι με παράξενα ονόματα: charm (χαριτωμένο), top (ψηλό), bottom (χαμηλό).

Συμπεράσματα…

Κάπως έτσι, λοιπόν, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι με τον βραβευμένο με Νόμπελ Φυσικής (1969) Μάρεϊ Γκελ-Μαν έγινε μια επανάσταση στο σχεδόν «δικτατορικό» καθεστώς της ελληνικής ορολογίας στη Φυσική επιστήμη -είτε με τη χρήση αυτούσιων ελληνικών λέξεων είτε με δεύτερο συνθετικό την ελληνική κατάληξη «-ον» που διαπιστώθηκε στα παραδείγματα 3 και 4- και για πρώτη φορά μπήκαν λέξεις/όροι που δεν παραπέμπουν ετυμολογικά ούτε στο εννοιολογικό περιεχόμενο αλλά ούτε και στο όνομα του πατέρα-ερευνητή τους.

Ωστόσο, όλοι οι επιστημονικοί όροι της Φυσικής «κουβαλούν» μία γοητευτική ιστορία πίσω τους, όπως προσπαθήσαμε να αναδείξουμε στα δύο αυτά άρθρα για το σχολικό μας περιοδικό, τα οποία «πάντρεψαν» δύο ειδικότητές (Φυσική και Φιλολογία). Βέβαια, η ιστορία της ονοματοδοσίας για τους ειδικούς δεν σταματά εδώ, καθώς, όσο ο Άνθρωπος θα εξερευνά τον Μακρόκοσμο και τον Μικρόκοσμο του Σύμπαντος, τόσο θα προσπαθεί με τον Λόγο να αποκαλύψει τη Φυσική Νομοτέλεια…

Πηγές:

http://www.clab.edc.uoc.gr/aestit/3rd/contributions/66.pdf

https://ahdictionary.com/word/search.html?q=quark

Γιάννης Πουλόπουλος-Άγγελος Τζαλαλής

    Οι τυπικές έννοιες-μεγέθη στην επιστήμη της Φυσικής αποτελούν μια συμπυκνωμένη γνώση, η οποία με την ύπαρξή της συμβάλλει στην ανάκληση άλλων γνώσεων. Προέρχονται από μια ανθρώπινη αφαιρετική νοησιακή διεργασία υψηλού επιπέδου. Έχουν ένα όνομα το οποίο συνιστά το σημαίνον τους. Η πλούσια ελληνική γλώσσα έχει αποδώσει με σαφήνεια και ενάργεια το περιεχόμενο των φυσικών εννοιών, καθώς σ΄ αυτήν υπάρχει άρρηκτη σχέση μεταξύ σημαίνοντος (τα φωνήματα της λέξης) και σημαινομένου (το νόημα της λέξης). Ας δούμε μερικά παραδείγματα προς επίρρωση της παραπάνω διαπίστωσης.

1.     Επιτάχυνση : 

    Κάθε κινούμενο σώμα, για παράδειγμα ένα αυτοκίνητο, συνεχώς μεταβάλλει την ταχύτητά του. Είναι ανάγκη με κάποιο τρόπο να εκφράσουμε το πόσο γρήγορα μεταβάλλεται η ταχύτητα, δηλαδή τον ρυθμό μεταβολής της ταχύτητας. Λόγου χάρη, ένα εξαιρετικό σπορ αυτοκίνητο πιάνει τα 100 χλμ/ώρα μέσα σε 2,5 δευτερόλεπτα. Αντίθετα, ένας «αραμπάς» θέλει περισσότερο από 10 δευτερόλεπτα. Η τιμή της επιτάχυνσης δίνει την απάντηση στο ζήτημα του ρυθμού μεταβολής της ταχύτητας. Ας εξετάσουμε τώρα και το εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου. Σχηματίζεται από την πρόθεση «επί» που εδώ έχει την επιτατική έννοια της πρόσθεσης, του πολλαπλασιασμού πάνω σε κάτι, και το ουσιαστικό «τάχος» που δηλώνει την ορμητική, αιφνίδια και γρήγορη κίνηση με ορισμένη τάξη. Επιβεβαιώνεται, λοιπόν, από την ετυμολογική ανάλυση η σημασία του όρου στη φυσική επιστήμη.

