Given that Twitter serves as the de facto public town square, failing to adhere to free speech principles fundamentally undermines democracy.

What should be done? https://t.co/aPS9ycji37

— Elon Musk (@elonmusk) March 26, 2022

Η πλατεία του χωριού, το ρωμαϊκό forum, η αθηναϊκή αγορά (η τουλάχιστον ένα αξιοσημείωτα μεγάλο βάθρο) τώρα του ανήκει…

Όοοοπα τώρα. Για το Twitter μιλάμε. Ποιος νοιάστηκε; Έτσι και αλλιώς δεν έχει καν το 10% του market share (μερίδιο αγοράς) των social media (υπάρχουν διάφορα στατιστικά σχετικά με τους χρήστες του Twitter αλλά κυμαίνονται κάτω από το 10%). Και ακόμα, από αυτούς τους πέντε-έξι που το χρησιμοποιούν οι περισσότεροι είναι Αμερικανοί. Και μόνο 280 χαρακτήρες; Τι μέσο κοινωνικής δικτύωσης είναι αυτό;

Καθώς ο σκοπός μου δεν είναι η ανάλυση του Twitter, θέλω να συνοψίσω τα χαρακτηριστικά τα οποία το διαφοροποιούν από άλλα κοινωνικά δίκτυα για να περάσω στο main point – προσωπικά δεν έχω πλήρη εξοικείωση με όλες τις πλατφόρμες, αλλά θα αναφερθώ σύμφωνα με άρθρα/δημοσκοπήσεις στο διαδίκτυο και την περιορισμένη γνώση μου. Όταν μιλάμε για Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης συνήθως σκεφτόμαστε φωτογραφίες/βίντεο ανθρώπων, ίσως αστεία memes, βιντεοκλήσεις, ίσως τα cringe facebook posts τύπου “Καλή Μέρα/Μήνα/Γαλαξιακό Έτος” με τόσο έντονα λουλούδια στο background ικανά να προκαλέσουν πονοκέφαλο. Και όντως σύμφωνα με δημοσκόπηση το Facebook χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο για να ενωθούν οι χρήστες με φίλους και οικογένεια και ομοίως το Insta. Εκεί που το Facebook μαζεύει τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας (αν και στην πραγματικότητα έχει και νεότερο πληθυσμό), εκεί που το Insta έχει μαζέψει τους Zoomers, ε το Twitter έχει τους millenials. Οπότε έχει την κατάλληλη ηλικιακή ομάδα για να δημιουργηθεί το πιο τοξικ… εεε… ένα περιβάλλον -πολιτικής ενίοτε- συζήτησης. Οκ πέρα από την πλάκα το Twitter χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο για την πληροφόρηση(1,2). Ο χρήστης μπορεί να ενημερωθεί, να επικοινωνήσει, να εκφράσει απόψεις και το Twitter έχει πιο πολύ την αίσθηση ότι δημιουργήθηκε για αυτό σε αντίθεση με άλλα δίκτυα (τουλάχιστον έτσι φαίνεται να διαμορφώθηκε). Από κάποια άποψη έτσι μοιάζει με διάφορα forum που μπορεί να βρει κανείς οπουδήποτε όπως το Reddit, με μια διαφορά: το Twitter είναι “επίσημο”. Και με αυτό εννοώ: ποικίλοι οργανισμοί (πχ Διεθνής Αμνηστία), ειδησεογραφικά μέσα (πχ. η Guardian), δημόσια πρόσωπα (όπως ο Ben Shapiro), ακτιβιστές (όπως οι Anonymous ή η Wikileaks) και επίσης πολιτικοί ηγέτες (όπως ο Έλληνας πρωθυπουργός και ο POTUS) έχουν λογαριασμούς. Παράλληλα το Twitter έχει χρησιμοποιηθεί για την προώθηση διαφόρων κινημάτων μέσα από τα hashtag (αν και αυτό το χαρακτηριστικό δεν είναι αποκλειστικό του Twitter) όπως το #MeToo, το #BlackLivesMatter, το Occupy Wall Street αλλά και την Αραβική Άνοιξη(1). Με άλλα λόγια το Twitter έχει κάποια ισχύ. Και αυτή η ισχύς είναι το πετρέλαιο που κατέχει τώρα ο Musk.

Ο Musk έχει υποσχεθεί να βελτιώσει την πλατφόρμα. Σύμφωνα με τον ίδιο προτεραιότητα έχει η ελευθερία του λόγου.

????????♥️ Yesss!!! ♥️???????? pic.twitter.com/0T9HzUHuh6

— Elon Musk (@elonmusk) April 25, 2022

Υπάρχει η αίσθηση ανάμεσα στους συντηρητικούς Αμερικανικούς κύκλους πως δέχονται λογοκρισία από εταιρείες της Big Tech. Συνεπώς αυτή η υπόσχεση τους φέρνει πιο κοντά στον Musk, ενώ στην απέναντι όχθη πολλοί ανακοινώνουν την έξοδο τους.

Twitter just got capitalised. As a socialist, I can’t remain on here #GoodbyeTwitter https://t.co/ukI1xFldxW

— Trans Chronic ???? ♿️ ????️‍⚧️ ???????? (@fibrojayne) April 25, 2022

That’s it. I’m out. Deactivating my account today. I can’t in good conscience use a platform that’s run by an evil billionaire. That’s why I’m sticking with Facebook, Instagram, and TikTok. Standing on my principles. #GoodByeTwitter

— Acclaimed Children’s Author Matt Walsh (@MattWalshBlog) April 26, 2022

(η επιτηδευμένη ειρωνεία, καθώς ο συγκεκριμένος είναι συντηρητικός, του συγκεκριμένου είναι απλά τέλεια !)

Υπάρχουν γενικά διαφορετικές αντιδράσεις.

Η αντιπέρα όχθη (δεν ξέρω αν πρέπει να την αποκαλέσω απαραίτητα προοδευτική/αριστερή ή κάτι αντίστοιχο γιατί οι πολιτικές ορολογίες είναι περίπλοκες αλλά πιστεύω καταλαβαίνουμε περίπου τι σημαίνει αντιπέρα όχθη) αλλά και διάφοροι οργανισμοί έχουν εκφράσει τους φόβους τους ότι η χαλάρωση του αλγόριθμου που εποπτεύει το Twitter θα προκαλέσει φαινόμενα hate speech. Υπάρχει ένα πολύπλοκο ιστορικό μεταξύ των όρων “ελευθερία του λόγου” και “hate speech” με τα όρια μεταξύ των δύο να είναι συχνά θολά. Για παράδειγμα η σατιρική συντηρητική ιστοσελίδα The Babylon Bee  (στην οποία έχει φιλοξενηθεί ο Musk) δέχτηκε block από το Twitter με κατηγορίες για hate speech. Αυτό το γεγονός φαίνεται να ήταν και ένας από τους παράγοντες που ώθησαν τον Musk να αγοράσει το Twitter. Ο ίδιος δείχνει να διατηρεί μια μετριοπαθή στάση:

A social media platform’s policies are good if the most extreme 10% on left and right are equally unhappy

— Elon Musk (@elonmusk) April 19, 2022

Ως προς τον αλγόριθμο που προανέφερα, ο Musk έχει υποσχεθεί να γίνει

Starlink has been told by some governments (not Ukraine) to block Russian news sources. We will not do so unless at gunpoint.

Sorry to be a free speech absolutist.

— Elon Musk (@elonmusk) March 5, 2022

Ωραία ακούγονται όλα αυτά. Ουτοπικά ίσως. “Ελευθερία τ@…”, τι άλλο θέλουμε? Αυτό που μας υπόσχεται είναι ο πυλώνας της δημοκρατίας, όπως ο ίδιος αναφέρει. Αλλά σοβαρά θα τον εμπιστευτούμε?

Ο Musk έχει ιστορικό οξείας κριτικής εναντίον του. Υπάρχει ολόκληρη σελίδα στη Wikipedia με την κριτική ενάντια στην Tesla. Ύστερα η προώθηση του Dogecoin από τον Elon έχει αρκετές ομοιότητες με pump and dump scheme. Πιο επικίνδυνες, για αυτήν την περίπτωση, κριτικές αφορούν και υποκρισία. Ο Musk έχει τοποθετηθεί ενάντια των κρατικών επιχορηγήσεων τη στιγμή που οι επιχειρήσεις του επιβιώνουν μέσα από αυτές. Συγκεκριμένα ως προς την ελευθερία του λόγου, ο Musk είναι κατηγορηματικός σε ό,τι αφορά τον ίδιο και τις εταιρείες του προσπαθώντας συνέχεια να έχει έλεγχο για το PR(δημόσιες σχέσεις). Από όλα τα παραδείγματα που αναφέρονται σε αυτά τα άρθρα(1 2 3 4 5) το πιο σοβαρό είναι μάλλον αυτού του Martin Tripp ο οποίος αφότου διέρρευσε υλικό από εργοστάσιο της Tesla σχετικά με τα μεταλλικά υπολείμματα του εργοστασίου που δούλευε (δεδομένο το οποίο αποκρύπτεται από τις αναφορές της εταιρείας για να μην γίνεται αντιληπτή  η ανικανότητά της στους επενδυτές) μηνύθηκε από την Tesla για 167 εκατομμύρια, τελικά πληρώνοντας 400 χιλιάδες.

Με άλλα λόγια η αξιοπιστία του Musk είναι εύκολα αμφισβητήσιμη.

Έχοντας πει όλα αυτά θέλω επιτέλους να αναφέρω τον κύριο προβληματισμό μου: Ποιος ελέγχει τον λόγο μας?

Αρχικά θέλω να δείξω από που ξεκίνησε ο προβληματισμός μου:

Jeff is a madman

Ναι οκ είναι μια απλή αστεία (ή τουλάχιστον έτσι λέμε εμείς οι zoomers) φωτογραφία στο internet. Ένα απλό meme. Κατά την άποψή μου είναι σοβαρό. Οκ, βασικά το παραδέχομαι είμαι late to the party, αυτό γίνεται εδώ και καιρό. Αλλά έλεγα στον εαυτό μου “Οκ, είναι λογικό να ανήκουν κάπου τα μέσα πληροφόρησης, έτσι και αλλιώς δεν πρέπει να έχουν κάποιο “κεφάλι”;”. Και από κάποια άποψη ακόμα το θεωρώ φυσικό κάποια εφημερίδα να υποστηρίζει αποκλειστικά κάποια παράταξη. Αν ανοίξω την σελίδα της Fox News ξέρω τι θα διαβάσω. Αντίστοιχα αν ανοίξω την Καθημερινή ή την Εφημερίδα των Συντακτών (χωρίς να δικαιολογώ ξεκάθαρα ψέματα που εκφράζονται στον βωμό μιας παράταξης). Αλλά σε αυτήν την εικόνα δεν φαίνεται η αφοσίωση σε μια πολιτική ιδεολογία, αλλά στην κάστα των 9 και βάλε ψηφίων. Δεν προωθείται η δεξιά ή η αριστερά, προωθείται ο Bezos(και οι γύρω γύρω). Και όχι οι δισεκατομμυριούχοι δεν είναι στη δεξιά-καπιταλιστική πλευρά. Έχουν ξεφύγει από το φάσμα. Μπορούν να χτίσουν τις δικές τους αυτοκρατορίες, τα δικά τους φέουδα. Είναι αποτέλεσμα του καπιταλισμού, δεν αντιλέγω, αλλά με εντονότατο στοιχείο κρατισμού (η Amazon έχει δεχτεί αρκετό δημόσιο χρήμα, όπως και η προαναφερθείσα Tesla). Αλλά ταυτόχρονα θα υποστηρίξουν αριστερούς σκοπούς, όπως αύξηση του ελάχιστου μισθού, πράγμα το οποίο γονατίζει τον ανταγωνισμό (σε καμία περίπτωση δεν είμαι υπέρ της εργασιακής εκμετάλλευσης, αλλά το χρησιμοποιώ ως δείγμα υποκρισίας τη στιγμή που και οι ίδιοι έχουν απαίσια διαχείριση προσωπικού). Και εντάξει να έχουν τις εφημερίδες. Αν δεν μας αρέσουν πάμε σε άλλες ή αν δεν υπάρχουν ιδρύουμε τις δικές μας που λέει ο λόγος. Λύση υπάρχει. Αλλά πώς μετακομίζεις από το χωριό σου;

Τα μονοπώλια είναι η Αχίλλειος πτέρνα του καπιταλισμού (και τα ολιγοπώλια). Όλο και λιγότερες εταιρείες κατέχουν τα περισσότερα από αυτά που αγοράζουμε. Και δεν ξεφεύγουμε απαραίτητα εύκολα. Δεν συμφωνείς με τις πρακτικές της Nestle και δε θέλεις Nescafe. Μπορεί να σκεφτείς να πάρεις Λουμίδη, που είναι και ελληνικός. Ε όχι ο Λουμίδης ανήκει στη Nestle. Και το ιδιαίτερα “επίπονο” με αυτά τα μονοπώλια είναι το γεγονός ότι δημιουργείται εξάρτηση στα προϊόντα.

1 Έλλειψη διαφάνειας του Shein

Ξέρουμε για την κατάχρηση των δεδομένων από το Facebook (νυν Meta) αλλά ακόμα χρησιμοποιούμε τα προϊόντα τους. Ξέρουμε ότι το Youtube έχει σοβαρά προβλήματα (στις πληρωμές των δημιουργών, στο copyright, στη λογοκρισία) και παρόλο που υπάρχουν εναλλακτικές όπως το Odysee είναι “δύσκολο” να αποχωριστούμε την άνεση του. Αυτό είναι τώρα το πρόβλημα και με το Twitter. Πώς μεταφέρουμε εκατοντάδες εκατομμύρια χρήστες από μία πλατφόρμα σε μία άλλη στην περίπτωση που κάτι πάει στραβά; Πως ξαναχτίζουμε το διαδικτυακό χωριό και την πλατεία του;

Και να είμαι ειλικρινής δεν έχω συγκεκριμένη απάντηση. Ίσως σιγά σιγά με τον χρόνο να γίνει αν χρειαστεί μια οργανική αλλαγή (και όταν λέω οργανική εννοώ όχι κρατικά επιβεβλημένη). Το να πω πράγματα όπως “Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε τους κινδύνους και να κινητοποιηθούμε” είναι θεωρώ ανώφελο (και ίσως ουτοπικά παιδιάστικο). Η εξάρτηση είναι αξιοσημείωτη. Και η βαρεμάρα να αλλάξουμε ριζικά συνήθειες δικαιολογημένη. Όχι επιθυμητή αλλά δικαιολογημένη. Αυτό που σώζει από τα μονοπώλια είναι η διαφοροποίηση κεφαλαίου και η επιλογή ποικίλων παραγωγών στα προϊόντα που καταναλώνουμε. Αλλά τι θα καθόμαστε κάθε πέντε λεπτά να αλλάζουμε την μάρκα του καφέ αν έχουμε βολευτεί με μία; Θα συμμετέχουμε σε 100 διαφορετικές πλατφόρμες; Φυσικά και όχι. Στην περίπτωση του διαδικτύου απλά μπορούμε να δημιουργήσουμε μία και καλή. Μία και αποκεντροποιημένη. Μια και ανεξάρτητη.

