Χρονολογείται γύρω στον 17ο αιώνα και ανήκε αρχικά στον Ιερώνυμο Κόντε και μετά πέρασε στην ιδιοκτησία της οικογένειας Σωμαρίππα.

Ξεχωρίζει για το μεγάλο του ύψος και τον έντονα αμυντικό του χαρακτήρα. Επιπλέον προσφέρει πολύ ωραία θέα προς την Πάρο και την Ίο.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΠΥΡΓΟΥ ΟΣΚΕΛΟΥ

 Δομική Σύνθεση: Ο Πύργος του Όσκελου είναι κατασκευασμένος από ασβεστόλιθο και πέτρα.Η πυκνότητα του υλικού δείχνει την ανάγκη για αμυντική αντοχή, καθώς οι πύργοι του νησιού σχεδιάστηκαν για να αντέχουν επιθέσεις, κυρίως από πειρατές και άλλες απειλές της εποχής. Η χρήση  της πέτρας για τα τοιχώματα ενίσχυε την ανθεκτικότητα του πύργου.

Αμυντικά Στοιχεία: Όπως οι περισσότεροι ενετικοί πύργοι, ο Πύργος του Όσκελου διαθέτει πολεμίστρες – μακρόστενα ανοίγματα στους τοίχους που επιτρέπουν στους υπερασπιστές να πυροβολούν ή να ρίχνουν αντικείμενα στον εχθρό, ενώ προστατεύονται από τα τείχη. Οι πολεμίστρες είναι συνήθως τοποθετημένες ψηλά και προσφέρουν εξαιρετική θέα στον περιβάλλοντα χώρο.

Φόρμα και Σχήμα:Το σχήμα του πύργου είναι τυπικό για την ενετική αρχιτεκτονική της Ενετοκρατίας στην Ελλάδα. Ειδικότερα, ο Πύργος του Όσκελου έχει ορθογώνιο ή τετράγωνο σχήμα με αυστηρές γραμμές και λειτουργική δομή που προσανατολίζεται περισσότερο στην αμυντική του λειτουργία παρά στη διακόσμηση.

Πύργος και Προαύλιο: Στην αρχική του μορφή, ο Πύργος του Όσκελου είχε κεντρική αυλή για την προστασία των κατοίκων και των ζώων. Στην αυλή αυτή, υπήρχαν αποθηκευτικοί χώροι για τρόφιμα και όπλα, ενώ ενδεχομένως υπήρχε και χώρος για την καλλιέργεια  τροφίμων σε περιορισμένη κλίμακα.

Στέγη: Η στέγη του πύργου είναι σπάνια διατηρημένη και δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί  με ακρίβεια το αρχικό της σχέδιο. Ωστόσο, για τους περισσότερους πύργους της Νάξου, η στέγη ήταν συνήθως επίπεδη ή ελαφρώς κεκλιμένη, ενώ το πάνω μέρος του  πύργου πιθανότατα  είχε προστατευτικά στοιχεία, όπως αμυντικούς πυργίσκους ή καμπύλες με μικρές πολεμίστρες.

Κτίρια και Εσωτερικοί Χώροι: Ο εσωτερικός χώρος του πύργου ήταν πιθανώς απλός και χρηστικός. Συνήθως, οι εσωτερικοί χώροι είχαν πολλές διαχωρισμένες αίθουσες, με αυστηρά διαμορφωμένα δωμάτια για τον φρουρό, την οικογένεια του ιδιοκτήτη και τους υπηρέτες. Οι τοίχοι είναι χοντροί και σταθεροί, ώστε να απομονώνουν τους εσωτερικούς χώρους από τον εξωτερικό κίνδυνο.

Θέα και Στρατηγική Σκοπιά: Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του πύργου είναι η στρατηγική του τοποθεσία κοντά στη θάλασσα, που του επιτρέπει να έχει εξαιρετική θέα και εποπτεία της περιοχής γύρω από το Καστράκι και τις παρακείμενες ακτές. Οι ενετικοί πύργοι συνήθως τοποθετούνται σε ύψωμα για να προσφέρουν καλή εποπτεία και να παρακολουθούν την κίνηση στο Αιγαίο, κυρίως τις επιθέσεις πειρατών ή άλλων εχθρών.

Αναστηλωτικές Παρεμβάσεις: Ο Πύργος του Όσκελου, όπως και άλλοι πύργοι του νησιού, έχει υποστεί κάποιες αναστηλωτικές παρεμβάσεις για να διατηρηθεί. Παρ΄όλα αυτά, έχει διατηρήσει αρκετά από τα αρχικά του χαρακτηριστικά, με τους εσωτερικούς χώρους και την εξωτερική του μορφή να δείχνουν την αυθεντικότητα του έργου.

Σήμερα ο Πύργος είναι κατά το ήμισυ κατοικήσιμος και βρίσκεται στην κατοχή των Ηλία Ψαρρά και Αντωνίου Μάλαμα.

Βιβλιογαφία:

https://www.kastra.eu

https://www.allovergreece.com

https://2steps.gr

ΚΟΤΤΑΚΗ ΝΕΦΕΛΗ (Α1)

Η ιστορία ξεκινάει στις 23 Αυγούστου 1648, όταν ο Μιχαήλ Θεόφιλος από τη Χώρα της Νάξου παραχώρησε ένα μέρος της περιουσίας του για την ίδρυση του μοναστηριού, διατηρώντας την επικαρπία μέχρι το τέλος της ζωής του. Το μοναστήρι ολοκληρώθηκε το 1653 και παρέμεινε ενεργό για 180 χρόνια, μέχρι τη διάλυσή του το 1834. Φέτος συμπληρώνονται 371 χρόνια από την ίδρυσή του.