 2.     Αδράνεια :

    Αν ένας άνθρωπος δεν κινητοποιείται για κανένα λόγο, λέμε ότι βρίσκεται σε απόλυτη αδράνεια. Ομοίως, αν επιχειρήσουμε να ωθήσουμε κάτι, θα αισθανθούμε το σώμα να προβάλλει κάποια αντίσταση. Αυτή η αντίσταση μπορεί να είναι μικρή κι ασήμαντη, όταν σουτάρουμε μια μπάλα, ή μια οδυνηρή εμπειρία, αν σουτάρουμε μια πέτρα! Η θεμελιακή τάση όλων των σωμάτων να αντιστέκονται σε κάθε μεταβολή της κινητικής τους κατάστασης λέγεται «αδράνεια της ύλης». Η λέξη αδράνεια ετυμολογικά προέρχεται από το στερητικό πρόσφυμα «α» που φανερώνει αντίσταση, άρνηση, απουσία, έλλειψη, και το ρήμα «δράω-ώ» που σημαίνει  πράττω, ενεργώ, κατορθώνω κάτι που επιφέρει «δραστικές» μεταβολές. Εύκολα διακρίνεται και σε αυτόν τον όρο η ακρίβεια της ελληνικής γλώσσας.

Καλό είναι να μη μένουμε αδρανείς!

 3.     Δυναμική ενέργεια :

    Είναι εύκολο να κρίνουμε αν ένα σώμα έχει κινητική ενέργεια, αρκεί να το αντιλαμβανόμαστε να κινείται. Ένα τεχνητό φράγμα συγκρατεί το νερό της λίμνης ψηλότερα από ένα υδροηλεκτρικό εργοστάσιο. Το νερό είναι ακίνητο. Έχει όμως τη δυνατότητα να τρέξει σε κατάλληλους σωλήνες, να περιστρέψει τους υδροστρόβιλους του εργοστασίου και να παραγάγει ηλεκτρική ενέργεια. Επομένως, το νερό είχε ενέργεια και στην αρχική του κατάσταση ηρεμίας (χωρίς να είναι άμεσα αντιληπτή). Πέντε όμοιες μπίλιες κρέμονται από νήματα, ακουμπάνε μεταξύ τους και είναι ακίνητες στο γνωστό επιτραπέζιο διακοσμητικό. Αν σηκώσουμε μία ψηλότερα από τις άλλες κρατώντας τεντωμένο το νήμα, δεν φαίνεται να έχει ενέργεια. Έχει όμως τη δυνατότητα να κινηθεί και να μεταδώσει την κίνησή της στις υπόλοιπες. Ως εκ τούτου, και η μπίλια αρχικά είχε ενέργεια. Το νερό στο φράγμα και η μπίλια έχουν «δυναμική ενέργεια» δηλαδή έχουν τη δυνατότητα να παράγουν έργο και να μεταδίδουν κίνηση σε άλλα σώματα. Η δυναμική ενέργεια, αν εξεταστεί από γλωσσικής απόψεως, είναι μια «εν δυνάμει» ενέργεια. Εδώ έχουμε δύο χαρακτηριστικούς «αριστοτελικούς» όρους – δύναμις και ενέργεια – με τους οποίους περιγράφεται αφενός η δυνατότητα του να κάνει κάποιος κάτι κι αφετέρου η πρακτική εφαρμογή με την παραγωγή έργου. Σίγουρα, προηγείται – γι΄ αυτό και λεκτικά προτίθεται – η δυνατότητα, δηλαδή η αναγκαία προϋπόθεση της ύπαρξης μιας ιδιότητας που χάρη σε αυτή μπορεί να γίνει κάτι, και έπεται το έργο, δηλαδή η πράξη αυτή καθαυτή. Στη λέξη ενέργεια, βέβαια, παρατηρούμε την πρόθεση «εν» πριν τη λέξη «έργο», καθώς φανερώνει ότι το έργο παράγεται «μέσα» σε ένα πλαίσιο και σε ορισμένες συνθήκες που εξασφαλίζει το κάθε σώμα, η κάθε «πηγή»…