Πριν επισημάνω  την ανάγκη για κάποια μορφή αποκεντροποίησης θέλω πρώτα να αναφερθώ στο επιχείρημα της κρατικοποίησης που μπορεί να έρθει ως αντίλογος. Πριν αρκετό καιρό είχα την τύχη (ή μάλλον την ατυχία) να διαβάσω τη δήλωση του κ. Βαρουφάκη: “Αν δεν κοινωνικοποιηθούν τα μέσα, αν δεν περάσει η ιδιοκτησία τους από την ολιγαρχία στον δήμο, θα συνεχίσουν να εξαπατούν με πλαστές δημοσκοπήσεις, κάτι που καμία εξεταστική επιτροπή της Βουλής δεν μπορεί να διορθώσει”(οι πηγές για αυτήν τη δήλωση δεν είναι πολλές αλλά ένα είδος κρατικού παρεμβατισμού φαίνεται και στις θέσεις του ΜέΡα25). Με άλλα λόγια (αν εγώ το καταλαβαίνω καλά) προτείνεται η μεταβίβαση των Μέσων από την τωρινή “ολιγαρχία” στην ολιγαρχία -ή μάλλον μονοπώλιο- του δημοσίου (ή τουλάχιστον στενότερος έλεγχος). Θεωρώ επιχειρήματα τύπου “Έτσι μπορούμε να είμαστε πιο σίγουροι για την αξιοπιστία και την ποιότητα της πληροφορίας” και γενικά περί εξωραϊσμού του κράτους και δαιμονοποίησης του ιδιωτικού τομέα πολύ επικίνδυνα (και πάλι ουτοπικά παιδιάστικα, κάτι που θα γράψουμε σε μια έκθεση για να ικανοποιήσουμε πιθανώς τον εξεταστή αλλά δεν πιστεύουμε απαραίτητα). Το κράτος δεν είναι πανάκεια, κάθε άλλο. Τα παραδείγματα αξιοποίησης των μέσων από κυβερνήσεις για έλεγχο είναι απεριόριστα με σύγχρονες περιπτώσεις να είναι η Κίνα και η Ρωσία (φυσικά όχι μόνο). Και θεωρώ πως ο συμβιβασμός σε τέτοια θέματα πρέπει να είναι απειροελάχιστος και ο κρατικός παρεμβατισμός στα μέσα στοιχειώδης (ας πούμε αναρτήσεις που προωθούν τη βία είναι σημαντικό να διώκονται με την προϋπόθεση βέβαια ότι τα πλαίσια είναι καλά οριοθετημένα). Και σε καμία περίπτωση δεν αγνοώ τα συμφέροντα που έχει κάθε φορέας και την αναξιοπιστία τους (όπως έχω ήδη προαναφέρει), αλλά τουλάχιστον ο ΣΚΑΙ δεν έχει την εξουσία να έρθει να μου βάλει όπλο στο κεφάλι αν γράψω κάτι με το οποίο δεν συμφωνεί.

1

Και τώρα στο κυρίως πιάτο: Αποκεντροποίηση. Μια καλή, θεωρώ, πρόταση για την αντιμετώπιση των φαινομένων συγκέντρωσης των επικοινωνιακών μας αναγκών σε συγκεκριμένες κλειστές και αδιαφανείς εταιρείες είναι ο αποκεντροποιημένος ιστός (και όχι, δεν προσπαθώ να πουλήσω το νέο to the moon crypto). Μέχρι τώρα το περιεχόμενο στο internet αποθηκεύεται σε διάφορους server παγκοσμίως από τους οποίους αντλούμε τις πληροφορίες. Η Amazon κατέχει περίπου το 40% του ίντερνετ (ανάλογα και πως θα κάνει κανείς τη μέτρηση) στους server της μέσα από την AWS. Συνεπώς έχει έναν μεγάλο έλεγχο στο διαδίκτυο δύναμη που έχει χρησιμοποιήσει (μάλλον δικαιολογημένα στην συγκεκριμένη περίπτωση αλλά το γεγονός αποτελεί τροφή για σκέψη) για να εκδιώξει το κοινωνικό δίκτυο Parler από τους server της ουσιαστικά βάζοντας σε κίνδυνο την ύπαρξη της πλατφόρμας (φυσικά θα μπορούσαν να αναλάμβαναν τη δημιουργία των server τους, απλά το AWS και αντίστοιχες υπηρεσίες cloud έχουν καλύτερη ικανότητα και εξειδίκευση σε τέτοια ζητήματα). Παράλληλα ο κώδικας που καθορίζει τις περισσότερες ιστοσελίδες όπως το Twitter (μέχρι τώρα τουλάχιστον), το Youtube, το Instagram είναι άγνωστος και εξαρτάται μόνο από τις αποφάσεις των ιδιοκτητών. Τέτοια προβλήματα θα μπορούσε να λύσει η αποκεντροποίηση του διαδικτύου. Η ιδέα της αποκεντροποίησης δεν είναι πλήρως ορισμένη και σύμφωνα με τη Wikipedia (η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί ως αποκεντροποιημένη) αποτελεί ακόμα αφηρημένη έννοια. Αλλά ουσιαστικά αναφέρεται στη δημιουργία ενός peer to peer network στο οποίο οι χρήστες θα έχουν μεγαλύτερη δύναμη στις αποφάσεις σχετικά με τον ιστό. Η ισχύς που έχουν μεμονωμένες οντότητες σπάει και το δίκτυο βασίζεται σε κοινώς αποδεκτά πρωτόκολλα, απαραβίαστο “ψυχρό” κώδικα, κάτι το οποίο μπορεί να αποτρέψει αυθαιρεσίες. Υπάρχει μεγαλύτερη διαφάνεια και οι χρήστες μπορούν να συμμετέχουν πιο ενεργά, ενώ υπάρχει η δυνατότητα δημοκρατικοποίησης των αποφάσεων σχετικά με το μέλλον του ιστού μέσα από ψηφοφορίες. Ας πούμε η υπόσχεση του Musk να δημοσιοποιήσει τον κώδικα του Twitter έχει αυτό το πνεύμα, αν και ακόμα είναι συγκεντρωτικό προς αυτόν. Ταυτόχρονα μειώνεται η ανάγκη για μεσάζοντες και μπορεί να δημιουργηθεί ένα πρωτοπόρο οικονομικό περιβάλλον. Θα υπάρχει δηλαδή η δυνατότητα για άμεσες συναλλαγές π.χ. μεταξύ χρηστών και δημιουργών έτσι ώστε να εισπράττουν ένα δίκαιο ποσό από το προϊόν τους (σε αντίθεση με τις πρακτικές των Spotify και Youtube). Ανοίγεται δηλαδή ο δρόμος σε μία πιθανώς πιο δίκαιη διαδικτυακή οικονομία. Σημαντικότατο πλεονέκτημα είναι η προστασία της ιδιωτικότητας των χρηστών του διαδικτύου. Δεν θα υπάρχει κάποια κεντρική αρχή από την οποία θα περνάει η πληροφορία και συνεπώς είναι πιο δύσκολη η αναχαίτιση και αξιοποίηση της από κεντρικούς φορείς. Έτσι αποφεύγεται και η λογοκρισία καθώς για να αφαιρεθεί υλικό θα χρειαστεί η συναίνεση του δικτύου, ενώ η πληροφορία αντιγράφεται στα πολλαπλά μέλη έτσι ώστε να μην υπάρχει εξάρτηση σε μια κεντρική αρχή. Και για να φτάσουμε και στα κοινωνικά δίκτυα, ένας καλογραμμένος κώδικας μπορεί να δημιουργήσει ένα ελεύθερο περιβάλλον για την διακίνηση ιδεών χωρίς τον φόβο για λογοκρισία από ανώτερη εξουσία και συνάμα να επιβάλει τους κοινά αποδεκτούς κανόνες. Και οι πιθανές χρήσεις ενός αποκεντροποιημένου δικτύου συνεχώς διερευνώνται.

Μέχρι τώρα το πιο κοντινό που έχουμε σε αποκεντροποιημένο διαδίκτυο είναι η τεχνολογία blockchain. Νομίζω σε αυτό το σημείο όλοι έχουμε ακούσει έστω για το Bitcoin. Και το blockchain παρέχει σε έναν βαθμό αυτές τις δυνατότητες αποκεντροποίησης. Το blockchain βασίζεται στην κρυπτογραφία οπότε σε έναν βαθμό είναι ανώνυμο. Συγκεκριμένα, blockchain όπως το filecoin παρέχουν ήδη κρυπτογραφημένο αποθηκευτικό χώρο. Υπάρχουν άπειρα συναλλακτήρια DeFi τα οποία παίρνουν σιγά σιγά τον ρόλο τον τραπεζών. Ήδη έχουμε αποκεντροποιημένες εφαρμογές (dApps) σε ανάπτυξη και αμέτρητα ανερχόμενα project που υπόσχονται να αντικαταστήσουν τους σημερινούς γίγαντες της τεχνολογίας. Υπάρχει μια αρκετά μεγάλη ποικιλία διαφορετικών προσεγγίσεων στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να επιτευχθεί η αποκεντροποίηση και οι μέθοδοι όλο και πληθαίνουν.

Ωραία όλα αυτά. Αλλά το παραδέχομαι, είμαι ουτοπικός στην περιγραφή μου. Τα προβλήματα είναι πολλά. Αρχικά υπάρχουν πάλι οι φόβοι ότι η έλλειψη ελέγχου μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά προβλήματα τα οποία συνεπάγονται την ανωνυμία που παρέχει το διαδίκτυο και ιδιαίτερα το αποκεντροποιημένο. Πάντα υπάρχει μία αντιστρόφως ανάλογη σχέση μεταξύ της ανωνυμίας και της ασφάλειας. Νομίζω αυτό είναι προφανές. Ύστερα ποιος θα επιχορηγήσει αυτό το δίκτυο; Μέχρι τώρα ο λόγος που μπορούμε να έχουμε δωρεάν πρόσβαση σε ένα μεγάλο μέρος του ιστού είναι μόνο γιατί “πουλάμε” την προσοχή μας, τα δεδομένα μας. Οπότε ένα σημαντικό ερώτημα είναι το πώς θα “στηθεί” ξανά το διαδίκτυο για να μην έχουμε ριζικές αλλαγές στην οικονομία του και να παραμείνει προσβάσιμο σε όσο το δυνατό μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Και σίγουρα υπάρχει και άλλη αρνητική κριτική στο concept του αποκεντροποιημένου ιστού και πιθανά προβλήματα.

Συγκεκριμένα στο blockchain μπορούμε να παρατηρήσουμε ένα πλήθος προβλημάτων. Η τεχνολογία δεν είναι ακόμα επαρκώς εξελιγμένη και συνήθως υπάρχει ένας συμβιβασμός μεταξύ ασφάλειας, ταχύτητας δικτύου, πιθανής κεντροποίησης και δημιουργίας ικανοποιητικής κλίμακας (η μεταφορά δεδομένων μεταξύ ενός τεράστιου πλήθους υπολογιστών απαιτεί προφανώς ιδιαίτερη οργάνωση). Συνεπώς βρισκόμαστε σε πειραματικό στάδιο. Η τεχνολογία δεν είναι ιδιαίτερα έτοιμη. Το blockchain απαιτεί ισχυρότατη υπολογιστική δύναμη για να συντηρηθεί και να είναι αποκρυπτογραφημένο. Όσοι ψάχνατε να αγοράσετε κάρτες γραφικών τον τελευταίο χρόνο θα ξέρετε για την έλλειψη που δημιουργήθηκε και προκλήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την διοχέτευση τους σε διαδικασίες σχετικές με το blockchain με αποτέλεσμα να εκτοξεύονται οι τιμές. Και αυτοί οι χρήστες που επενδύουν σε αυτόν τον εξοπλισμό μπορούν να έχουν ιδιαίτερη ισχύ πάνω στο δίκτυο. Ένα μεγάλο μέρος των Bitcoin ανήκει σε έναν μικρό αριθμό πρώιμων χρηστών. Έτσι μπορεί να αμφισβητηθεί ο δημοκρατικός χαρακτήρας του blockchain τουλάχιστον σε ορισμένα δίκτυα. Και το πλήθος των δικτύων έχει δημιουργήσει ένα χάος που μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στην συμβατικότητα μεταξύ τους (αν και υπάρχουν project ενοποίησης του δικτύου). Και μάλλον το πιο σημαντικό πρόβλημα αυτήν την στιγμή είναι φαινόμενα εξαπάτησης και απώλειας τεράστιων χρηματικών ποσών (τάξης 6 και παραπάνω ψηφίων). Τα παραδείγματα είναι πραγματικά πολυπληθή, από εκμετάλλευση προβλημάτων σε πλατφόρμες (το θέμα της ασφάλειας στο blockchain είναι πολύ σημαντικό καθώς ο κώδικας που δημοσιεύεται έχει απόλυτη ισχύ νόμου (code is law) σε κάποιες περιπτώσεις και είναι απαγορευτικό να έχει σφάλματα), σε υποσχέσεις project που δεν εκπληρώνονται (και η ανωνυμία βοηθάει στο η απάτη να είναι αρκετά ασφαλής επιχείρηση) και (όπως είπαμε και με τον Musk) pump and dump schemes (τα οποία αν και στο χρηματιστήριο είναι παράνομα, δεν υπάρχει ιδιαίτερη νομοθεσία για τα κρυπτονομίσματα και είναι λόγω ανωνυμίας πιο δύσκολο να εντοπιστούν οι υπαίτιοι). Και τέλος μεγάλοι θεσμοί αρχίζουν να επενδύουν στην τεχνολογία οπότε η επιρροή τους ενδέχεται να διατηρηθεί.