Πρόκειται για ένα λιτό διώροφο κτίριο μικρών διαστάσεων, με χώρους διαμορφωμένους σε κελιά. Οι δύο όροφοι συνδέονταν μεταξύ τους μέσω πέτρινων σκαλοπατιών. Η αρχιτεκτονική του είναι ιδιαίτερη, θυμίζοντας τα εξοχικά μοναστήρια της βυζαντινής περιόδου. Στη δυτική πλευρά υπήρχε ένας παλιός στάβλος και μία ληνού, καθώς το μοναστήρι διέθετε αμπελώνα στην ευρύτερη περιοχή. Ανατολικά του κτιρίου βρισκόταν ένα πηγάδι που κάλυπτε τις ανάγκες του μοναστηριού και μία μεγάλη αυλή με αγρό.

Από το 1671 και μετά πολλοί Ναξιώτες συνέχισαν να κάνουν δωρεές και η περιουσία του μεγάλωνε. Μοναχοί υπήρχαν στο μοναστήρι μέχρι το 1834. Τότε διαλύεται, ενώ τα κτίσματα και τα έσοδα περνούν στη διαχείριση του ελληνικού δημοσίου. Με έγγραφο της 26ης Απριλίου του 1834, με τίτλο «Καταγραφή και εκτίμηση ακινήτων και φθαρτών ακινήτων κτημάτων του μοναστηριού των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων. Εμπεριέχεται δε και η εκτίμησης του ενοικίου των ακινήτων και φθαρτών κτημάτων». Το συγκεκριμένο είχε 14 χωράφια (αμπέλια, αγροί κ.ά.) εκτάσεις 74 στρεμμάτων και 4 εργαστήρια στη Χώρα της Νάξου. Το ίδιο έτος κάποια από αυτά εκτέθηκαν σε πλειστηριασμό με εκτίμηση της αξίας τους στις 491 δραχμές, ώσπου τελικά επέφεραν στο κράτος 605 δραχμές.

Πολύ μεγάλη υπήρξε η προσφορά του μοναστηριού στην οργάνωση της Ναξιακής παιδείας , στις απαρχές του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Από τα έσοδά του το μοναστήρι συντηρούσε με την οικονομική του στήριξη το αλληλοδιδακτικό σχολείο Δρυμαλίας (στους Ακαδήμους) που ιδρύθηκε το 1829 και το αλληλοδιδακτικό σχολείο «Μουσείον αλληλοδιδακτικόν» της Αγίας Κυριακής στη Χώρα της Νάξου που ιδρύθηκε το 1826 και κινδύνευε λόγω οικονομικής στενότητας να κλείσει.

Μέσα από έγγραφα αναλύονται τα γρόσια, τα ποσά, δηλαδή, που εισπράττουν οι διδάσκαλοι από ενοίκια του μοναστηριού των Αγίων Σαράντα για σχολεία και τη ναξιακή παιδεία.

Το 1847 το Άγιο Όρος και η μονή Ξηροποτάμου ήταν ακόμη επί τουρκικής κατοχής. Οι τότε επίτροποι της ιεράς μονής Ξηροποτάμου έστειλαν μοναχό να παραλάβει το μετόχι των Ταξιαρχών στη Σκόπελο και των Αγίων Σαράντα στο Γλινάδο Νάξου.

Ο μοναχός ήρθε στη Νάξο 6 Μαΐου 1848, συναντήθηκε με τον συμβολαιογράφο Πέτρο Βιτσαρά, που έκανε πληρεξούσιο και επίτροπο τον Ιωάννη Θ. Γκίλη, απαγορεύοντας να κάνει επισκευές στη μονή και στα εργαστήρια, εκτός και αν λάμβανε από τη μονή σχετικές οδηγίες. Η συμβολαιογραφική πράξη του 1848 έλεγε πως οι αγροί της μονής και τα εργαστήρια ήταν νοικιασμένα σε τέσσερις ανθρώπους.

Ο Γκίλης πρέπει να επόπτευε την περιουσία της μονής ως το 1860. Τότε, ο αρχιμανδρίτης Διονύσιος Ξεροποταμιανός ως πληρεξούσιος της μονής Ξηροποτάμου, έρχεται στη Νάξο στις 20 Απριλίου 1860 και νοικιάζει όλα τα κτήματα και ακίνητα της μονής σε διάφορα σημεία του νησιού, στον Νικόλαο Σαραντινό με εξαετές συμβόλαιο και είχε ως τιμή 800 δραχμές. Την ίδια ημερομηνία, με άλλη πράξη, ορίζεται από τον Διονύσιο πληρεξούσιος επίτροπος.

Το 1922 αρχίζει η συστηματική πώληση ως το 1950. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε ως “αιώνας πωλήσεων”. Πρώτος αγοραστής ήταν ο Ιπποκράτης Εξαρχόπουλος, ο οποίος πήρε στην κατοχή του στις 15 Ιουλίου 1925 το μοναστήρι, τον ναό και το αμπέλι-χωράφι λίγο πιο κάτω από το μοναστήρι. Στις 4 Οκτωβρίου 1940 πουλάει το μοναστήρι, τον ναό και το χωράφι.

Άξιο απορίας είναι το πως παρ’ όλη τη φήμη του μοναστηριού, δεν αναφέρεται από τους ξένους περιηγητές, οι οποίοι από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα επισκέφτηκαν το νησί μας. Ο μόνος που ανέφερε λίγες σειρές είναι ο Ιησουίτης μοναχός Λίχτλε, που ωστόσο έκανε λάθος, αναφέροντας πως είναι μετόχι του μοναστηριού της Πάτμου.

Ο ναός των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων, ρυθμού μονόκλιτης καμαροσκεπής παλαιοχριστιανικής βασιλικής που άρχισε να οικοδομείται το 1652, με δαπάνες ενός ζευγαριού, αποπερατώθηκε μετά από τέσσερα έτη, το 1656. Το υπέρθυρο του κτιρίου που κάποτε φιλοξενούσε μοναχούς φέρει τη χρονολογία 1638 μ.Χ..

Ο πανσέβαστος ναός των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων του Χριστού εγκαινιάστηκε από τον μητροπολίτη Παροναξίας Νικόδημο στις 22 Ιουνίου 1656.