4.     Θερμοκρασία :

    Είναι ανάγκη να γνωρίζουμε πόσο ζεστό ή πόσο κρύο είναι ένα σώμα. Παραδείγματος χάρη, ένας πυρετός κοντά στους 37 βαθμούς Κελσίου δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, αλλά αρκεί ένας ή δύο βαθμοί παραπάνω να προκαλέσουν «συναγερμό» για κάποια ασθένεια. Κάτι  διαφορετικό γίνεται στο ανθρώπινο σώμα. Είναι όμως πολύπλοκο και δεν είναι εύκολο να το αντιληφθεί κάποιος. Ένα πιο απλό παράδειγμα είναι το νερό που ζεσταίνεται σε μια κατσαρόλα. Όσο πιο πολύ μένει πάνω στο «μάτι» της κουζίνας, τόσο πιο θερμό γίνεται. Για να μετρήσουμε το πόσο θερμό γίνεται, χωρίς να καταλαβαίνουμε τι αλλάζει στο περιεχόμενο του νερού, χρησιμοποιήσαμε ειδικά όργανα που τα ονομάσαμε θερμόμετρα. Όσο πιο ψηλά ανεβαίνει ο υδράργυρος, τόσο πιο θερμό είναι το σώμα. Η θερμική του κατάσταση περιγράφεται από τη «θερμοκρασία» του. Τον 19^ο  αιώνα αποδείχτηκε ότι η θερμοκρασία εκφράζει την κινητική ενέργεια των μορίων ενός σώματος. Αρχικά, η θερμοκρασία χρησιμοποιείται ως λέξη στον ιατρό Αέτιο* (περ. 500 μ.Χ.) για να δηλώσει την ανάμιξη θερμού ποτού (από το ρήμα κεράννυμι-κράσις-κράμα που σημαίνει αναμιγνύω-μίγμα). Είναι σύνθετη λέξη από το επίθετο «θερμός» που σημαίνει καυτός, ζεστός, και για σώμα δηλώνει εμπύρετη κατάσταση (στον πυρ-ετό ελλοχεύει και η λέξη «πυρ» που σημαίνει φωτιά…) και το ρήμα «κεράννυμι» που σημαίνει αναμιγνύω, εξ΄ου και το δεύτερο συνθετικό «κρασ-ία». Η λέξη έχει επιλεγεί ως ορολογία στη φυσική επιστήμη, γιατί περιγράφει το βαθμό που υπάρχει -ή απουσιάζει- θερμότητα κάπου, αλλά και γιατί η κίνηση και ανάμιξη των μορίων της ύλης, όπως αργότερα αποδείχτηκε, δημιουργεί ένα «εκρηκτικό μίγμα»! Εδώ, λοιπόν, έχουμε μια ελληνική σύνθετη λέξη που η σημασία της «έδεσε» με την επιστημονική παρατήρηση και γι΄ αυτό άλλωστε χρησιμοποιείται διεθνώς.

Θα επανέλθουμε και με περισσότερα παραδείγματα σε επόμενο τεύχος, καθώς …

«Aρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις»

Πηγές: Λεξικό Δημητράκου, Λεξικό Liddell & Scott

*Αέτιος, ιατρός:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%AD%CF%84%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%BF_%CE%91%CE%BC%CE%B9%CE%B4%CE%B7%CE%BD%CF%8C%CF%82