Για να κλείσω γιατί πολύ κούρασα, αν καταφέρουμε να δημιουργήσουμε ένα έστω ικανοποιητικό αν όχι άψογο αποκεντροποιημένο περιβάλλον, πιστεύω πως θα έχουμε τεράστιο κέρδος ως παγκόσμια κοινωνία. Η κεντροποίηση είναι, για μένα τουλάχιστον ένα τρομακτικό γεγονός σε κάθε τομέα (όπως προανέφερα με τα μονοπώλια), πόσο μάλλον στη διάδοση της πληροφορίας. Είναι απίστευτα σημαντικό εφόδιο να μπορούμε να εκφραζόμαστε ελεύθερα και με ασφάλεια όταν είμαστε πομποί και όταν είμαστε δέκτες να ενημερωνόμαστε πλήρως και από διάφορες πηγές. Γιατί ωραίες οι υποσχέσεις του Musk για ελευθερία του λόγου, αλλά θέλω να δω τι θα γίνει όταν ένας whistleblower εκθέσει τον ίδιο (για άλλη μια φορά). “Η δημοκρατία πεθαίνει στο σκοτάδι” γράφει η Washington Post υπό την σκιά του Bezos. Ίσως πρέπει να πάρουμε κάποιες ελευθερίες στα χέρια μας. Δεν μου αρέσει που έχω δημιουργήσει ένα άσπρο-μαύρο σχήμα Ουτοπίας-Δυστοπίας στο κείμενο μου (ποτέ δεν είναι έτσι οι περιστάσεις), αλλά ας είναι το μέλλον το πανί και το σκέψεις περί Ουτοπίας ο αέρας και όπου μας πάει. Και αν είμαστε προσεκτικοί ίσως να μας βγάλει στην Ιθάκη…

   Τα τελευταία δύο χρόνια έχουν υπάρξει κρίσιμα για όλους μας. Αντιμετωπίσαμε πρωτοφανείς καταστάσεις. Ο κορονοϊός έπληξε σοβαρά την καθημερινότητα όλων, αλλά και το εθνικό σύστημα υγείας. Ό,τι γνωρίζαμε μέχρι την εμφάνιση των πρώτων κρουσμάτων, ό,τι θεωρούσαμε δεδομένο άλλαξε. Ανατράπηκαν όλες μας οι συνήθειες. Απομονωθήκαμε, μας κυρίευσε το συναίσθημα του φόβου, χάσαμε αγαπημένα μας πρόσωπα. Βέβαια αναθεωρήσαμε, συνειδητοποιήσαμε αρκετά πράγματα, κυρίως όμως εκτιμήσαμε πολλά πράγματα. Μάθαμε να έχουμε χρόνο για τους συνανθρώπους μας, και αν δεν έχουμε, να φροντίζουμε να βρίσκουμε. Ενωθήκαμε, αναπτύξαμε αίσθημα κοινωνικής αλληλεγγύης . Μαθαίνουμε όμως πολλά ακόμη, σιγά σιγά νικάμε τον “ εχθρό “.

   Ένας τομέας που έχει δεχτεί πολλαπλά πλήγματα και αποτελεί και την αφορμή του κειμένου αυτού, είναι αυτός της εκπαίδευσης. Σκοπός της συγκεκριμένης επιστολής είναι η κατάθεση προτάσεων για τις πανελλήνιες εξετάσεις καθώς και το ευρύτερο πρόγραμμα σπουδών του ελληνικού σχολείου. Εδώ και δύο χρόνια τα δεδομένα σχετικά με το άνοιγμα των σχολείων και την εύρυθμη λειτουργία τους αλλάζουν συνεχώς. Εφαρμόστηκε η τηλεκπαίδευση, η οποία επιτρέπει την κανονική ροή της ύλης υπό ιδανικές συνθήκες. Ποιές είναι αυτές οι ιδανικές συνθήκες; Παρουσιάστηκαν αρκετά προβλήματα (σύνδεσης, εξοπλισμού) , επιλύθηκαν μερικά από αυτά, μολαταύτα συνεχίστηκαν να υφίστανται εμπόδια. Σημειώθηκαν φαινόμενα διαδικτυακού εκφοβισμού σε μαθητές και καθηγητές. Νιώσαμε ανασφάλεια για τα προσωπικά μας δεδομένα. Δόθηκε η εντύπωση ότι οι διαδικασίες έγιναν γρήγορα με σκοπό να καλυφθεί προσωρινά το πρόβλημα του κλεισίματος των σχολείων ή ότι απλά δεν έγινε κάποια εξονυχιστική μελέτη σχετικά με το θέμα που να λάμβανε υπόψη όλες τις παραμέτρους.

   Σε αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να θίξουμε μία αναπάντεχη ανατροπή αναφορικά με τις περσινές Πανελλήνιες εξετάσεις, η οποία άφησε πολλούς/ές μαθητές/τριες έξω από τα πανεπιστήμια. Την περσινή χρονιά γνωστοποιήθηκε η εφαρμογή της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής. Όπως ήδη γνωρίζετε, λόγω αυτής, πολλοί/ές μαθητές/τριες, με εντυπωσιακούς βαθμούς στις πανελλήνιες, έχασαν την πρώτη τους επιλογή στο μηχανογραφικό, ενώ είχαν υπερβεί επιτυχώς τη βάση της σχολής εκείνης. Αναρωτιόμαστε πώς είναι δυνατόν ένας μαθητής με τόσο υψηλούς βαθμούς να μην γίνεται αποδεκτός στην πρώτη του επιλογή, επειδή η απόδοσή του σε ένα μάθημα που ΔΕΝ διδάσκεται στο σχολείο του, δεν ικανοποιούσε την ΕΒΕ. Σημειωτέον, να σας υπενθυμίσω ότι το τμήμα αρχιτεκτονικής στην Ξάνθη δεν είχε κανέναν εισακτέο  λόγω της ΕΒΕ. Η εφαρμογή ενός νέου μέτρου προϋποθέτει μεγάλη μελέτη πριν την εφαρμογή του. Επειδή γίνεται μεγάλη συζήτηση για την εξίσωση των πτυχίων των ΑΕΙ με τα ιδιωτικά κολλέγια, για να μην αφήνεται να υπονοηθεί πως η “αποτυχία” αυτή των μαθητών ήταν στοχευμένη, με σκοπό να κινηθούν περισσότεροι/ες μαθητές/τριες στα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια ανώτατης εκπαίδευσης, προτείνουμε την κατάργηση της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής.

   Το κείμενο αυτό δεν έχει σκοπό να εστιάσει αποκλειστικά και μόνο στα αρνητικά, αγνοώντας τις θετικές προθέσεις σας και  την επαφή σας με την εκπαιδευτική κοινότητα. Έχετε επισκεφθεί πληθώρα σχολείων ανά τη χώρα, στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Συζητήσατε με τους εκπαιδευτικούς και τους/τις μαθητές/τριες, ακούσατε ενδεχομένως διάφορα αιτήματα. Έχετε δείξει ότι επιθυμείτε να είστε κοντά στην εκπαιδευτική  και μαθητική κοινότητα, σας ευχαριστούμε γι’ αυτό. Έχετε δώσει την ευκαιρία σε παιδιά με διαφορετικά για την ηλικία τους ενδιαφέροντα, όπως τη ρομποτική και την  επιχειρηματικότητα, να συμμετάσχουν σε σχολικά προγράμματα για την ανάπτυξη των ενδιαφερόντων και ενδεχομένως των δεξιοτήτων αυτών, με αποτέλεσμα να κερδίζουν διακρίσεις σε πανελλήνιους, αλλά και σε πανευρωπαϊκούς διαγωνισμούς. Τα παραπάνω οφείλουμε να τα αναγνωρίσουμε, και σας ευχαριστούμε γι’ αυτές τις ευκαιρίες που δώσατε και δίνετε στους συμμαθητές/τριες μας. Λόγω αυτού, πιστεύουμε ότι θα ήταν καλό να υπάρχουν εξετάσεις για όσους/ες επιθυμούν να αποκτήσουν πιστοποιητικό αναγνωρισμένο από το Κράτος σε γνώσεις της πληροφορικής που αποκτούν στο σχολείο.

   Κυρία Κεραμέως, θα σας μιλήσουμε ανοιχτά. Δεν έχουμε τίποτα να κρύψουμε και πόσο μάλλον να φοβηθούμε. Υπάρχει έντονη αίσθηση ότι το σχολείο πλέον δεν έχει σκοπό την πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου, την όξυνση της κριτικής του σκέψης. Έχουν καταργηθεί ή δεν έχουν ενσωματωθεί στο ωρολόγιο πρόγραμμα αρκετές δραστηριότητες οι οποίες  συμβάλλουν στην πολύπλευρη εξέλιξη της προσωπικότητας των μαθητών, συγκεκριμένα τα καλλιτεχνικά, η μουσική, η περιβαλλοντική αγωγή, οι αθλητικές εκδηλώσεις. Σε επίπεδο Λυκείου, μια πολύ ευαίσθητη περίοδο, την περίοδο της εφηβείας, το άτομο βρίσκεται στο απόγειο της επανάστασης του – με τη θετική της διάσταση – της ανακάλυψης του εαυτού του και τη δίψα για γνώση. Χρήσιμη θα ήταν η εισαγωγή του επαγγελματικού προσανατολισμού από το Γυμνάσιο κιόλας, ώστε ο/η μαθητής/τρια να γνωρίσει και να ενημερωθεί διεξοδικά για τα πανεπιστημιακά τμήματα, αλλά και τις επαγγελματικές προοπτικές που του παρέχει το κάθε τμήμα. Γενικότερα, επικρατεί η άποψη ότι το σχολείο παρέχει στείρες γνώσεις, αποκομμένες από τις επιστημονικές εξελίξεις και τη σύγχρονη κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα. Γι’ αυτό, θεωρούμε απαραίτητη την αναθεώρηση του προγράμματος σπουδών.

   Θα επιθυμούσαμε ένα ευέλικτο πρόγραμμα σπουδών που θα μας δίνει τη δυνατότητα να το προσαρμόσουμε στις δικές μας ανάγκες. Ας διαμορφωθεί λοιπόν ένα πιο εξειδικευμένο πρόγραμμα σπουδών. Δεν δύναται εκ των πραγμάτων μία κατεύθυνση να δίνει πρόσβαση για παράδειγμα σε 90 πανεπιστημιακά τμήματα παρέχοντας ίδιες γνώσεις προς όλους τους υποψηφίους. Είναι απαραίτητο να υπάρχει μια συμπαγής βάση συγκεκριμένων γνώσεων στην εκάστοτε επιστήμη, χωρίς αυτό να  αρκεί για να καλύψει τις ανάγκες των σχολών. Άλλες γνώσεις χρειάζεται ο/η μαθητής/τρια που θα επιλέξει ιατρική και άλλες  εκείνος/η που θα επιλέξει τη χημεία. Αντίστοιχα, ισχύει το ίδιο για όποιον/α θα σπουδάσει διοίκηση επιχειρήσεων ή θα επιλέξει την πληροφορική. Σε συνδυασμό λοιπόν με τον επαγγελματικό προσανατολισμό, ο/η μαθητής/τρια θα μπορέσει να έχει μεγαλύτερη τριβή με ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. Έτσι, οι εξετάσεις στην Τρίτη Λυκείου για συγκεκριμένες και στοχευμένες σχολές θα έχει περισσότερο νόημα, θα παρέχει μεγαλύτερο κίνητρο. Μέχρι στιγμής, απλά καλούμαστε να συμπληρώσουμε ένα μηχανογραφικό δηλώνοντας μέχρι και 90 σχολές, με σκοπό να περάσουμε σε οποιαδήποτε σχολή αν δεν γίνουμε δεκτοί στις πρώτες μας επιλογές. Κυριαρχεί ένα χάος. Κάπως έτσι, τα πανεπιστήμια θα μπορούν να δέχονται και να διαμορφώνουν κατατοπισμένους επιστήμονες, πιθανότατα μειώνοντας την ύπαρξη των αιώνιων φοιτητών.

   Προς ενίσχυση αυτής της προσπάθειας υποστήριξης των μαθητών στη δύσκολη απόφαση της επιλογής σχολής, απόφαση η οποία έχει καθοριστικό χαρακτήρα για τη μετέπειτα εξέλιξη των μαθητών, κρίνουμε απαραίτητο τον προσανατολισμό της εκπαίδευσης στα πρότυπα της εκπαιδευτικής νοοτροπίας των STEM (Science, Technology, Engineering and Mathematics). Το ακρωνύμιο STEM κάνει όλο και πιο συχνά την εμφάνισή του στις συζητήσεις περί παιδείας και εκπαίδευσης και υπάρχουν αξιοσημείωτοι λόγοι για αυτό το γεγονός. Η προσέγγιση STEM μπορεί να διαδραματίσει ύψιστης σημασίας ρόλο στην αμεσότερη επαφή των μαθητών με το γνωστικό αντικείμενο το οποίο διδάσκονται σε θεωρητικό επίπεδο στα πλαίσια του σχολείου. Συνδυάζοντας αυτή την επαφή με καθημερινά προβλήματα μπορούμε να ενισχύσουμε την αντίληψη των μαθητών σχετικά με τους διάφορους τομείς των επιστημών και συνεπώς να μπορούν να επιλέξουν με μεγαλύτερη ασφάλεια και βεβαιότητα αυτόν που ταιριάζει περισσότερη στην ξεχωριστή τους προσωπικότητα. Τα μαθήματα STEM (όπως φαίνεται και από τις λέξεις που αποτελούν το STEM) αναφέρονται κυρίως στα επιστημονικά πεδία ΙΙ ΙΙΙ και IV. Παρόλα αυτά μπορούν να επεκταθούν και στις ανθρωπιστικές επιστήμες στo πλαίσιo της ευρύτερης έννοιας της βιωματικής μάθησης ιδιαίτερα αν αναλογιστούμε την ευελιξία, αλλά και την αναγκαιότητα των νέων τεχνολογιών που όλοι μπορούμε να συμφωνήσουμε πως δεν λείπουν από καμία πτυχή του σύγχρονου κόσμου.

   Αναφορικά με το πρακτικό κομμάτι των Πανελληνίων, προτείνουμε τα θέματα να ανταποκρίνονται στη διδαχθείσα ύλη και τον διαθέσιμο προς εξέταση χρόνο. Ενδεχομένως το άγχος να καταβάλει κάποιον/α μαθητή/τρια και εκείνη τη στιγμή να αγχωθεί, με αποτέλεσμα να μην διαχειριστεί σωστά τον χρόνο του. Ίσως να μην μπορεί να θυμηθεί κάποιο μέρος της θεωρίας ή να θέλει να επαληθεύσει εκτενώς τις απαντήσεις του. Ας εφαρμοστεί τουλάχιστον στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας, το οποίο είναι ένα απαιτητικό μάθημα για όλους/ες μας  και χρειάζεται εκ των πραγμάτων περισσότερη επεξεργασία από ότι τα υπόλοιπα μαθήματα. Είναι κρίμα κάποιος να χάσει τη σχολή του για ένα τόσο λεπτό ζήτημα, ταυτόχρονα όμως τόσο εύκολο στην επίλυσή του. Ενδέχεται σε πρώτη ανάλυση οι προαναφερθείσες προτάσεις να ακούγονται δύσκολες προς εφαρμογή, θα σας παρακαλούσαμε όμως να τις λάβετε σοβαρά υπόψη σας, καθώς αφορούν και τις επόμενες γενιές.