Οι κτήτορές του κόσμησαν το σκαλιστό τέμπλο (διανθισμένο με άμπελους και δικέφαλους αετούς ) με θαυμάσιες φορητές εικόνες, η τεχνοτροπία των οποίων αγγίζει τη βυζαντινή αγιογραφία. Ξεχωρίζει ο ένθρονος ευλογών Χριστός, οι Άγιοι Σαράντα και η Παναγία κρατούσα το θείο Βρέφος.

Στο δεξιό μέρος του μαρμάρινων σκαλοπατιών της κυρίας εισόδου είναι χαραγμένο οικόσημο του κτήτορος Μιχαήλ Θεοφίλου κι επάνω από την Αγία Τράπεζα, στην κόγχη του ιερού, ξεδιπλώνει τα φτερά του το σύμβολο της Ορθοδοξίας, ο βυζαντινός δικέφαλος αετός. Ο ναός ανήκει σήμερα στην ενορία του Γλινάδου, καθώς εκεί την παραχώρησαν οι τελευταίοι, οι οποίοι αγόρασαν τη μονή το 1950. Πριν λίγο καιρό στο μοναστήρι βρέθηκαν οστεοφυλάκια με τρεις κάρες. Σήμερα βρίσκονται στην εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Γλινάδου.

Χάρη στους τελευταίους ιδιοκτήτες και τους πιστούς ο ναός διατηρήθηκε σε πολύ καλή κατάσταση. Ανακαινίστηκε όταν ήταν εφημέριος ο π. Κωνσταντίνος Λιανός. Την ημέρα της γιορτής του, δηλαδή στις 9 Μαρτίου, τον επισκέπτεται πλήθος κόσμου για προσκύνημα.

Οι μαρτυρίες λένε πως στο μοναστήρι κατοικούσαν 40 καλόγεροι, οι οποίοι, στην εποχή της Τουρκοκρατίας, σκοτώθηκαν από τους Τούρκους. Λέγεται ότι υπήρχαν εκεί τα οστά τους, τα οποία κάποιοι ντόπιοι λένε πως είχαν δει. Τέλος, λέγεται πως οι κάτοικοι του χωριού γκρέμιζαν τους τοίχους της μονής γύρω γύρω για να πάρουν τις πέτρες και να φτιάξουν πηγάδια.

Σήμερα το μοναστήρι, βρίσκεται σε διαδικασία αναστήλωσης, χάρη στη συλλογική προσπάθεια της ενορίας του Γλινάδου και των κατοίκων του χωριού. Όλοι στάθηκαν αρωγοί , υποστηρίζοντας το έργο με κάθε δυνατό τρόπο. Κάθε χρόνο τιμάται με μεγαλοπρέπεια η μνήμη των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων στις 9 Μαρτίου, προσελκύοντας πλήθος επισκεπτών. Οι γυναίκες του χωριού και της γειτονιάς ετοιμάζουν κεράσματα, τα οποία προσφέρονται στους παρευρισκόμενους, δημιουργώντας μια φιλόξενη ατμόσφαιρα. Σ’ αυτήν την εκδήλωση οφείλεται και η ύπαρξη του μεγάλου μαρμάρινου τραπεζιού στον προαύλειο χώρο της εκκλησίας. Η γιορτή μετατρέπεται σε μία μεγάλη πανήγυρη, γεμάτη χαρά και πίστη.

*Πληροφορίες από το βιβλίο του Εμμανουήλ Σέργη.

Βενιέρη Καλλιόπη (Α1)

Ο μύλος είναι κυλινδρικού σχήματος, κατασκευασμένος από πέτρα, με κωνική περιστρεφόμενη οροφή. Αυτή η μορφή ήταν συνηθισμένη στους ανεμόμυλους της Νάξου, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν κυρίως για την άλεση σιτηρών, αξιοποιώντας τη δύναμη του ανέμου. Η κατασκευή τους αντανακλά την παραδοσιακή αρχιτεκτονική και τις ανάγκες της αγροτικής ζωής του νησιού.

Ο Μύλος Μαυρομμάτη βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή του Φιλωτίου, του μεγαλύτερου και ενός από τα πιο παραδοσιακά χωριά της Νάξου. Το Φιλώτι είναι χτισμένο αμφιθεατρικά στους πρόποδες του όρους «Ζας» και φημίζεται για την πλούσια κτηνοτροφική και αγροτική του ζωή, αλλά και για τη σπουδαία πολιτιστική του κληρονομιά. Η πρόσβαση στον μύλο μπορεί να γίνει μέσω των μονοπατιών πεζοπορίας που διασχίζουν την περιοχή, προσφέροντας στους επισκέπτες την ευκαιρία να απολαύσουν το φυσικό τοπίο και να γνωρίσουν την τοπική ιστορία. Στον μύλο, όμως, οδηγεί και ο ασφαλτοστρωμένος αγροτικός δρόμος της περιοχής, οπότε είναι πολύ εύκολη και η προσέγγισή του με αυτοκίνητο.

Οι ανεμόμυλοι, όπως ο Μύλος Μαυρομμάτη, αποτελούν σημαντικά στοιχεία της πολιτιστικής κληρονομιάς της Νάξου. Αντικατοπτρίζουν την αγροτική ζωή και την οικονομική δραστηριότητα του παρελθόντος, ενώ σήμερα στέκουν ως μνημεία που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν. Η διατήρηση και ανάδειξή τους συμβάλλει στην κατανόηση της ιστορίας και της παράδοσης του νησιού. Αν και δεν υπάρχουν ακριβείς πληροφορίες για το έτος κατασκευής του Μύλου Μαυρομμάτη, είναι πιθανό να χρονολογείται από τον 19ο αιώνα, περίοδο κατά την οποία κατασκευάστηκαν πολλοί ανεμόμυλοι στη Νάξο για την άλεση σιτηρών.

Οι ανεμόμυλοι αυτοί αποτελούσαν σημαντικό μέρος της αγροτικής οικονομίας του νησιού.