   Δώστε μας τον λόγο να πιστέψουμε ότι οι μεγάλοι πραγματικά ενδιαφέρονται για την πρόοδο των μαθητών/τριών αυτής της χώρας. Στα τέλη του προηγούμενου αιώνα η νεολαία θεωρούνταν ιερή. Όλοι την σέβονταν και την προστάτευαν, διότι αποκτούσε γνώση και πολεμούσε για την πρόοδο της κοινωνίας. Πλέον οι μαθητές/τριες μετά από  τόσες αλλαγές, δυσκολεύονται να αποτελέσουν την ελπίδα για κάτι νέο και καινοτόμο. Η νεολαία θεωρείται “αποπροσανατολισμένη” και “αδιάφορη”. Δώστε της λοιπόν το κουράγιο και το σθένος να συμμετάσχει ξανά στον αγώνα της προόδου. Όλα ξεκινούν και τελειώνουν με την παιδεία, την οποία οφείλει να καλλιεργεί το σχολείο. Ας πασχίσουμε και ας εργαστούμε  για τη δημιουργία ενός ελκυστικού σχολείου για τον/την μαθητή/τρια, σύμφωνα με την παρότρυνση του Κωστή Παλαμά στο ποίημα του “Τα σχολεία κτίστε “.

                               Ευχαριστούμε για τον χρόνο σας

Ο Bollywood χορός είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της Ινδικής κουλτούρας. Υπάρχουν πολλές υποκατηγορίες του χορού με μερικές από αυτές να είναι το Kathak,το Manipuri,το Odissi και το Sattirya και παρόλο που όλα αυτά έχουν διαφορετική φύση ένα στοιχείο παραμένει κοινό σε όλα… η ικανότητά τους να σε καθηλώσουν.

Είναι αναμφίβολο ότι λόγω των υπερβολικών υποχρεώσεων τους, όπως τα σχολικά μαθήματα, η εκμάθηση ξένων γλωσσών, τα φροντιστήρια, τα παιδιά εξαντλούνται και χρειάζονται χρόνο για να εκτονωθούν ,να «ξεφύγουν» από τη δύσκολη καθημερινότητά τους και να αποφορτιστούν από το βάρος της σχολικής καθημερινότητας. Έτσι το παιδί ηρεμεί ψυχοσωματικά και μπορεί να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις της επόμενης μέρας ικανοποιητικά χωρίς να επιβαρύνεται από την ψυχική και σωματική κούραση των προηγούμενων ημερών.

Επιπροσθέτως, ο/η μαθητής/τρια στον ελεύθερο χρόνο του διευρύνει τα ενδιαφέροντά του, αναζητά τις ροπές ,τις κλίσεις και επιδιώκει τη διαμόρφωση της κοινωνικής, πολιτικής και σεξουαλικής του ταυτότητας. Με αυτό τον τρόπο αποκτά καλύτερη σχέση με τον εαυτό του αφού προσπαθεί να τον ανακαλύψει και να τον γνωρίσει καλύτερα.

Από την άλλη ο/η μαθητής/τρια θα έχει τη δυνατότητα να εντρυφήσει και σε άλλες ασχολίες όπως τη ζωγραφική, τον χορό, την ανάγνωση βιβλίων που το δημόσιο σχολείο πλέον δεν τα παρέχει. Ως εκ τούτου θα ενισχύσει την πνευματική και αισθητική του καλλιέργεια.

Εν κατακλείδι, η σημασία του ελεύθερου χρόνου για έναν μαθητή είναι πολυσχιδής καθώς βοηθά στην εκτόνωση του, την ενασχόληση και την επαφή με την τέχνη και την ανακάλυψη της ταυτότητάς του. Για αυτό πρωταρχική μέριμνα θα πρέπει να αποτελεί η μείωση της ύλης των σχολικών μαθημάτων και ο επαναπροσδιορισμός των στόχων του εκπαιδευτικού συστήματος.

">

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

Οι πολίτες είναι απαθείς, απέχουν συστηματικά από τις διαδικασίες της πολιτικής ζωής και βιώνουν μια ψυχολογική και συναισθηματική κόπωση από τη συνεχή πολιτική ανευθυνότητα, την έλλειψη γνήσιου ενδιαφέροντος από μέρους της πολιτικής ηγεσίας για τον λαό και την απουσία ικανών προσώπων που θα μπορέσουν να  δώσουν λύσεις στα σύγχρονα αδιέξοδα. Η παρατεταμένη οικονομική κρίση από το 2009 και πέρα είναι ένα μόνο παράδειγμα που αποδεικνύει εμπράκτως τους παραπάνω ισχυρισμούς.

Σε αυτό το πλαίσιο είναι χαρακτηριστική η έλλειψη πολιτικών προσώπων με τα οποία οι πολίτες θα μπορούν να ταυτιστούν. Αντίθετα συχνά έρχονται αντιμέτωποι με ανθρώπους που απέχουν από την κοινωνική πραγματικότητα των μεσαίων και κατώτερων στρωμάτων, διέπονται από ένα πνεύμα ελιτισμού και κάποιες φορές επιχειρούν αποτυχημένα να εμφανίσουν ένα κίβδηλο, φιλολαϊκό πρόσωπο και με έναν πρόδηλο λαϊκισμό επιδιώκουν να υφαρπάζουν τις ψήφους και την υποστήριξη των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων για τη νομή της εξουσίας.

Από την άλλη και οι πολίτες δεν τηρούν μια υπεύθυνη στάση σε φαινόμενα πολιτικής παθογένειας. Ο υπεύθυνος πολίτης έχει χρέος να πληροφορείται για τα τεκταινόμενα, να σκέφτεται κριτικά και να πράττει ανάλογα. Μπορεί το πολιτικό αδιέξοδο και η πολιτική ανευθυνότητα να μη λειτουργούν ενθαρρυντικά, ωστόσο για την ύπαρξη ενός υγιούς πολιτικού, κοινωνικού, οικονομικού μέλλοντος είναι αναγκαία η ενεργή συμμετοχή στα κοινά και σε δράσεις κοινωνικοπολιτικού ενδιαφέροντος για την προάσπιση των δικαιωμάτων και τη σφυρηλάτηση και διασφάλιση του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Αρχικά, η τέχνη από μόνη της συνιστά την έκφραση της ψυχής και του πνεύματος κάθε καλλιτέχνη και δεν αποτελεί την «ιδιοκτησία» κάποιου κράτους, χώρας, ιδεολογίας. Επομένως κανείς δεν μπορεί να επεμβαίνει περιοριστικά στην τέχνη. Κάποιος καλλιτέχνης μπορεί να εκφραστεί πιο «τολμηρά» χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν έχει κάποιος δικαίωμα να διαφωνήσει ή να αντιδράσει.

Επιπρόσθετα, αν ο καλλιτέχνης δεν προωθεί την τέχνη με σκοπό την εξυπηρέτηση οικονομικών συμφερόντων ή την προπαγάνδα ακραίων και φανατικών θέσεων ή την έκφραση εκχυδαϊσμού, μπορεί να εκπληρώσει τον σκοπό της που στοχεύει στην ευαισθητοποίηση, την αποδοχή της διαφορετικότητας, την απαλλαγή των προκαταλήψεων αλλά και την ψυχαγωγία.

Άλλωστε σε περιόδους που κυριάρχησε ο απολυταρχισμός και ο φανατισμός, η τέχνη κατάφερε να αφυπνίσει, να θέσει σε εγρήγορση, να κινητοποιήσει, να πυροδοτήσει τη δράση και την αντίδραση. Για αυτόν τον λόγο η ελευθερία της έκφρασης δεν συνιστά δικαίωμα αλλά και υποχρέωση του καλλιτέχνη.

Ναζιστική Προπαγάνδα

     Πριν τελειώσω αυτήν την περίληψη του βιβλίου θα ήθελα να καταθέσω κάποιες σκέψεις (κατά κύριο λόγο πιθανές αντιρρήσεις) μου σχετικά με όσα αναφέρονται. Αρχικά, στοιχείο το οποίο κατά την άποψη μου φαίνεται να μειώνει (τουλάχιστον ως προς το συγκεκριμένο σημείο) την αντικειμενική άξια του έργου είναι μια συμπάθεια προς τον Trapp ο οποίος παρουσιάζεται ως “παιδί που κλαίει” όταν δίνει τις εντολές εκτέλεσης στο Jozefow, χαρακτηρισμός ο οποίος προέρχεται από μαρτυρία. Δεν είμαι σε θέση να αξιολογήσω πλήρως αυτήν την- προσωπικά αισθητή-  συμπάθεια αλλά αυτή είναι η υποκειμενική μου οπτική ως προς την απεικόνιση του Trapp, χωρίς να υπονοώ αναγκαστικά το αντίθετο και να αμφισβητώ πλήρως την οπτική του Browning. Στη συνέχεια φαίνεται να υποτιμά τον ρόλο της προπαγάνδας αναφέροντας ότι ο πεζός λόγος των τευχών προπαγάνδας (συγκεκριμένα αναφέρεται στο “Εβραίοι και Εγκληματικότητα”) “θα μπορούσε να βάλει τους αναγνώστες σε ύπνο· όχι να τους κάνουν δολοφόνους”. Δεν έχω άμεση επαφή με τη ναζιστική προπαγάνδα αλλά μου φαίνεται αντιθετικό με την ιδέα της “μαεστρικής” μηχανής προπαγάνδας του Γκέμπελς. Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να σημειωθεί η προσπάθεια καταστροφής Ναζιστικού υλικού από τους ίδιους τους Ναζί (για παράδειγμα υπήρχαν προσπάθειες διάλυσης του στρατοπέδων συγκέντρωσης, πχ Treblinka, Auschwitz). Άρα το υλικό από την προπαγάνδα του ναζιστικού καθεστώτος ίσως να είναι μειωμένο σε έναν βαθμό που δεν μπορώ να προβλέψω. Παράλληλα, ο Browning δίνει προφανώς ιδιαίτερη βαρύτητα στον κομφορμισμό. Παρόλα αυτά αφιερώνει σε αυτόν μόλις 2.5 σελίδες από τις 30 του τελευταίου κεφαλαίου έτσι ώστε να αναφερθεί σε αυτόν. Σίγουρα ο κομφορμισμός αναφέρεται και κατά τη διάρκεια των διηγήσεων αλλά παρόλα αυτά φαίνεται να επαναλαμβάνει το ίδιο επιχείρημα στην επιθυμία μη διαφοροποίησης. Ως προς την αντίκρουση διαφορετικών απόψεων φαίνεται να ασχολείται περισσότερο. Ακόμα και σε αυτόν τον κομφορμισμό, περίεργο μου φαίνεται πως πλειοψηφία ήταν οι μη πρόθυμοι εκτελεστές και λιγότεροι αυτοί οι οποίοι είχαν πλήρη πρόθεση των οποίων τα κίνητρα δεν αναφέρονται πλήρως. Και ο σαδισμός του Gnade δεν αποδίδεται σε κάτι ιδιαίτερο έκτος από τον ίδιο τον χαρακτήρα του. Δεν πιστεύω πως αυτή η διαπίστωση ακυρώνει τον ισχυρισμό του Browning, αλλά παρόλα αυτά αφήνει αρκετό περιθώριο για σκέψη. Τέλος δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το βιβλίο αναφέρεται σε ένα Τάγμα 500 άντρων. Οπότε οτιδήποτε λέγεται αναφέρεται στη συγκεκριμένη περίπτωση με τις συγκεκριμένες συνθήκες και συνεπώς δεν μπορεί να γενικευθεί πλήρως και να αποτελέσει σημείο αναφοράς για όλη τη Γερμανική κοινωνία, χωρίς βέβαια να χάνει την αξία του στην εξήγηση των ανθρωπίνων συμπεριφορών.

Σοβιετικό αντιναζιστικό πόστερ

     Αυτή είναι, η μάλλον όχι τόσο “περιληπτική”, περίληψη του Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland. Προσωπικά πιστεύω πως είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό βιβλίο στην κατανόηση του Ναζισμού και στην ικανότητα μιας ιδεολογίας να δημιουργεί πειθήνια όργανα. Στην προσπάθεια μου να συμπυκνώσω το περιεχόμενο των 189 σελίδων του βιβλίου σε 11 προφανώς υπάρχουν στοιχεία τα οποία έχω παραλείψει και θα μπορούσαν να είναι βαρύνουσας σημασίας για κάποιον άλλο αναγνώστη. Παράλληλα υπάρχουν πιθανώς σημεία στα οποία η αντίληψη μου σχετικά με το βιβλίο να μην είναι επαρκής και να χρειάζεται διόρθωση. Με άλλα λόγια σε καμιά περίπτωση δεν θεωρώ τον εαυτό μου αυθεντία έτσι ώστε να μπορώ να αξιολογήσω πλήρως το βιβλίο. Για αυτόν τον λόγο σκοπός μου δεν είναι η μετάδοση στείρας και αδιαμφισβήτητης πληροφορίας, αλλά η προσπάθεια κινητοποίησης της κριτικής σκέψης και η δημιουργία ενός  εποικοδομητικού διαλόγου σχετικά με τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει ο Ναζισμός αλλά και άλλα αντίστοιχα αυταρχικά φαινόμενα όπως και του Απολυταρχικού Κομμουνισμού που αποκορυφώθηκε στις περιόδους του Στάλιν, του Μάο. Είμαστε “τυχεροί στην ατυχία” μας ως ανθρώπινο είδος που έχουμε πια ξεκάθαρα παραδείγματα για το τι είμαστε ικανοί (πιθανώς προσωπικότητες όπως ο Hitler και ο Stalin να είναι ότι έχουμε πιο κοντά σε μια καθαρά “μαύρη” ηθική). Το μόνο λοιπόν που μένει είναι να μάθουμε από αυτά.

Δίκη της Νυρεμβέργης

Εικόνα Άρθρου: Μέλη του Αστυνομικού Τάγματος 101 χαιρετούνται απο αξιωματικούς καθώς βηματίζουν σε σχηματισμό στο Lodz

Σήμα της Sonderdienst

Οι δράσεις του Τάγματος συνεχίστηκαν κυρίως στη μορφή καθαρισμών γκέτο και εκτοπίσεων προς το στρατόπεδο Treblinka έτσι ώστε να γίνει το Lublin judenfrei, δηλαδή να αφανιστεί το Εβραϊκό στοιχείο. Σε μια από αυτές τις εκτελέσεις, αναφέρει ένας αστυνομικός, μια μονάδα ψυχαγωγίας από την αστυνομία του Βερολίνου που είχε σταλθεί στην περιοχή και αποτελούνταν από μουσικούς και καλλιτέχνες ζήτησε να συμμετάσχει σε αυτές, αίτημα το οποίο εγκρίθηκε. Για αυτό το γεγονός δεν δίνονται περαιτέρω πληροφορίες αλλά φαίνεται να αποκαλύπτει έναν ισχυρό αντισημιτισμό από μέλη της ευρύτερης γερμανικής κοινωνίας. Το παράδειγμα είναι πολύ συγκεκριμένο για να μπορούμε να βγάλουμε οποιοδήποτε συμπέρασμα αλλά προσωπικά μου προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση.