ΛΙΟΦΑΓΟΥ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΩ (Α1)

Η Μονή ανήκει στην Ενορία του Αγίου Σπυρίδωνα και πρόκειται για ένα ιδιόκτητο «μοναστήρι-κάθισμα», δηλαδή έναν μικρό μοναστηριακό χώρο που δεν είναι οργανωμένος όπως τα μεγάλα μοναστήρια. Ανήκει στην οικογένεια Μιχάλη Τζιβή και χρονολογείται από τον 19ο αιώνα, κάτι που φανερώνει τη μακρά παρουσία και συμβολή της οικογένειας στη θρησκευτική ζωή του τόπου.

Το συγκρότημα της Μονής περιλαμβάνει διάφορα κτίσματα: τον κύριο ναό αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, ένα μικρό παρεκκλήσι του Αγίου Βασιλείου, το αρχονταρίκι (δηλαδή τον χώρο υποδοχής των επισκεπτών), καθώς και κελιά και ξενώνες. Εκεί βρίσκεται επίσης και ο οικογενειακός τάφος των ιδιοκτητών, γεγονός που δείχνει τη στενή σύνδεση της οικογένειας με τον χώρο.

Ο κυρίως ναός είναι μικρός, αλλά εντυπωσιακός, καθώς διαθέτει θολωτή κατασκευή. Πριν από πέντε χρόνια ανακαινίστηκε, γεγονός που συνέβαλε στη διατήρηση της πολιτιστικής του κληρονομιάς και στην αναβίωση του θρησκευτικού ενδιαφέροντος για τη μονή.

Η Μονή δεν ήταν μόνο χώρος προσευχής. Λόγω της θέσης της ψηλά και προς τη θάλασσα, λειτουργούσε και σαν παρατηρητήριο. Από εκεί μπορούσαν να βλέπουν αν πλησίαζαν πειρατές ή άλλοι εχθροί. Έτσι,  βοηθούσε επιπλέον και στην προστασία του νησιού.

Η Μονή γιορτάζει κάθε χρόνο στις 29 Αυγούστου, ημέρα αφιερωμένη στην Αποτομή της Τίμιας Κεφαλής του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Εκείνη τη μέρα πραγματοποιείται μεγάλο πανηγύρι, με συμμετοχή ντόπιων και επισκεπτών, που προσέρχονται για να τιμήσουν τη μνήμη του Αγίου.

Συμπερασματικά, η Μονή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου αποτελεί ένα σημαντικό θρησκευτικό και ιστορικό σημείο του νησιού, που αξίζει να γνωρίσουμε και να σεβαστούμε, τόσο για την πνευματική του αξία όσο και για την παραδοσιακή του αρχιτεκτονική.

ΖΟΥΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ (Α1)

Επίσης, μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα, ήταν ιδιωτικός και ανήκε σε ορθόδοξους ιερωμένους. Επιπλέον, οι Γαλαναδιώτες δεν είχαν δικό τους ενοριακό ναό μέχρι το 1760 περίπου, αφού ο σημερινός τους ναός, το Άγιον Πνεύμα, οικοδομήθηκε την παραπάνω περίοδο, 110 έτη μετά τον “Χριστό”. Άρα λοιπόν, επί έναν περίπου αιώνα, οι Γαλαναδιώτες, μαζί με τους Τζιτζαμίτες και τους Λουλουδιώτες, μοιράζονται τον ίδιο ενοριακό ναό.

Ο ναός χτίστηκε στην περιοχή του Τζίτζαμου. Ο Τζίτζαμος τα πολύ παλιά χρόνια ήταν οικισμός, δηλαδή ένα χωριό. Μάλιστα αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει αρχαία ευρήματα και θεωρούν πως η εκκλησία έχει χτιστεί κοντά σε έναν αρχαίο ιερό τόπο. Ο οικισμός του Τζίτζαμου άρχισε να εγκαταλείπεται από τους κατοίκους σιγά-σιγά από τον 19ο αιώνα.

Ο συγκεκριμένος ναός μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα αναφέρεται σε έγγραφα με τις παρακάτω ονομασίες:

1. Αφέντης Χριστός, 2. Ζωοδότης Χριστός, 3. Φωτοδότης Χριστός, 4. Δεσπότης Χριστός, 5. Σωτήρ Χριστός, 6. Χριστός

Από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά, πάντως, αναφέρεται ως Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρος.

Ο “Χριστός’’ είναι μια εκκλησία ρυθμού δίκλιτης βασιλικής με σαμαρωτές στέγες. Το καμπαναριό της με τρία τόξα, βρίσκεται πάνω από την κύρια είσοδο. Η πρόσβαση σε αυτό γίνεται με ξύλινη εξωτερική σκάλα. Σήμερα διαθέτει 2 καμπάνες. Ο ήχος τους είναι έντονα χαραγμένος στη μνήμη των παλαιότερων αλλά και πολλών νεότερων Γλιναδιωτών. Ο ναός διαθέτει τρεις κύριες εισόδους. Μια που οδηγεί ευθεία στο βόρειο κλίτος και δύο στο νότιο. Η πρώτη σήμερα δε χρησιμοποιείται. Οι γυναίκες χρησιμοποιούν τη δυτική είσοδο και οι άντρες τη νότια. Οι δύο τελευταίες αντιστοιχούν στις ισάριθμες εισόδους στον περίβολο του ναού, που φέρουν τις ίδιες ακριβώς ονομασίες. Ο αύλειος χώρος του ναού ήταν παλαιότερα περικλεισμένος με τοίχο ισοϋψή των υφιστάμενων κολώνων της “γυναικείας’’ και της “ανδρικής’’ εισόδου. Έμοιαζε, δηλαδή, ο ναός με μικρό πυργομονάστηρο, για λόγους φυσικά ασφαλείας, γεγονός ίσως που ώθησε την αρχόντισσα Ανέζα να χαρακτηρίσει τον ναό “Μοναστήρι’’. Λέγεται ότι ο τοίχος αυτός κατέρρευσε από τον χρόνο, από τα βαρελότα και τα λοιπά εκρηκτικά (“γουρούνες’’), που ρίπτονταν πάνω του κατά την Ανάσταση, προς πρόκληση του σχετικού εθιμικού θορύβου, ο οποίος – κατά τη λαϊκή σκέψη – εξεδίωκε τα κακά πνεύματα.

Ο πρώτος χώρος “δεξιά’’, που συναντά κάποιος εισερχόμενος στον ναό από την “ανδρική’’/“νότια’’ πύλη, σήμερα έχει μετατραπεί σε τουαλέτα. Παλαιότερα ήταν, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, κελί, στο οποίο έχουν φιλοξενηθεί κυρίως ξένοι ένοικοι. Ο δεύτερος χώρος αφορά ένα υπερυψωμένο σημείο με χαμηλό τοίχωμα στη δυτική του πλευρά και μαθαίνουμε πως ήταν τμήμα του πανηγυρότοπου του ναού. Ο χώρος που βρίσκεται αριστερά στην είσοδο του ναού από τη γυναικεία πύλη του περίβολου, χρησίμευε ως αποθήκη. Εκεί φυλάσσονταν τα βαρέλια του κρασιού που έδιναν στον ναό εκείνοι που νοίκιαζαν τα κτήματά του. Επίσης εκεί υπάρχει και η κολυμπήθρα του ναού εκτός της οποίας έχουν βαπτιστεί δεκάδες Γλιναδιώτες συγχωριανοί μας. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο για τον αύλειο χώρο του ναού είναι το ότι μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν νεκροταφείο. Αργότερα, σύμφωνα με μαρτυρίες, στον χώρο αυτό γίνονταν και πολιτικές συναθροίσεις και συγκεντρώνονταν οι χωρικοί, για να συζητήσουν τα κοινοτικά τους προβλήματα, ακόμα και να ψηφίσουν σε εκλογές για την ανάδειξη των εκπροσώπων τους. Όπως αναφέραμε στην αρχή, το βόρειο κλίτος του ναού είναι αφιερωμένο στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Το τέμπλο τους τμήματος αυτού αρχικά ήταν ξύλινο, όμως μετά το 1938-1940, δυστυχώς, αντικαταστάθηκε και είναι πλέον τσιμεντένιο… Οι εικόνες που υπάρχουν σήμερα στο τέμπλο αυτό είναι με τη σειρά οι παρακάτω:

1. ο Αρχάγγελος Μιχαήλ
2. ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου
3. Στο πάνω μέρος του Αγίου βήματος εικονίζονται οι Απόστολοι: Πέτρος και Παύλος ενώ στο κάτω μέρος ο Άγιος Ανδρέας και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.
4. Ο Χριστός
5. Άγιος Νικόλαος

Το μαρμάρινο τέμπλο του ξεκινάει από το ύψος του δαπέδου σε αντίθεση με το αριστερό που είναι υπερυψωμένο. Έρευνες μας λένε πως δημιουργήθηκε το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και ο δημιουργός του είναι από το νησί της Τήνου. Η Τήνος είναι γνωστό πως λόγω των μαρμάρων της έχει οδηγήσει πολλούς κατοίκους της να ασχοληθούν με την τέχνη της μαρμαρογλυπτικής. Στην κορυφή του δεξιού κλίτους έχει τοποθετηθεί ο Εσταυρωμένος ανάμεσα στην Μητέρα του και τον αγαπημένο Μαθητή του. Οι εικόνες που υπάρχουν από τα αριστερά προς τα δεξιά είναι οι παρακάτω:

1. Ο Άρχων Μιχαήλ (δηλαδή ο Ταξιάρχης)
2. η Παναγία
3. Ο Μέγας Αρχιερεύς στην Αγία Θύρα
4. Ο Χριστός
5. Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος

Και στο κάτω τμήμα της εικόνας απεικονίζεται ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο Άγιος Θαλέλαιος.

Σε όλο τον ναό σήμερα υπάρχουν 6 προσκυνητάρια :

1. Της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας
2. του Αγίου Μοδέστου
3. του Αγίου Νεκταρίου
4. της Παναγίας
5. της Αγίας Ειρήνης της Χρυσοβαλάντου
6. της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος

Όλες οι υφιστάμενες σήμερα εικόνες, είναι του 19ου και 20ου αιώνα. Όλες οι εικόνες (εκτός από μία) έχουν αγιογραφηθεί από Ναξιώτες. Ο ναός δε διαθέτει τοιχογραφίες.

ΒΕΝΙΕΡΗ ΣΤΑΜΑΤΙΑ (Α1)

ΒΕΝΙΕΡΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ (Α1)

• Ιστορία και Ίδρυση

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου  είναι χαρακτηριστικός δείκτης της παραδοσιακής θρησκευτικής αρχιτεκτονικής της Νάξου. Αν και ο ναός έχει ανακαινιστεί αρκετές φορές, διατηρεί την αυθεντική του μορφή και αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς ναούς της περιοχής. Οι Κυνηδαριώτες διατηρούν άσβεστη τη χριστιανική τους πίστη. Μέσα στο χωριό υπήρχαν από παλιά τρεις εκκλησίες, ο Άγιος Γεώργιος και δίπλα ακριβώς ο Αϊ Γιάννης. Οι δύο ναοί συνδέονται εσωτερικά και λειτουργούν ως ενιαίος χώρος. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου, που στο μάρμαρο της εισόδου του έχει χαραγμένη την χρονολογία 1842 έχει την εξής παράδοση: Ένας κυνηγός κάποτε ανακάλυψε με τη βοήθεια του σκύλου του μέσα στους βάτους το εικόνισμα του Αγίου Γεωργίου. Το πήρε και το ανέβασε σ” ένα λόφο (σήμερα εκεί είναι χτισμένο το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου) για να κτίσει εκεί εκκλησία και να το βάλει μέσα. Όμως το εικόνισμα έφευγε μόνο του και πήγαινε πάλι στους βάτους που βρέθηκε. Τότε ο κυνηγός κατάλαβε πως ήταν θέλημα της εικόνας να χτιστεί στο μέρος αυτό η εκκλησία. Έτσι κι έγινε. Έκτισε την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου εκεί που βρέθηκε η εικόνα, δηλαδή εκεί που είναι σήμερα. Σε επιγραφή χαραγμένη σε λαξευτή πλάκα που βρίσκεται μέσα στο ιερό του ναού, αναγράφεται η χρονολογία 1760, η οποία, κατά τον Κατσούρη (1973), πρέπει να ανήκει στον παλιότερο ναό του Αγίου Γεωργίου που βρισκόταν σε αυτή τη θέση.