“Εγώ ο ίδιος πυροβόλησα 6 ηλικιωμένους στις κατοικίες: ήταν κατάκοιτοι και μου ζήτησαν ρητά να το κάνω”

     Σειρά έχει ο Wolfgang Hoffmann. Κατά τις ανακρίσεις του 60 ο ίδιος ισχυριζόταν ότι είχε άγνοια για τις εκτελέσεις 1100 με 1600 Εβραίων στην Konskowola αποδίδοντας την στην ασθένεια του λόγω του ψυχολογικού άγχους από το Jozefow. Κατά τον δεύτερο παγκόσμιο απέδιδε την ασθένεια του σε ένα εμβόλιο δυσεντερίας που είχε λάβει. Ο Hoffmann ταλαιπωρούνταν από στομαχικές διαταραχές, ασθένεια η οποία όντως μπορεί να επιδεινωθεί από παράγοντες άγχους (Ulcerative Colitis: Stress and Flare-Ups). Αρχικά προσπάθησε να αποκρύψει τη σοβαρότητα της ασθενείας αν και τελικά αναγκάστηκε να εισαχθεί σε στρατιωτικό νοσοκομείο. Παράλληλα αυτήν την ασθένεια επικαλούνταν πολλές φορές πριν από τις δράσεις του Λόχου του δείχνοντας μια πρόδηλη υποκρισία απέναντι στους κατώτερους του. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με κακές σχέσεις με τον Trapp οδήγησαν στη μετάθεση του. Η ιδιαιτερότητα με την περίπτωση του Hoffmann είναι ότι αφενός οι κατηγορίες του Trapp και των υπόλοιπων για δειλία μάλλον ακυρώνονται από τον Σίδηρο Σταυρό δεύτερης τάξης που έλαβε στη συνέχεια από τη συμμετοχή του σε μάχες στη Ρωσία και την προσπάθεια να αποκρύψει την ασθένεια του ενώ αφετέρου φαίνεται να αποφεύγει τις δράσεις σχετικά με του Εβραίους.

Φωτογραφικό Υλικό του Τάγματος

     Η επόμενη φάση της δράσης του Τάγματος στο Lublin ήταν η εύρεση Εβραίων οι οποίοι είχαν αποφύγει της συγκεντρώσεις στα γκέτο, και συνεπώς ονομάστηκε από τα μέλη του Τάγματος “Judenjagd” (το κυνήγι των Εβραίων). Με άλλα λόγια η περιοχή έπρεπε να σιγουρευτεί πως θα ήταν judenfrei. Ήδη πριν από την έναρξη αυτής της φάσης υπήρχε εντολή άμεσης εκτέλεσης Εβραίων που θα βρίσκονταν έξω από τα γκέτο. Στο πλαίσιο αυτής της φάσης έγιναν συνεχείς έρευνες στα δάση της περιοχής όπου Εβραίοι είχαν κρυφτεί σε υπόγεια καταφύγια. Παράλληλα προς την άνοιξη του ‘42 αντιμετώπισαν ένοπλη αντίσταση από Εβραίους και Ρώσους πρώην αιχμαλώτους πολέμου, φαινόμενο που άρχισε να γίνεται πιο συχνό. Σε μια περίπτωση στο Kock ένας Πολωνός διερμηνέας κατέδωσε την τοποθεσία όπου βρίσκονταν Εβραίοι και μετά από ανακρίσεις ανακαλύφθηκε και άλλη κρυψώνα στην οποία οι Εβραίοι κατέβαλαν ένοπλη αντίσταση στην προσπάθεια τους να αποδράσουν. Η ιδιοκτήτρια του σπιτιού κυνηγήθηκε και εκτελέστηκε. Για την αποδοτικότερη εφαρμογή του σχεδίου δημιουργήθηκε ένα δίκτυο πληροφοριοδοτών και εντοπιστούν. Ως προς το ψυχολογικό βάρος, οι εκτελέσεις γινόντουσαν πιο προσωπικές μεταξύ θύματος και θύτη (δεδομένου της μικρότερης κλίμακας) και υπήρχε μεγαλύτερο περιθώριο για προσωπική επιλογή, γεγονός όμως που έρχονταν σε κόντρα με την ανάγκη για ανάδειξη στο Τάγμα. Παρόλα αυτά υπήρχαν περιπτώσεις που οι εθελοντές που προτίθονταν για τις εκτελέσεις να ξεπερνούσαν τον απαραίτητο αριθμό. Συνεπώς δεν υπήρχε ανάγκη για επιβολή σε αυτούς που απείχαν, οι οποίοι δεν τιμωρούνταν επίσημα. Ένας τέτοιος “Αντιρρησίας συνείδησης” αναφέρει πως είχε χτύπησε έναν αστυνομικό ο οποίος ξυλοκοπούσε μια Εβραία γυναίκα και ακόμα και αν καταγγέλθηκε δεν υπήρξε επίσημη τιμωρία με άτυπες συνέπειες να είναι η ανάθεση περισσότερων καθηκόντων. Αυτό όμως δεν ίσχυε πάντα. Ο υπολοχαγός Hoppner του 3ου Λόχου προσπάθησε να επιβάλλει τις εκτελέσεις σε όλα τα μέλη με αποτέλεσμα να συμμετέχουν άτομα τα οποία δεν είχαν ξαναπυρολοβήσει. Η φάση του “κυνηγιού” ήταν μια ιδιαίτερη φάση καθώς αν και οι εκτελέσεις είχαν μικρότερη κλίμακα ήταν πολυπληθείς έτσι ώστε να δημιουργούν μια αίσθηση συνεχούς εγρήγορσης στους θύτες.

Αστυνομικοί κατεβαίνοντας σε κελάρι

     Τον Οκτώβριο του ‘42 ο Kruger επέτρεψε τη λειτουργία 8 γκέτο στο Lublin, 4 εκ των οποίων βρίσκονταν υπό τη δικαιοδοσία του Τάγματος 101. Λόγω του “κυνηγιού” και των συνθηκών του χειμώνα η ζωή στο δάσος γινόταν ιδιαίτερα δύσκολη και συνεπώς πολλοί Εβραίοι επέλεξαν να επιστρέψουν στα γκέτο. Την πρώτη Μαΐου του επόμενου χρόνου άρχισαν ξανά οι εκτοπίσεις από τα γκέτο από το Miedryrzec (το οποίο ανακηρύχθηκε judenfrei) και το Lukow. Στη συνέχεια το Τάγμα αναδιοργανώθηκε. Τα γηραιότερα μέλη στάλθηκαν στη Γερμανία, ενώ κάποια μέλη παραχωρήθηκαν σε μονάδες οι οποίες ήταν υπεύθυνες για εκτοπίσεις Πολωνών σύμφωνα με τα σχέδια των Himmler και Globocnik για μια εθνικά καθαρή Γερμανική πόλη βάθια στην Πολωνία. Έτσι το Τάγμα έχασε τα περισσότερα μέλη που είχαν συμμετάσχει στο Jozefow. Παρόλα αυτά έλαβε τον κατάλληλο ανεφοδιασμό και παρέμενε ενεργό. Η επόμενη περίοδος (Νοέμβριος 43 και έπειτα) ονομάστηκε “Erntefest” (Επιχείρηση Φεστιβάλ Συγκομιδής). Δηλαδή η αποκορύφωση της Τελικής Λύσης. Ο Himmler ήταν αποφασισμένος να εξαφανίσει οριστικά το Εβραίο στοιχείο σε τέτοιο σημείο που ήρθε σε αντιπαράθεση με τους υπεύθυνους για την πολεμική μηχανή της Γερμανίας η οποία εξαρτιόταν έντονα στους Εβραίους “εργάτες”. Ως συμβιβασμό ο Ηimmler επέτρεψε τη διατήρηση ενός αριθμού εργατών με την προϋπόθεση ότι η SS θα έλεγχε τα στρατόπεδα. Παράλληλα, αυτή η απόφαση ολοκληρωτικής εξόντωσης ενδυνάμωσε την Εβραϊκή αντίσταση, όπως εκφράστηκε από τις εξεγέρσεις σε στρατόπεδα όπως Treblinka και Sobibor και γκέτο όπως Βαρσοβίας και Bialystok. Για να αποτραπεί κάτι τέτοιο και στο Lublin άρχισαν οι προετοιμασίες για την εκτέλεση των φυλακισμένων, κάτι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη του Erntefest. Συνεπώς απαιτήθηκε η παρουσία μονάδων SS και αστυνομικό από όλο το Γενικό Κυβερνείο και οι Εβραίοι άρχιζαν να σκάβουν χαρακώματα στα στρατόπεδα Majdanek, Trawniki και Poniatowa με το πρόσχημα ότι προορίζονταν για προστασία από επιθέσεις αέρος. Αντίστοιχα τα θύματα αριθμούνται σε 16500 με 18000, 6000 με 10000 και 14000. Συνολικά περίπου 42000 Εβραίοι, κάνοντας το Erntefest ένα από τα μεγαλύτερα αιματοκυλίσματα της Τελικής Λύσης. Έτσι συνολικά το Τάγμα 101 μόλις 500 άντρων είχε συμμετάσχει άμεσα με εκτελέσεις (38000) ή έμμεσα με εκτοπίσεις στη Treblinka (45000) σε 83000 Εβραίων.

Μνημείο στο Treblinka

     Με τη σταδιακή πτώση της Ναζιστικής Γερμανίας το Τάγμα ενεπλάκη σε ένοπλες συγκρούσεις ενάντια σε αντιστασιακές ομάδες και τον Κόκκινο Στρατό. Κάποιοι αιχμαλωτίστηκαν ενώ οι περισσότεροι επέστρεψαν στη Γερμανία. Με τη λήξη του πολέμου πολλοί γύρισαν στις πολιτικές εργασίες τους ενώ κάποιοι όπως ο Hoffmann κατάφεραν να καταταγούν ξανά σε αστυνομικές μονάδες. Ο Trapp και ο Buchmann συνελήφθησαν από τις Πολωνικές αρχές για την εκτέλεση των 78 Πολωνών ως αντίποινα (και όχι για τις δράσεις του Τάγματος κατά των Εβραίων). Ο Trapp εκτελέστηκε και ο Buchmann φυλακίστηκε για 8 χρόνια. Στις αρχικές έρευνες για τα εγκλήματα των Ναζί δεν δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στα αστυνομικά Τάγματα, μέχρι δηλαδή τη δεκαετία του ‘60. Αξιωματούχοι όπως ο Hoffmann και Wohlauf τιμωρήθηκαν με τους συγκεκριμένους να φυλακίζονται για 8 έτη. Παρόλα αυτά ελάχιστες δικαστικές διαδικασίες σχετικά με τα αστυνομικά τάγματα κατέληξαν σε ποινές.

     Πριν αναφερθεί στα συμπεράσματά του, ο Browning αναφέρεται σε προβλήματα που προκύπτουν κατά τις ανακρίσεις. Αρχικά φαίνεται να υπάρχει μια τάση ωραιοποίησης των σχέσεων μεταξύ Πολωνών και του Τάγματος ενώ η παραδοχή αντισημιτισμού δυσκολευόταν από τον Γερμανικό νομικό κώδικα ο οποίος αναγνώριζε το φυλετικό μίσος ως κίνητρο που θα κατέληγε σε κατηγορίες όχι απλά για ανθρωποκτονία αλλά για δολοφονία, γεγονός το οποίο θα έκανε πιο δύσκολη τη θέση του πρώην αστυνομικού. Ταυτόχρονα υπήρχε ένας δισταγμός στην απόδοση των πράξεων σε ιδεολογικούς παράγοντες με λίγα παραδείγματα, όπως ο Hoffmann (μέλος της νεολαίας του Hitler και της SS), να αναφέρονται σε ενεργή ιδεολογική συμμετοχή και την προπαγάνδα. Παρόλα αυτά, λεξιλόγιο που συμφωνεί με Ναζιστικά πρότυπα, όπως ότι οι Εβραίοι ήταν «βρώμικοι» και «απεριποίητοι» σε σχέση με τους Πολωνούς, κάνει την εμφάνιση του στον λόγο ορισμένων πρώην αστυνομικών. Οι Εβραίοι κατά κύριο λόγο θεωρούνταν από τους αστυνομικούς ως μια ανώνυμη μάζα με εξαιρέσεις τους Γερμανούς Εβραίους, θύματα τα οποία αποκτούσαν ιδιαίτερη ταυτότητα στις συνειδήσεις τους. Άλλες περιπτώσεις που οι Εβραίοι αποκτούσαν μια πιο στενή σχέση με τους αστυνομικούς ήταν ως βοηθοί π.χ. στις κουζίνες, αν και αυτές οι σχέσεις δεν αποτελούσαν μέσο σωτηρίας ακόμα και αν υπήρχε προθυμία από τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς. Κάποιες φορές ένα “όφελος” που μπορεί να είχαν ήταν ένας γρήγορος και ανώδυνος θάνατος. Μια άλλη προσπάθεια δικαιολόγησης και μείωσης των πράξεων των αστυνομικών ήταν η μετατόπιση του ηθικού βάρους στους Πολωνούς δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη συμμετοχή τους, προφανώς αγνοώντας αυτούς που παρείχαν κρυψώνες αλλά και τους αντιστασιακούς.

Πολωνοί πρόσκοποι στην εξέγερση της Βαρσοβίας

Εικόνα Άρθρου: Επιθεώρηση μελών του Αστυνομικού Τάγματος 101 απο τους αξιωματικούς τους σε δημόσια πλατεία στο Lodz

Γράμμα από τον Heydrich στον διπλωμάτη Martin Luther στο οποίο ζητάει διοικητική υποστήριξη στην Τελική Λύση, 26 Φεβρουαριου 1942

     Είτε η Τελική Λύση είναι όντως η χειρότερη κτηνωδία που διαπράχθηκε στην ιστορία είτε όχι, είναι σίγουρα από τις πιο ευρέως γνωστές και αποτελούσε μια εξαιρετικά καλά οργανωμένη μηχανή που οδήγησε σε περίπου 6 εκατομμύρια θανάτους σε διάστημα τεσσάρων ετών Τέτοιοι αριθμοί είναι επόμενο να προκαλούν την ακόλουθη απορία: Πώς είναι δυνατόν ένα τόσο μεγάλο πλήθος ανθρώπων, το οποίο απαιτείται για τη λειτουργία της μηχανής, να συναίνεσε να συμμετάσχει σε τέτοιες αποτρόπαιες πράξεις? Έχει συνεπώς ιδιαίτερο ενδιαφέρον η εστίαση στα “γρανάζια” αυτής της μηχανής και η προσπάθεια ερμηνείας της συμπεριφοράς και ψυχοσύνθεσής τους. Και τελικά ποιοι παράγοντες έχουν τόση δυνατή ισχύ που μπορούν να οδηγήσουν έναν άνθρωπο στη μαζική δολοφονία ανυπεράσπιστου πληθυσμού?