• Αρχιτεκτονική

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Κυνηδάρου έχει χαρακτηριστικά της κυκλαδίτικης αρχιτεκτονικής. Είναι κτισμένος με παραδοσιακή λευκή πέτρα, ενώ η απλότητα και η λιτότητα του εξωτερικού του χώρου αποπνέει την ήρεμη ατμόσφαιρα των νησιών των Κυκλάδων. Στο εσωτερικό του ναού, υπάρχει ένα εντυπωσιακό ξυλόγλυπτο εικονοστάσι, καθώς και εικόνες του Αγίου Γεωργίου και άλλων αγίων που τιμώνται στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

• Εορτές και Θρησκευτικές Τελετές

Η κύρια γιορτή του ναού είναι η γιορτή του Αγίου Γεωργίου, η οποία τιμάται στις 23 Απριλίου. Κατά την ημέρα αυτή, πραγματοποιούνται λειτουργίες και λιτανείες, και η τοπική κοινωνία τιμά τον Άγιο Γεώργιο με ιδιαίτερο σεβασμό και λαμπρότητα. Πολλοί πιστοί από τον Κυνήδαρο αλλά και από άλλα μέρη της Νάξου συμμετέχουν στις θρησκευτικές τελετές, οι οποίες έχουν και πολιτιστικό χαρακτήρα, με παραδοσιακούς χορούς και μουσικές εκδηλώσεις, που ακολουθούν την εκκλησιαστική λειτουργία.

• Πολιτιστική και Κοινωνική Σημασία

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Κυνηδάρου αποτελεί το κέντρο της πνευματικής ζωής του χωριού και είναι σημείο συνάντησης για τους κατοίκους του Κυνηδάρου και των γύρω περιοχών. Εκτός από τις θρησκευτικές λειτουργίες, ο ναός φιλοξενεί και κοινωνικές εκδηλώσεις και δραστηριότητες, που συνδέουν την τοπική κοινότητα και διατηρούν ζωντανές τις παραδόσεις του τόπου.

• Σύγχρονη Κατάσταση και Συντήρηση Σήμερα

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Κυνηδάρου παραμένει ένα σημαντικό θρησκευτικό και πολιτιστικό μνημείο. Υποβάλλεται σε τακτικές συντηρήσεις και αποκαταστάσεις, για να διατηρηθεί η ιστορική του αξία και η αρχιτεκτονική του κληρονομιά. Παράλληλα, παραμένει ανοιχτός για επισκέπτες και πιστούς, οι οποίοι συνεχίζουν να επισκέπτονται το ναό για προσκύνημα και να συμμετέχουν στις θρησκευτικές τελετές.

• Βιβλιογραφικές αναφορές

Βιβλίο: Κυνίδαρος ο  << Απίκραντος>>  (Κωνσταντίνος Γ. Κλουβάτος)

https://www.facebook.com/profile.php?id=100069194496787

https://naxospress.gr/video/naxos-kinidaros-ai-giorgi-afenti-moy-video/

ΚΑΡΠΟΝΤΙΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ (Α1)

Ιστορικό και Θρησκευτική Σημασία

Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής βρίσκεται στην περιοχή Καλλονή, περίπου 3 χλμ. βόρεια της Απειράνθου, στο νησί της Νάξου. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους βυζαντινούς ναούς των Κυκλάδων, με ιδιαίτερο ιστορικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον.​ Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής είναι ένα από τα σπουδαιότερα βυζαντινά μνημεία όχι μόνο της Νάξου αλλά και των Βαλκανίων. Πρόκειται για μία σπάνια περίπτωση βυζαντινού ναού με διατηρούμενο ανεικονικό διάκοσμο, ο οποίος περιλαμβάνει σταυρούς, γεωμετρικά και φυτικά θέματα, καθώς και μοναδικές παραστάσεις πτηνών με κορδέλες στο λαιμό, και βρίσκεται στην αψίδα του ιερού. Το μνημείο αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία της Εικονομαχίας, της θεολογικής και πολιτικής διαμάχης σχετικά με τη λατρεία των εικόνων, που συντάραξε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά τον 8ο και 9ο αιώνα.

Με βάση εικονογραφικά κριτήρια χρονολογείται μάλλον στην εποχή του αυτοκράτορα Θεοφίλου (829-842), όταν με διαταγή του, «εντεύθεν ουν καθηρούντο μεν κατά πάσαν εκκλησίαν αι θείαι μορφαί, θηρία δε και όρνιθες αντί τούτων ανεστηλούντο και ενεγράφοντο» (Συνεχιστής Θεοφάνη Χρονικόν ΙΙΙ, 10). Διασώζεται, επίσης, μία μεταγενέστερη εικονιστική φάση τοιχογραφιών του 13ου αι., όπως η παράσταση της Δεήσεως στο παρεκκλήσιο. Στην ίδια εποχή χρονολογείται και το κτιστό τέμπλο.