     Αυτά τα ερωτήματα ερευνά ο Christopher Browning στο βιβλίο του “Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland” εστιάζοντας σε ένα εξάρτημα περίπου 500 γραναζιών, το Εφεδρικό Αστυνομικό Τάγμα 101 (Reserve Police Battalion 101). Μέσα στο βιβλίο του, ο Browning εξιστορεί τη συμβολή του Τάγματος στην πραγματοποίηση της Τελικής Λύσης, βασισμένος σε 210 δικαστικές ανακρίσεις 125 μελών της δεκαετίας του 60 από το Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung nationalsozialistischer Verbrechen (τμήμα της γερμανικής δικαιοσύνης υπεύθυνο για εγκλήματα των Ναζί), καταγράφοντας τις αντιδράσεις των συμμετεχόντων, και στο τελευταίο κεφάλαιο καταλήγει στα τελικά συμπεράσματα του σχετικά με τους παράγοντες τους οποίους θεωρεί καταλυτικούς στην αποκτήνωση “Συνηθισμένων Ανθρώπων”.

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

">Ozzy Osbourne – Ordinary Man (Official Music Video) ft. Elton John

     Στην αρχή του βιβλίου ο Browning αναλύει τη δομή της Ordnungspolizei (Orpo), την “αστυνομία της τάξης” στην οποία υπαγόταν το Τάγμα 101 και αποτελούσε την κατοχική δύναμη στις κατακτημένες περιοχές, τα νούμερα και την ιεραρχία η οποία χρησιμοποιoύνταν για την οργάνωση της, αλλά και γενικές πληροφορίες για τη δράση της. Υπό τη συνεχή απειλή του πολέμου πολλοί στρατεύσιμοι Γερμανοί αναζητούσαν τρόπους αποφυγής της στρατολόγησης με αποτέλεσμα να καταφεύγουν σε αστυνομικά τάγματα (παρόλα αυτά αναγκάστηκε να υποστηρίξει τον Γερμανικό στρατό σε επιχειρήσεις στις Αρδέννες το 40 και στο Λένινγκραντ το 41). Έτσι το 1939 η Orpo αποτελούνταν από 131000 μέλη, ενώ το 1940- όταν επιτράπηκε η στρατολόγηση μεγαλύτερων ηλικιακά μελών, οι οποίοι δεν ήταν κατάλληλοι για κατάταξη στον στρατό – ο αριθμός αυξήθηκε σε 244500. Αυτή η πληροφορία αξιοποιείται στη συνέχεια στην αξιολόγηση των γεγονότων καθώς αποδεικνύει ότι για τη στελέχωση της μηχανής δεν απαιτούνταν αποκλειστικά φανατισμένοι νέοι Στην κορυφή της ιεραρχίας βρισκόταν ο Daluege, ενώ το τάγμα είχε δεσμούς και με την SS μέσα από τον διορισμένο από τον Himmler Friedrich-Wilhelm Kruger. Κατεβαίνοντας την ιεραρχία βρίσκονται οι BdO (Befehlshaber der Ordnungspolizei) και οι KdO (Kommandeur der Ordnungspolizei, και στις δύο περιπτώσεις μεταφράζεται ως: “διοικητής της αστυνομίας της τάξης”). Η Orpo αρχικά έδρασε στη Ρωσία με μέλη της (6000) να συμμετέχουν με την Einsatzgruppen (μονάδες ειδικής δράσης)(για παράδειγμα το τάγμα αστυνομίας 332 το οποίο αναφέρει στις σημειώσεις του ο Browning, αν και σύμφωνα με τον ίδιο το ιστορικό στη Ρωσία δεν είναι κάλα καταγεγραμμένο και λιγότερο σύνηθες). Παρόλα αυτά η δράση της κορυφώθηκε στην Πολωνία. Η πρώτη ενέργεια της Orpo στην Πολωνία έγινε στο Bialystok στις 27 Ιουνίου του ΄41 τη στιγμή που η νίκη της Wehrmacht στη Ρωσία φαινόταν σίγουρη. Ύστερα, με την αντίσταση της Σοβιετικής Ένωσης και την ανάγκη επανεστίασης στο μέτωπο μέχρι και 300000 ντόπιοι χρησιμοποιήθηκαν για τις εκτελέσεις σε μια προσπάθεια χαλάρωσης του ψυχολογικού βάρους από τους Γερμανούς “αστυνομικούς”. Τέλος, ο κύριος σκοπός της Orpo ήταν η μεταφορά των Εβραίων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και η οργάνωση των γκέτο αν και σε πολλές περιπτώσεις αναγκαία θεωρούνταν η άμεση εκτέλεση των Εβραίων, για λόγους όπως αντίποινα για αντιστασιακή δράση ή αυτών οι οποίοι ήταν πολύ αδύναμοι για μεταφορά. Σκοπός αυτής της διαδικασίας ήταν φυσικά η δημιουργία ενός εθνικά “καθαρού” τόπου ο οποίος θα εποικιζόταν από Γερμανούς.

Σημαία της Orpo

     Στη συνεχεία ο Browning εστιάζει στην ίδια την Reserve Battalion 101. Πριν την απόφαση της Τελικής Λύσης το Τάγμα συμμετείχε το 1940 στο Lodz της Πολωνίας όπου ήταν υπεύθυνο για την περιφρούρηση του γκέτο των 160000 Εβραίων με εντολή άμεσης εκτέλεσης οποιουδήποτε αγνοούσε τις προειδοποιήσεις και πλησίαζε το συρματόπλεγμα. Ύστερα το Τάγμα γύρισε στην Γερμανία και διαλύθηκε με τα μέλη του να μοιράζονται σε άλλες μονάδες, ενώ επανασυγκροτήθηκε προς το τέλος του 1941. Αρχικά το Τάγμα ανέλαβε τη μεταφορά Εβραίων από το Ράιχ στην ανατολή, με ένα μέρος αυτών να εκτελείται απευθείας. Τελικά το Τάγμα καταλήγει τον Ιούνιο του 1942 στην Πολωνία. Στο διάστημα αυτό το Τάγμα αναδιοργανώθηκε και μόνο ένας μικρός αριθμός των προηγούμενων μελών του που συμμετείχαν στις δράσεις στο Lodz παρέμενε. Τα μέλη του Τάγματος προερχόντουσαν κυρίως από το Αμβούργο με το 63% να προέρχεται από εργατικό υπόβαθρο ενώ το 35% από κατώτερη μεσαία τάξη Η μέση ηλικία ήταν 39 ετών, ηλικία ακατάλληλη για την συμμετοχή στη Wehrmacht, και μέχρι το ‘42 το 25% (μέσα από δείγμα 174 και όχι 500) ανήκαν στο Ναζιστικό κόμμα ενώ στη συνέχεια αυτός ο αριθμός αυξήθηκε. Ο διοικητής του Τάγματος ήταν ο 53χρονος βετεράνος του 1ου Παγκοσμίου Wilhelm Trapp, ενώ στη συνέχεια της ιεραρχίας βρισκόντουσαν ο 28χρονος Wolfgang Hoffmann και ο 29χρονος Julius Wohlauf. Όπως θα φανεί στη συνέχεια υπήρχε έντονη διαφορά στις αντιδράσεις του Trapp και των Hoffmann και Wohlauf, οι οποίοι κατηγόρησαν τον Trapp για ένδειξη αδυναμίας στον ρόλο του. Τέλος ο Gnade που αναγράφεται στο παρακάτω διάγραμμα έλαβε τη διοίκηση του 2ου λόχου αν και δεν του αναγνωριζόταν το ίδιο αξίωμα με τους προηγούμενους.

Δομή του Τάγματος κατά την ανασυγκρότηση του

     Με την έναρξη της εφαρμογής του σχεδίου της Τελικής Λύσης στις περιοχές του ημιαυτόνομου Γενικού Κυβερνείου (δηλαδή της κυβέρνησης ενός μέρους της Πολωνίας που ημιαυτονομήθηκε και στο οποίο βρίσκονταν 2000000 Εβραίοι), το Τάγμα 101 φτάνει στο Lublin όπου ύστερα από συγκριτικά λιγότερο αξιοσημείωτες πράξεις έρχεται αντιμέτωπο με την πλήρη έννοια της Τελικής Λύσης.

Γενικό Κυβερνείο

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

     Περίπου την 11 Ιουλίου του ‘42 το επιτελείο του Γκλομπότσνικ ενημερώνει τον Trapp για την εντολή συγκέντρωσης 1800 Εβραίων από το Jozefow. Οι άντρες που είχαν την ικανότητα να εργαστούν θα οδηγούνταν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης ενώ γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι θα εκτελούνταν. Κατά την ανακοίνωση στους κατωτέρους του, ο υπολοχαγός Buchmann (το συγκεκριμένο όνομα είναι πλαστό για προστασία ανωνυμίας), με υπόβαθρο επιχειρηματία, αρνήθηκε να συμμετάσχει σε εκτελέσεις αμάχων και του ανατέθηκε ο ρόλος της μεταφοράς στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Lublin. Ο ίδιος ο Trapp φαίνεται να δείχνει αποστροφή για τις εντολές που λάμβανε λέγοντας στον οδηγό του: “Αν υπάρξει ποτέ εκδίκηση για την κατάσταση με του Εβραίους, τότε ελέησε εμάς τους Γερμανούς.” Η ικανότητα αποχής από τις εκτελέσεις δόθηκε ρητά από το Trapp και 12 μέλη αρνήθηκαν την συμμετοχή τους παραδίδοντας τα όπλα τους. Κατά τη διάρκεια των εκτελέσεων άλλα μέλη επικαλέστηκαν την “αδύναμη φύση τους” ή απλώς προσπαθούσαν να βρουν τρόπους να αποφύγουν τις εντολές τους χωρίς να δηλώσουν άμεσα την αποστασιοποίησή τους. Αξιοσημείωτο είναι ότι τα μέλη ενημερώθηκαν για την εντολή εκτέλεσης αφότου είχε δοθεί η εντολή συγκέντρωσης των Εβραίων με αποτέλεσμα να έχουν ελάχιστο χρόνο αντίδρασης και συνειδητοποίησης. Οι εκτελέσεις γίνονταν σε κοντινή απόσταση μεταξύ του θύματος και του αστυνομικού με αποτέλεσμα τα χέρια και όχι μόνο των θυτών να βάφονται κυριολεκτικά με αίμα, ειδικά στις περιπτώσεις που ο θύτης δεν στόχευε στο σημείο που του είχε υποδειχθεί από το ιατρικό προσωπικό και προκαλούσε μεγαλύτερο τραύμα. Στην προσπάθεια ελάφρυνσης του ψυχολογικού βάρους στα μέλη δίνονταν τσιγάρα και άφθονο αλκοόλ.

Μνημείο εις μνήμη των δολοφονιών στο Jozefow

     Έπειτα από αυτήν την περιγραφή ο Browning προσπαθεί να ερμηνεύσει την ελάχιστη αποχή από τις εκτελέσεις. Έτσι επικαλείται την έλλειψη χρόνου αντίληψης των επικείμενων εκτελέσεων και τη συνδυάζει με την τάση κομφορμισμού και επίδειξης ισχύος. Το Τάγμα όπως προαναφέρθηκε ήταν νεοσύστατο όταν έφτασε στην Πολωνία και υπήρχε η ανάγκη ανάδειξης σοβαρότητας απέναντι στις εντολές και σε καμία περίπτωση δεν επιθυμούσαν τα μέλη να διαφοροποιηθούν ως αδύναμα και δειλά. Στις ύστερες ανακρίσεις τα μέλη προσπαθούσαν να αιτιολογήσουν τις πράξεις τους με διάφορα μέσα. Κάποιοι αρνήθηκαν τη δυνατότητα αποχής που δόθηκε από τον Trapp, ενώ άλλοι επικαλούνταν τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της Ναζιστικής Γερμανίας. Προσωπικά ιδιαίτερη εντύπωση μου προκαλεί η προσπάθεια εξορθολογισμού της συμμετοχής στις εκτελέσεις ενός 35χρονου μεταλλοτεχνίτη ο οποίος αναφέρει πως επέλεγε να πυροβολεί μόνο παιδιά καθώς βλέποντας τις μητέρες του να δολοφονούνται από τον διπλανό του θεωρούσε πως τα παιδιά έτσι και αλλιώς δεν θα μπορούσαν να ζήσουν χωρίς αυτές. Πιστεύω πως αυτό το δείγμα παραλογισμού αντικατοπτρίζει γλαφυρά την ψυχική κατάσταση των εκτελεστών, τη σύγχυση που τους προκάλεσε η αναπάντεχη εντολή και την προσπάθεια εφησυχασμού της συνείδησης τους. Άλλη προσπάθεια ήταν η ένταξη των Εβραίων στο γενικότερο σύνολο του εχθρού. Έτσι οι εκτελέσεις Εβραίων αμάχων παραλληλίζονταν με τους θανάτους αμάχων στα χέρια των εχθρών της Γερμανίας και τον βομβαρδισμό των γερμανικών πόλεων, κάτι που αναφέρει ο Trapp όταν ανακοινώνει τις εντολές. Βέβαια ο ψυχολογικός αντίκτυπος ήταν τεράστιος στα μέλη του Τάγματος με κάποια μέλη όπως ο Buchmann να ζητούν μετάθεση. Έτσι ώστε όμως το Τάγμα 101 να συνεχίσει τη λειτουργία του στη μηχανή της Τελικής Λύσης οι επόμενες δράσεις του εμπεριείχαν κυρίως εκκαθάριση γκέτο και απελάσεις, ενώ στις περιπτώσεις που απαιτούνταν ιδιαίτερη αποφασιστικότητα το Τάγμα υποστηριζόταν από Hiwis, και πιο συγκεκριμένα Trawnikis, δηλαδή επιστρατευμένους αιχμαλώτους πολέμου ή εθελοντές από τις κατακτημένες περιοχές.

Τάγμα Hiwis στην Ελλάδα

     Η επομένη συμμετοχή του Τάγματος 101 σε εκτελέσεις θα είναι στο Lomazy. Στο Lomazy θα βρίσκεται μόνο ο 2ος Λόχος με επικεφαλής τον Gnade. Σε αντίθεση με το Jozefow τον ρόλο του εκτελεστή θα έπαιρναν οι Trawnikis, ενώ ο 2ος Λόχος θα ήταν υπεύθυνος για την περισυλλογή. Οι 1700 Εβραίοι του Lomazy οδηγήθηκαν στο δάσος όπου οι πιο νέοι επιλέχθηκαν για να σκάψουν τους μαζικούς τάφους, ενώ η συνηθισμένη πρακτική άμεσης εκτέλεσης των πιο αδύναμων που δεν μπορούσαν να μεταφερθούν ίσχυε και ισχύει σε κάθε περίπτωση. Στο Lomazy έρχεται στην επιφάνεια και ο σαδιστικός και άκρως αντισημιτικός χαρακτήρας του Gnade, ο οποίος ζήτησε από τους άντρες του να ξυλοκοπήσουν Εβραίους πριν από την εκτέλεση. Σε αυτές τις συμπεριφορές καταλυτικό ρόλο παίζει και το αλκοόλ το οποίο ήταν σύνηθες ανάμεσα στα μέλη του Τάγματος με ένα μέλος να αναφέρει: “Οι περισσότεροι άλλοι σύντροφοι έπιναν τόσο πολύ μόνο λόγω των πολλαπλών εκτελέσεων Εβραίων καθώς η ζωή για αυτούς ήταν ιδιαίτερα ανυπόφορη νηφάλια”. Το αλκοόλ ήταν άφθονο και για τους Trawnikis οι οποίοι ήταν ήδη μεθυσμένοι και συχνά κρατούσαν μπουκάλια στα χέρια. Το νερό στο έδαφος μαζί με το αίμα έφτανε μέχρι το γόνατο των Trawniki, ενώ πολλοί από αυτούς άρχισαν να χάνουν τις αισθήσεις τους από το αλκοόλ με αποτέλεσμα ο αριθμός των εκτελεστών να μειώνεται. Ύστερα από υποτιμητικά σχόλια ενός αξιωματικού της SS για την απραξία της αστυνομίας, o Gnade αποφάσισε ότι και οι αστυνομικοί θα έπρεπε να αναπληρώσουν τα κενά.

     Σε αντίθεση με το Jozefow το ψυχολογικό βάρος στους αστυνομικούς ελαττώθηκε. Σε σχέση με την εκτέλεση η περισυλλογή θεωρήθηκε πιο “αβλαβής” ενώ οι αστυνομικοί οι οποίοι τελικά συμμετείχαν στην εκτέλεση είχαν ξεπεράσει το αρχικό σοκ που προκάλεσε το Jozefow και ήταν συνεπώς πιο “συνηθισμένοι”. Παράλληλα δεν έγινε αναφορά στη δυνατότητα αποχής ακόμα και αν πρακτικά υπήρχε, με ελάχιστες περιπτώσεις να μην συμμετέχουν. Ως αποτέλεσμα οι αστυνομικοί απαλλάχτηκαν από το βάρος της συνειδητής επιλογής αποχής ή μη αποχής. Τέλος η επιβλητική φυσιογνωμία του Gnade δείχνει μεγάλη αντίθεση με του Trapp και η ηγεσία του έφερνε μια φυσική πειθαρχία και υπακοή στην εξουσία του.

Εκτέλεση Εβραίων από την Einsatzgruppen

     Στη συνέχεια στο Τάγμα 101 ανατέθηκε κυρίως ο ρόλος των εκτοπίσεων. Τα υπόλοιπα γκέτο Εβραίων ήταν δικτυωμένα μέσω σιδηροδρόμων με στρατόπεδα συγκέντρωσης όπως το Treblinka και δεν υπήρχε ανάγκη από εκτελέσεις, με εξαίρεση αυτούς οι οποίοι δεν μπορούσαν να μεταφερθούν ή προσπαθούσαν να δραπετεύσουν. Έτσι το Τάγμα 101 χρησιμοποιήθηκε στις πόλεις Parzcew και Miedzyrzec, με 5000 και 12000 (οι 11000 εκτοπίστηκαν ενώ σε 1000 επιτράπηκε η παραμονή ως εργατικό δυναμικό) Εβραίους αντίστοιχα. Στις εκτοπίσεις συμμετείχαν πάλι και Hiwis. Ακόμα και αν ο αριθμός των Εβραίων στις δύο περιοχές ήταν μεγαλύτερος από τις εκτελέσεις στις οποίες το Τάγμα 101 συμμετείχε και οι αστυνομικοί είχαν, αν και όχι ακριβή, αντίληψη για την κατάληξη των Εβραίων το ψυχολογικό βάρος φαίνεται να λείπει αυτήν τη φορά. Με άλλα λόγια,ο ρόλος του έμμεσου αυτουργού φαίνεται να είναι πολύ πιο προτιμητέος από τον ρόλο του εκτελεστή. Σε αυτό το κεφάλαιο παρουσιάζεται και η προσωπικότητα του Wohlauf ο οποίος ακόμα και αν ήρθε αντιμέτωπος με επαγγελματικές αποτυχίες στο Τάγμα 105 στη Νορβηγία το 40 αλλά και στο Αμβούργο, πέτυχε την προαγωγή από τον Trapp λόγω της ενεργητικότητάς του, της ηγετικής ικανότητας του και του στρατιωτικού του χαρακτήρα. Από την οπτική των αστυνομικών, ο Wohlauf φαίνεται αλαζονικός με έναν αστυνομικό να τον χαρακτηρίζει «μικρό Ρόμμελ», ενώ όντας νεοπαντρεμένος έφερε τη σύζυγό του στις εκτοπίσεις για να επιδείξει την ισχύ του. Ο Wohlauf, σύμφωνα με τον Buchmann, δεν ήταν ιδιαίτερα αντισημιτικός αλλά ήταν αφοσιωμένος στα καθήκοντα και τις υποχρεώσεις του. Τέλος από τους 11000 Εβραίους του Mierdyrzec που εκτοπίστηκαν 960 εκτελέστηκαν δηλαδή περίπου 9 στους 100, ποσοστό αρκετά μεγαλύτερο από περιοχές όπως η Βαρσοβία στην οποία το ποσοστό ήταν 2%, γεγονός το οποίο όμως, δεδομένου ότι δεν ήταν διαθέσιμο στους αστυνομικούς, δεν είχε κάποιο αντίκτυπο σε αυτούς.

Γκέτο στο Międzyrzec

Εικόνα Άρθρου: Αστυνομικοί του Τάγματος 101 στις γιορτές των Χριστουγέννων

Φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη μικρασιατική καταστροφή. Εκατό χρόνια από τότε που ο ελληνισμός ξεριζώθηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος του από τα πατρογονικά του εδάφη στα οποία ζούσε για χιλιάδες χρόνια. Με τη μικρασιατική καταστροφή εγκαταλείφθηκε ταυτόχρονα και το εθνικό κίνημα της Μεγάλης Ιδέας, κατά το οποίο το ελληνικό κράτος, από τις απαρχές του, είχε στόχο να απελευθερώσει   ελληνικά εδάφη που βρίσκονταν υπό ξένη κυριαρχία. Με αφορμή την τραγωδία αυτή, που υπέστη ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας, αποφάσισα να γράψω αυτό το άρθρο για το γεγονός αυτό, το οποίο σημάδεψε την περαιτέρω πορεία του γένους μας.

Ο Βενιζέλος, ο οποίος ήδη από το τέλος του 1918, είχε φροντίσει, με υπόμνημά του στη συνδιάσκεψη ειρήνης των Παρισίων, να παρουσιάσει το σύνολο των ελληνικών διεκδικήσεων, πίεζε συνεχώς τους συνέδρους να προστατεύσουν τους χριστιανούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, παρουσιάζοντας τον ελληνικό στρατό ως τη μόνη συγκροτημένη δύναμη στην περιοχή, ικανή να επιβάλει την ειρήνη. Τελικά, η συν- διάσκεψη των Παρισίων έδωσε εντολή στον Ελευθέριο Βενιζέλο για την αποστολή στρατού στη Σμύρνη στις 6 Μαΐου του 1919 (Ν.Η.). Η εντολή δόθηκε, γιατί υπήρχαν πληροφορίες για επικείμενες σφαγές των χριστιανών από τους Τούρκους. Στην πραγματικότητα, η εντολή ήταν περισσότερο απόρροια των ενδοσυμμαχικών συγκρούσεων παρά στήριξη των ελληνικών διεκδικήσεων. Κύριος στόχος ήταν ο περιορισμός της επέκτασης των Ιταλών, οι οποίοι ήδη είχαν καταλάβει την Αττάλεια στη δυτική Μικρά Ασία, μέσω της ελληνικής στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή της Σμύρνης(1).

Τα πρώτα τμήματα του ελληνικού στρατού, και συγκεκριμένα η 1η Ελληνική Μεραρχία με επικεφαλής το συνταγματάρχη Ν. Ζαφειρίου(2), αποβιβάστηκαν στην προκυμαία της Σμύρνης το πρωί της 2ας/15ης Μαΐου του 1919. Μετά από λίγες μέρες, ο Μουσταφά Κεμάλ3 έχοντας εντολή της σουλτανικής κυβέρνησης και τη συναίνεση των συμμάχων, έφτασε στις 19 Μαΐου 1919 στην Σαμψούντα, για να επιβλέψει ως επιθεωρητής των στρατιωτικών περιοχών Σεβάστειας και Ερζερούμ την λήξη της επιστράτευσης. Λίγες όμως μέρες αργότερα (στις 28 Μαΐου) ο Κεμάλ έκανε για πρώτη φορά έκκληση για εθνικές διαδηλώσεις εναντίων των Ελλήνων που είχαν κάνει απόβαση στη Σμύρνη.

Τον Απρίλιο του 1920 οι σύμμαχοι κατήρτισαν σχέδιο συνθήκης με την Τουρκία, σύμφωνα με το οποίο παραχωρούσαν στην Ελλάδα την περιοχή της Σμύρνης για μία πενταετία, με την προοπτική να κατακυρωθεί αργότερα εκεί η ελληνική κυριαρχία. Οι ελληνικές προτάσεις έγιναν δέκτες (9/22 Ιουνίου) γιατί ταυτόχρονα σχεδόν εκδηλώθηκε τουρκική επίθεση στη Νικομήδεια και αποφασίστηκε περιορισμένη ενέργεια με προέλαση του ελληνικού στρατού(4). Μέχρι το τέλος Οκτωβρίου ο ελληνικός στρατός, μετά από σκληρούς αγώνες, είχε καταλάβει την γραμμή Νικομήδεια – Προύσα – Ουσάκ(5).

Στο διάστημα αυτό υπογράφηκε η Συνθήκη των Σεβρών (28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1920). Η συνθήκη αυτή, στην ουσία, τερμάτιζε τον πόλεμο των συμμάχων με την Τουρκία και άφηνε την Ελλάδα μόνη της να πολεμήσει την Τουρκία(6). Επίσης, προέβλεπε την προσάρτηση στην Ελλάδα της Ανατολικής Θράκης ως το ύψος της Τσατάλτζας, των νησιών του Αιγαίου, με μοναδική εξαίρεση τα Δωδεκάνησα, και τέλος την αναγνώριση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στην ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης με ψιλή μόνο άσκηση της σουλτανικής επικυριαρχίας(7). Οι ελληνικές Αρχές θα ήταν υπεύθυνες για τη διοίκηση και την τήρηση της τάξης. Διαγραφόταν, επίσης, η διαδικασία οριστικής επιδίκασης της περιοχής στην Ελλάδα με τη διενέργεια δημοψηφίσματος, έπειτα από τη διέλευση πενταετίας.

Με τον καιρό, τα προβλήματα στο εσωτερικό της Ελλάδας άρχισαν να πληθαίνουν. Την 1η Νοεμβρίου 1920 έγιναν εκλογές, τις οποίες έχασε το Κόμμα του Βενιζέλου που κυβερνούσε, ενώ στις 22 Νοε. 1920 έγινε δημοψήφισμα, που αποφάνθηκε υπέρ της επαναφοράς του Βασιλιά Κωνσταντίνου. Η πολιτειακή αυτή μεταβολή είχε ως συνέπεια και την αλλαγή της στάσης των Συμμάχων(8). Η επιστροφή του Κωνσταντίνου στις 6/19 Δεκεμβρίου του 1920 πρόσφερε τα αναγκαία προσχήματα στους Γάλλους και στους Ιταλούς για να αποδεσμευθούν από τη συνθήκη των Σεβρών και να επιδιώξουν την προσέγγιση με την κεμαλική Τουρκία9. Η Βρετανική πολιτική συνέχιζε την υποστήριξη της Ελλάδας, αλλά προσέβλεπε και προς τον Κεμάλ(10).

Από το Μάρτιο του 1921 η κεμαλική κυβέρνηση ξεκίνησε μια έντονη διπλωματική δραστηριότητα, μέσω μυστικών επαφών με τους Γάλλους και τους Ιταλούς, και απευθείας επαφών με τους Σοβιετικούς. Τον Οκτώβριο του 1921 οι Τούρκοι υπέγραψαν ένα σύμφωνο με τη Γαλλία, πιο γνωστό ως σύμφωνο Φρακλέν Μπουγιόν, από το όνομα του Γάλλου διαπραγματευτή. Το σύμφωνο αυτό έβαζε τέλος στη γαλλική κατοχή της Κιλικίας. Ως αντάλλαγμα, οι Γάλλοι εξασφάλισαν σημαντικές οικονομικές παραχωρήσεις σε ολόκληρη τη Μικρά Ασία. Τέλος, σημαντική ποσότητα γαλλικού πολεμικού υλικού παραχωρήθηκε στους Τούρκους(11). Η καλλιέργεια καλών σχέσεων με την ΕΣΣΔ αποτελούσε το δεύτερο σκέλος της κεμαλικής διπλωματίας. Με την υπογραφή μιας σειράς συμφωνιών, η Τουρκία καθόρισε με επωφελή γι’ αυτήν τρόπο τα σύνορά της με τη Σοβιετική Ένωση, ενώ συγχρόνως εξασφάλισε τον απρόσκοπτο ανεφοδιασμό της με πολεμοφόδια από τα λιμάνια του Εύξεινου Πόντου.

Στις 29 Ιουνίου 1921 ξεκίνησε η μεγάλη θερινή επίθεση της ελληνικής στρατιάς της Μικράς Ασίας και η πρώτη φάση της στέφθηκε από επιτυχία(12), καθώς κατά το πρώτο δεκαήμερο του Ιουλίου καταλήφθηκαν διαδοχικά το Αφιόν-Καραχισάρ, η Κιουτάχεια και το Εσκή-Σεχίρ, αν και ο κύριος όγκος του τουρκικού στρατού κατόρθωσε να αποφύγει την καταστροφή και να υποχωρήσει βαθύτερα, προς τον Σαγγάριο και πέρα. Στις 15-16 Ιουλίου, σε πολεμικό συμβούλιο που συγκλήθηκε στην Κιουτάχεια με τη συμμετοχή της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, αποφασίστηκε η περαιτέρω καταδίωξη του τουρκικού στρατού με ακραίο όριο την Άγκυρα, παρά τα καταφανή προβλήματα ανεφοδιασμού που θα αντιμετώπιζε ο ελληνικός στρατός.