Αποκατάσταση και Πολιτιστική Κληρονομιά

Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής υπήρξε εγκαταλελειμμένη για δεκαετίες, με αποτέλεσμα να έχει υποστεί φθορές και καταστροφή. Η αποκατάστασή της ξεκίνησε το 1993 με πρωτοβουλία των συλλόγων J.-G. Eynard της Γενεύης και Amitiés gréco-suisses της Λοζάνης. Το έργο αποκατάστασης χρηματοδοτήθηκε από ιδιωτικές δωρεές, με τη συνεισφορά του Ιδρύματος Κωστόπουλου, της Ελληνικής Εταιρείας, των Ιδρυμάτων Α.Γ. Λεβέντη και Αθανάσιου και Μαρίνας Μαρτίνου.Οι προσπάθειες των συλλόγων J.-G. Eynard της Γενεύης και Amitiés gréco-suisses της Λοζάνης που χρηματοδότησαν τη μελέτη αποκατάστασης του μνημείου, του Ελβετικού Συλλόγου Association Hagia Kyriaki, Naxos, και του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), που συνέβαλε καθοριστικά στην προσέλκυση χορηγιών, ευδοκίμησαν με αποτέλεσμα κατά την περίοδο 2013-2014 να πραγματοποιηθούν οι απαιτούμενες εργασίες στερέωσης και στεγάνωσης του μνημείου υπό την εποπτεία της 2ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Η αποκατάσταση της Αγίας Κυριακής ήταν απόλυτα επιτυχημένη, καθώς διασώθηκε το οικοδόμημα και ο μοναδικός διάκοσμός του, ενώ ταυτοχρόνως προστατεύθηκε με σχολαστικότητα η αυθεντικότητα του μνημείου, με την αποφυγή προσθήκης στοιχείων που θα απέκρυπταν το πέρασμα του χρόνου και την ιστορία του. Η βυζαντινή εκκλησία της Αγίας Κυριακής Απειράνθου στη Νάξο ήταν ανάμεσα στους νικητές των σημαντικότερων βραβείων Πολιτιστικής Κληρονομιάς στην Ευρώπη, των Europa Nostra Awards 2018, στην κατηγορία της «Διαφύλαξης».

Συμπεράσματα

Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής στην Απείρανθο αποτελεί ένα σπάνιο και πολύτιμο δείγμα βυζαντινής αρχιτεκτονικής και τέχνης. Η αποκατάστασή της όχι μόνο διασώζει ένα σημαντικό μνημείο της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά αναδεικνύει και τη σημασία της συνεργασίας μεταξύ φορέων και κοινοτήτων για την προστασία και διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

ΠΟΛΥΚΡΕΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (Α2)

ΠΡΩΤΟΝΟΤΑΡΙΟΥ ΕΥΔΟΚΙΑ (Α2)

Ο πύργος είναι ένα εντυπωσιακό οικοδόμημα κυκλικής κάτοψης, με σωζόμενο ύψος 15 σχεδόν μέτρα, εξωτερική διάμετρο στη βάση του 9, 20 μέτρα και εσωτερική 7, 12 μέτρα. Περιβάλλεται από τετράγωνο περιτείχισμα με μήκος πλευράς περίπου 35 μέτρα και σωζόμενο ύψος που φτάνει σε ορισμένες περιπτώσεις και τα 2 μέτρα. Εντός του περιτειχίσματος σώζονται κατάλοιπα κτηρίων. Επίσης, διακρίνονται τα ίχνη ενός ναού που χρονολογείται στον 5ο ή 6ο αι μΧ, ενώ δύο ακόμη καμαροσκέπαστοι ναΐσκοι, χτισμένοι στα θεμέλια του παλιού αυτού ναού, συμπληρώνουν την σημερινή εικόνα του αρχαιολογικού χώρου.

Μετά από ανασκαφική έρευνα που πραγματοποιήθηκε γύρω από τον κυκλικό πύργο, εντός του περιτειχίσματος, αποκαλύφθηκαν μακρόστενοι χώροι. Οι τοίχοι των δωματίων είναι κτισμένοι από πέτρες που συνδέονται μεταξύ τους με λάσπη. Στις γωνίες και στα ανοίγματα έχουν χρησιμοποιηθεί καλοδουλεμένες πέτρες. Τα δάπεδα είναι στρωμένα με μεγάλες μαρμαρόπλακες και η στέγη τους θα ήταν φτιαγμένη με ξύλινα δοκάρια και από πάνω πλάκες και χώμα, δηλαδή δώμα, τεχνική που συνηθιζόταν μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες στο νησί.

Όπως έδειξαν τα αρχαιολογικά ευρήματα, οι χώροι αυτοί λειτούργησαν ως εγκαταστάσεις για την παραγωγή και την αποθήκευση λαδιού. Στο συμπέρασμα αυτό μας οδηγεί το υλικό που σώζεται στον χώρο και περιλαμβάνει όλα αυτά τα μέσα που χρησιμοποιούνται κατά την διαδικασία παραγωγής λαδιού και που είναι οι λεκάνες και οι πέτρες για τη σύνθλιψη του καρπού, οι πλάκες συμπίεσης, τα βάρη, οι αποθηκευτικοί χώροι.

Παρατηρώντας ο επισκέπτης του χώρου τα κατάλοιπα του ελαιοτριβείου του Πύργου του Χειμάρρου, μπορεί επίσης να αντιληφθεί ότι οι πρακτικές παραγωγής του ελαιόλαδου από τον καρπό της ελιάς, παρέμειναν οι ίδιες από την αρχαιότητα έως σχεδόν τις μέρες μας.

Έτσι, λοιπόν, στο αρχαίο ελαιοτριβείο (ελαιουργείον) σώζεται κατ’ αρχήν η κυκλική λίθινη λεκάνη (ελαιόμυλος), όπου τοποθετούνταν οι ελιές και συνθλίβονταν με μια μεγάλη κυλινδρική πέτρα (μυλόπετρα) που περιστρεφόταν. Αυτό γινόταν είτε με τα χέρια είτε με τη βοήθεια ζώων. Ακολουθούσε το στάδιο της συμπίεσης ή έκθλιψης, όπου ο πολτός (πυρήνας) της ελιάς μεταφερόταν σε σακιά και τοποθετούνταν κάτω από μια μεγάλη πρέσα που λειτουργούσε με ξύλινο μοχλό (ρυμός) και λίθινα βάρη. Για να ολοκληρωθεί η συμπίεση, οι εργάτες πρόσθεταν ζεστό νερό. Κατά την συμπίεση, το υγρό που προέκυπτε, δηλαδή το μίγμα λαδιού και νερού (αμόργη), έτρεχε μέσα στο κυκλικό αυλάκι του μαρμάρινου πιεστηρίου (ληνός) και από εκεί συλλεγόταν σε υπόγειες δεξαμενές (υπολήνια). Στα υπολήνια, το λάδι επειδή είναι ελαφρύτερο, ανέβαινε στην επιφάνεια και διαχωριζόταν από το νερό και τις λοιπές ακαθαρσίες, με την χρήση κάποιου πήλινου σκεύους.

Το λάδι είχε ευρεία χρήση στην καθημερινή ζωή. Ήταν απαραίτητο στοιχείο της διατροφής, χρησίμευε στον φωτισμό με τα λυχνάρια, στις θρησκευτικές τελετές, στην ιατρική. Στο χώρο έχουν βρεθεί τμήματα αλλά και ακέραια πολλά αγγεία, όπως αποθηκευτικά πιθάρια, αμφορείς για την μεταφορά, μαγειρικά σκεύη, λυχνάρια και άλλα, τα οποία σχετίζονται με την λειτουργία του χώρου.

Η χρήση των ελαιοτριβείων του Πύργου του Χειμάρρου τοποθετείται από τον 1ο αι. π.Χ. έως και τον 5ο αι. μ.Χ.  Η περιοχή είναι γεμάτη ελαιόδεντρα ακόμη και σήμερα, ο καρπός τους περισυλλέγεται από τους αγρότες, για να οδηγηθεί σε σύγχρονα πλέον λιοτρίβια και από εκεί στην αποθήκευση, τη διακίνηση και την κατανάλωση.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ

Δημητροκάλλης Γεώργιος, «Ο Αρχαιοελληνικός Πύργος του Χειμάρρου στη Νάξο», Ανάτυπον, Τεχνικά Χρονικά, 236 (1964), σελ. 52-67

Σοφικίτου Μαρία,  «Οι αρχαίοι πύργοι της Νάξου: Παρατηρήσεις για τη χρήση τους και τη σχέση τους με το περιβάλλον» στο Η Νάξος δια μέσου των αιώνων,  Πρακτικά του Ε΄ Πανελλήνιου Επιστημονικού Συνεδρίου, Απεράθου Νάξου, 31 Αυγούστου – 2 Σεπτεμβρίου 2013,  σελ. 117-136

Φιλανιώτου Όλγα, «Ο πύργος του Χειμάρρου Εχθές και Σήμερα», Ναξιακά 42 (2002), σελ. 3-13.

Φιλανιώτου Όλγα, «Συγκρότημα ελαιοτριβείων στον Πύργο του Χειμάρρου στη Νάξο», στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας (επιμ.) Πρακτικά Συμποσίου: «Η ελιά και το λάδι στον χώρο και το χρόνο», Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 2003, σελ. 73-83

ΚΑΛΑΒΡΟΥ ΑΝΝΑ (Α1)

ΚΑΛΑΒΡΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ (Α1)

Ο πύργος είναι κυκλικός και έχει περίπου 15 μέτρα ύψος. Έχει διπλό τοίχο, εξωτερικό και εσωτερική επένδυση, κατασκευασμένο από ντόπιο μάρμαρο, χωρίς συνδετικό υλικό, με πολύ προσεγμένη συναρμογή που φανερώνει την καλή ποιότητα της αρχαίας λιθοτεχνίας. Την εξωτερική πλευρά της λιθοδομής αποτελούν μεγάλες ορθογωνισμένες πέτρες. Στο εσωτερικό υπάρχει ισόγειο όπως και τρεις όροφοι, που έχουν καταρρεύσει, αλλά διακρίνονται από τις υποδοχές για τα δοκάρια του πατώματος τους (δοκοθήκες). Αριστερά από την είσοδο μια σκάλα με μαρμάρινα σκαλοπάτια, πακτωμένα στον τοίχο, οδηγεί ακτινωτά προς τα πάνω. Η οροφή του πύργου δε σώζεται και δεν έχουν βρεθεί στοιχεία που να μας δείχνουν πώς θα ήταν η στέγη και να μας επέτρεπαν ακριβή αποκατάσταση.

Η χρήση του, όπως και άλλων παρόμοιων πύργων στις Κυκλάδες, δεν είναι απόλυτα ξεκαθαρισμένη και ποικίλλει ανάλογα με την εποχή και τη θέση τους. Το μέγεθος του πύργου είναι μικρό για να είναι στρατιωτικό φρούριο. Οι στενές όμως τοξοθυρίδες υποδηλώνουν αμυντική χρήση. Πιθανολογείται εκεί να κατέφευγαν οι κάτοικοι από τους γύρω οικισμούς στην εμφάνιση πειρατών ή άλλου εχθρού. Επικρατέστερη είναι η άποψη να ήταν «φρυκτωρία» (ή βίγλα), δηλαδή παρατηρητήριο και μέσο μετάδοσης μηνυμάτων με φωτιά ή καπνό, σε άλλους ανάλογους πύργους στη Νάξο και στα γύρω νησιά με ένα προκαθορισμένο κώδικα. Σε αυτή την περίπτωση ο χώρος επαρκούσε για να φιλοξενήσει το αναγκαίο προσωπικό και τις προμήθειές τους, ακόμα και σε κατάσταση πολιορκίας.

Η πρόσβαση σ΄ αυτόν είναι εύκολη λόγω του ότι βρίσκεται στον αυτοκινητόδρομο προς τον Καλαντό και απέχει περίπου 14 χλμ. από το Φιλώτι.

Βιβλιογραφία :

• https://el.m.wikipedia.org/wiki/Πύργος_Χειμάρρου
• https://mynaxos.gr/2018/05/o-pyrgos-toy-cheimarroy
• https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=xeimaros
• https://www.allovergreece.com/Sights/Descr/16/72/el

ΨΑΡΡΑ ΜΑΡΙΑ  (Α2)

ΨΑΡΡΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (Α2)