Την 1η Αυγούστου άρχισε η δεύτερη φάση της θερινής επίθεσης, η ηρωική όσο και μάταιη πορεία του στρατού προς την Άγκυρα, γνωστή και ως μάχη του Σαγγαρίου. Στις 7 Αυγούστου άρχισε η διάβαση του Σαγγαρίου και μέχρι τις 23 Αυγούστου ο ελληνικός στρατός διέσπασε τις δύο πρώτες γραμμές άμυνας του τουρκικού στρατού. Ήδη, όμως, ο στρατός είχε εξαντλήσει τα όρια της αντοχής του. Οι Τούρκοι αντεπιτέθηκαν, αλλά αποκρούστηκαν με επιτυχία, και το ελληνικό επιτελείο αποφάσισε τη σύμπτυξη του ελληνικού στρατού στη γραμμή του Εσκή-Σεχίρ, κρίνοντας ως παρακινδυνευμένη την τελική προέλαση προς την Άγκυρα. Η επιστροφή του ελληνικού στρατού διήρκεσε 10 ημέρες. Η μάχη του Σαγγαρίου υπήρξε μια εποποιία, η οποία κόστισε στον ελληνικό στρατό 23.500 νεκρούς και τραυματίες. Όμως, μολονότι οι Έλληνες κέρδισαν τις περισσότερες μάχες, τελικός νικητής αναδείχθηκε ο Κεμάλ, η οριστική νίκη του οποίου ήταν πλέον ζήτημα χρόνου.

Το μικρασιατικό μέτωπο κατέρρευσε τον Αύγουστο του 1922. Η υποχώρηση του ελληνικού στρατού και η εκκένωση της Μικράς Ασίας, ολοκληρώθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 1922(13).  Ήδη πριν από την πτώση του μετώπου οι ελληνικοί πληθυσμοί είχαν υποστεί διωγμούς και βιαιοπραγίες από τους Τούρκους και είχαν αρχίσει να εγκαταλείπουν τις πόλεις και τα χωριά τους(14).

Στη Σμύρνη, οι ελληνικές πολιτικές και στρατιωτικές αρχές είχαν εγκαταλείψει την πόλη ήδη από τις 26 Αυγούστου. Μία ημέρα αργότερα εισήλθαν στην πόλη οι πρώτες τουρκικές δυνάμεις, για να ακολουθήσει από τους Τούρκους στρατιώτες και τον μαινόμενο τουρκικό όχλο ένα όργιο σφαγών, λεηλασιών και βιασμών κατά των χριστιανών, Ελλήνων και Αρμενίων. Τριάντα χιλιάδες χριστιανοί σφαγιάστηκαν(15), υπό τα απαθή βλέμματα των διοικητών των βρετανικών, γαλλικών, αμερικανικών και ιταλικών πολεμικών πλοίων που βρίσκονταν αγκυροβολημένα στον κόλπο της Σμύρνης. Ταυτόχρονα, οι συνοικίες των Ελλήνων και των Αρμενίων γίνονταν παρανάλωμα του πυρός. Στο λιμάνι της Σμύρνης εκτυλίχθηκαν τραγικές σκηνές, καθώς το πλήθος των απελπισμένων Ελλήνων προσπαθούσε με κάθε τρόπο να διαφύγει από τον τόπο της σφαγής.

Την Τετάρτη, 31 Αυγούστου, πραγματοποιήθηκε ο εμπρησμός της Σμυρνης(16). Σε άρθρο της στην τουρκική εφημερίδα Ραντικάλ, η Τουρκάλα ιστορικός Ayşe Hür βάζει τέλος στην αισχρή επιχειρηματολογία των Τούρκων για το ολοκαύτωμα της Σμύρνης(17). Σύμφωνα με τη Hür οι Τούρκοι έκαψαν την πόλη και ο Κεμάλ γνώριζε ή συνεργάστηκε για τον εμπρησμό. Η Τουρκάλα ιστορικός επισημαίνει πως αντίθετα με τους τουρκικούς ισχυρισμούς που υποστηρίζουν ότι τη φωτιά στη Σμύρνη έβαλαν Αρμένιοι, υπάρχουν ντοκουμέντα που αποδεικνύουν ότι ο ηγέτης των Νεότουρκων, Κεμάλ Ατατούρκ, γνώριζε για τον εμπρησμό που κατάστρεψε σχεδόν πλήρως την πόλη και επιτάχυνε τον ξεριζωμό των Ελλήνων.  Μάλιστα, την ώρα που η Σμύρνη καιγόταν, ο Κεμάλ βρισκόταν στην πόλη και «απολάμβανε τη θέα» από το μπαλκόνι της αρραβωνιαστικιάς του, Λατιφέ.

Ο απολογισμός της μικρασιατικής καταστροφής είναι οδυνηρός για τον ελληνισμό. Βέβαια πρέπει να αναγνωριστεί ότι η ήττα οφείλεται όχι στον ελληνικό στρατό, αλλά στις πολιτικές και στρατιωτικές ηγεσίες του(18). Η μοναδική χαμένη ευκαιρία ήταν εκείνη της 15ης Μαρτίου 1922, όταν οι σύμμαχοι από κοινού ανακοίνωσαν στην ελληνική και κεμαλική κυβέρνηση ότι συμφώνησαν μεταξύ τους να επιτευχθεί ειρήνη με πλήρη εκκένωση της Μικράς Ασίας από τον ελληνικό στρατό και διαρρύθμιση των συνόρων στη Θράκη, έτσι ώστε η Ραιδεστός να μείνει στην Τουρκία και οι Σαράντα Εκκλησίες στην Ελλάδα(19).

Η ανακοίνωση αυτή ξεκαθάριζε την κατάσταση, με δεδομένο ότι η Μικρά Ασία ήταν χαμένη πια. Ο στρατός δεν μπορούσε να την κρατήσει και μέχρι εκείνη την χρονική περίοδο δεν ήταν νικημένος. Ο επιτελάρχης της στρατιάς, στρατηγός Πάλλης ανέφερε στην Κυβέρνηση ότι, εφόσον συνεχίζεται η ενίσχυση του τουρκικού στρατού με την ελεύθερη αποστολή πολεμικού υλικού, χωρίς να μπορεί ο ελληνικός στόλος να παρεμποδίσει τις θαλάσσιες αποστολές λόγω αρνήσεως των συμμάχων, επιβάλλεται η αποχώρηση του στρατού της Μικράς Ασίας.

Επομένως με την ανακοίνωση των συμμάχων της 15ης Μαρτίου 1922 η κυβέρνηση και η στρατιά όφειλαν να καταλάβουν ότι από εκεί και πέρα το μόνο θέμα ήταν η σωτηρία της Ανατολικής Θράκης, η οποία σε εναντία περίπτωση είχε συμφωνηθεί να δοθεί εξ ολοκλήρου στην Τουρκία. Δυστυχώς δεν ελήφθη καμία απόφαση ούτε από την κυβέρνηση, ούτε από την στρατιά και έτσι η μοναδική αυτή ευκαιρία να διασωθεί η ανατολική Θράκη πήγε χαμένη.

Στις 11 Σεπτεμβρίου του 1922 (Π.Η.) εκδηλώθηκε κίνημα στις τάξεις του στρατού, ο κύριος όγκος του οποίου ήταν συγκεντρωμένος στη Χίο και στη Μυτιλήνη(20). Την ίδια στιγμή είχε σχηματιστεί στην Αθήνα μια επαναστατική επιτροπή, η οποία βρισκόταν σε στενή επαφή με τους κινηματίες, αρχηγοί των οποίων ήταν οι συνταγματάρχες Νικόλαος Πλαστήρας και Στυλιανός Γονατάς. Σε προκήρυξή τους οι επαναστάτες ζητούσαν την παραίτηση της κυβέρνησης Τριανταφυλλάκου, την απομάκρυνση του βασιλιά Κωνσταντίνου από το θρόνο και την παραίτησή του υπέρ του διαδόχου Γεωργίου Β΄, τη διάλυση της Βουλής και την ενίσχυση του στρατού στη Θράκη. Στις 14/27 Σεπτεμβρίου ο Κωνσταντίνος παραιτήθηκε υπέρ του διαδόχου και αναχώρησε τρεις μέρες αργότερα για το εξωτερικό. Ταυτόχρονα σχηματίστηκε πολιτική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Σωτήριο Κροκιδά.

Ήδη από το τέλος Οκτωβρίου είχε δημοσιευθεί διάταγμα για τον σχηματισμό έκτακτου Στρατοδικείου για τη δίκη των θεωρουμένων ως υπαιτίων της Καταστροφής(21). Πρόεδροι του Στρατοδικείου και της Ανακριτικής Επιτροπής ήταν, αντίστοιχα, οι υποστράτηγοι Αλ. Οθωναίος και Θ. Πάγκαλος. Παραπέμφθηκαν, με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας, οι Δημ. Γούναρης, Γεώργ. Μπαλτατζής, Νικ. Στράτος, Νικ. Θεοτόκης, Π. Πρωτοπαπαδά κης, Γεώργ. Χατζηανέστης, Μιχ. Γούδας και Ξεν. Στρατηγός. Οι Γούδας και Στρατηγός καταδικάστηκαν σε ισόβια δεσμά, ενώ οι υπόλοιποι σε θάνατο και εκτελέστηκαν.

Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για τη Συνθήκη της Λοζάνης, που διήρκεσαν από το Νοέμβριο του 1922 μέχρι τις 23 Ιουλίου 1923, υπογράφηκε στις 30 Ιανουαρίου 1923 μια συμφωνία για την αμοιβαία υποχρεωτική ανταλλαγή των ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών. Επειδή η υποχρεωτική αυτή ανταλλαγή έγινε με βάση το θρήσκευμα(22) και μόνο, χωρίς να ληφθούν δηλαδή υπόψη άλλα εθνικά χαρακτηριστικά, οι Έλληνες που εξακολουθούσαν να ζουν ως κρυπτοχριστιανοί και άρα επίσημα ανήκαν στο μουσουλμανικό θρήσκευμα δε συμπεριελήφθησαν στην ανταλλαγή.

Στο σημείο αυτό παραθέτω ως δίδαγμα για την τραγωδία της μικρασιατικής καταστροφής τα λόγια του αείμνηστου φιλολόγου Σαράντου Καργάκου׃

«Η Μικρασιατική εκστρατεία δεν αποτελεί μόνο μέγιστο πάθημα, αλλά και μέγιστο μάθημα, καθώς ξεκίνησε ως η μεγαλύτερη νεοελληνική εποποιία και κατέληξε στη μεγαλύτερη τραγωδία, τον ξεριζωμό του Ελληνισμού από τις πατρογονικές του εστίες της Ανατολικής Θράκης και της Μικράς Ασίας. Τα διδάγματα που προσφέρει η Μικρασιατική Εκστρατεία είναι πολλά. Το πρώτο, όταν οι Έλληνες ομονοούν, θαυματουργούν. Όταν διχάζονται εγκληματούν κατά τους εαυτού τους και της πατρίδας. Δεύτερον, στις μεγάλες επιδιώξεις μας να αξιοποιούμε τους «συμμάχους μας και όχι να μας αξιοποιούν οι «σύμμαχοι». Σύμμαχος των συμμάχων είναι μόνο το συμφέρον Τρίτον, οι ξεριζωμένοι πρόσφυγες ρίζωσαν στο μητροπολιτικό έδαφος και γρήγορα έδωσαν αγλαούς καρπούς. Έγιναν ατμομηχανή της προόδου. Με σκληρή εργασία μετέτρεψαν την τραγωδία σε θαύμα».

Σαράντος Ι. Καργάκος «Η Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922)» (Από το Έπος στην τραγωδία)

Παραπομπές

1. Κ. Παπαρρηγόπουλου, «Ιστορία του ελληνικού έθνους», έκδοση NationalGeographicSociety 2009-2010, τόμος 24, σελ. 141

2. Ό.π.

3. Φραγκούλης Σ. Φράγκος, «Ποια Τουρκία; Ποιοι Τούρκοι;», εκδ. Λιβάνη 2012, σελ. 317

4. Ιστορία του ελληνικού έθνους, «Εκδοτική Αθηνών» Α. Ε. 1978, τόμος ΙΕ, σελ. 129-130

5. Αντώνιος Θεμ. Νταλαμάγκας (αντιστράτηγος ε. α.), «Τα μεγάλα θαύματα της ομόνοιας των Ελλήνων και τα μεγάλα δράματα της διχόνοιας», εκδ. Πελασγός, Αθήνα 2020, σελ.140

6. Αντώνιος Θεμ. Νταλαμάγκας (αντιστράτηγος ε. α.), «Αλησμόνητες πατρίδες του ελληνισμού – Πατρίδες της καρδιάς μας», εκδ. Πελασγός, Αθήνα 2019, τόμος Β΄, σελ. 54

7. Εγκυκλοπαίδεια «ΠΑΠΥΡΟΣ – ΓΡΑΦΙΚΑΙ ΤΕΧΝΑΙ Α.Ε.», 2007, τόμος Β΄, σελ. 628-629

8. Αντώνιος Θεμ. Νταλαμάγκας (αντιστράτηγος ε. α.), «Τα μεγάλα θαύματα της ομόνοιας των Ελλήνων και τα μεγάλα δράματα της διχόνοιας», ό. π., σελ. 141

9. Κ. Παπαρρηγόπουλου, «Ιστορία του ελληνικού έθνους», ό. π., σελ. 166

10.  Αντώνιος Θεμ. Νταλαμάγκας, ό. π.

11. Κ. Παπαρρηγόπουλου, «Ιστορία του ελληνικού έθνους», ό. π., σελ. 170

12. Εγκυκλοπαίδεια «ΠΑΠΥΡΟΣ – ΓΡΑΦΙΚΑΙ ΤΕΧΝΑΙ Α.Ε.», ό. π., σελ. 632-633

13. Αντώνιος Θεμ. Νταλαμάγκας, ό. π., σελ. 141-142

14. Ιστορία του ελληνικού έθνους, «Εκδοτική Αθηνών», ό. π., σελ. 233-234

15. Εγκυκλοπαίδεια «ΠΑΠΥΡΟΣ – ΓΡΑΦΙΚΑΙ ΤΕΧΝΑΙ Α.Ε.», ό. π., σελ. 635

16. Ιστορία του ελληνικού έθνους, «Εκδοτική Αθηνών», ό. π., σελ. 236

17. Φραγκούλης Σ. Φράγκος, ό. π., CD-ROM, Παράρτημα Α28

18. Φραγκούλης Σ. Φράγκος, ό. π., σελ. 305

19. Αντώνιος Θεμ. Νταλαμάγκας, ό. π., σελ. 149-150

20. Κ. Παπαρρηγόπουλου, «Ιστορία του ελληνικού έθνους», ό. π., σελ. 195

21. Εγκυκλοπαίδεια «ΠΑΠΥΡΟΣ – ΓΡΑΦΙΚΑΙ ΤΕΧΝΑΙ Α.Ε.», ό. π., σελ. 636

22. Φραγκούλης Σ. Φράγκος, ό. π., σελ. 320-321

Εικόνες

Έλληνες στρατιώτες σε πορεία προς τον Σαγγάριο

Τμήμα της 9ης ελληνικής μεραρχίας κατά τη διάβαση της Αλμυράς Ερήμου, τον Αύγουστο του 1921

Βίντεο

">

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

">

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]