Σχολική βία στη Λέσβο

Απίστευτο περιστατικό με 9χρονο μαθητή σε χωριό του Πλωμαρίου.
Εννιάχρονο παιδί έπαιζε, κατά τη διάρκεια του διαλείμματος στο σχολείο του, με άλλους μαθητές  μπάσκετ. Κάποια στιγμή τα παιδιά θέλησαν να κάνουν ένα αστείο με το συμμαθητή τους κι έτσι τον σήκωσαν με τα χέρια για να καρφώσει στο στεφάνι της μπασκέτας τη μπάλα. Πάντα σύμφωνα με ανεπίσημες πληροφορίες τα παιδιά τον άφησαν να αιωρείται από το στεφάνι της μπασκέτας και παρά τις συνεχείς εκκλήσεις του 9χρονου μαθητή να τον κατεβάσουν από εκεί, μη διαισθανόμενοι το σοβαρό κίνδυνο που διέτρεχε, τον άφησαν εκεί με αποτέλεσμα, όταν οι δυνάμεις του τον εγκατέλειψαν να αφήσει το στεφάνι και να σωριαστεί στο τσιμεντένιο παρκέ του γηπέδου. Ο μικρός μεταφέρθηκε αρχικά στο Κέντρο Υγείας Πλωμαρίου και στη συνέχεια στο Νοσοκομείο Μυτιλήνης όπου διαπιστώθηκε ότι είχε κάταγμα στο αριστερό του χέρι. Για το άτυχο συμβάν γίνεται ήδη έρευνα για να εξεταστεί το αν προκύπτουν ευθύνες στους δασκάλους του σχολείου αφού έπρεπε να είχαν την εποπτεία του χώρου. Τέλος θα  ήθελα  να  συμπληρώσω  ότι ο 9χρονος είναι μέλος φτωχής οικογένειας βιοπαλαιστών οι οποίοι ζουν με μία σύνταξη 700 ευρώ.

ΓΕΝΙΚΗ  ΑΝΑΦΟΡΑ  ΣΤΟ  BULLYING

Το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας και του σχολικού εκφοβισμού μεταξύ μαθητών λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις ακόμα και στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Θεωρείται πλέον κοινωνικό πρόβλημα και τα κρούσματα ενδοσχολικής βίας την τελευταία δεκαετία σημειώνουν δραματική αύξηση. Ο εκφοβισμός και η βία στο σχολικό πλαίσιο δεν αφορά μόνο το μαθητή, που εκφοβίζει, και εκείνον, που εκφοβίζεται, αλλά και όλους όσους είναι παρόντες ή γνωρίζουν την ύπαρξή του (μαθητές – εκπαιδευτικούς – προσωπικό). Συνεπώς αναφερόμαστε σε ένα ομαδικό γεγονός, που αγγίζει όλη την εκπαιδευτική κοινότητα και χρήζει συλλογικής προσπάθειας.

Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός;

Οι όροι που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν το φαινόμενο είναι: «ενδοσχολική βία» (school bullying), «σχολικός εκφοβισμός» και «θυματοποίηση» (victimization). Κι αναφέρονται σε μια κατάσταση κατά την οποία ασκείται εσκεμμένη, απρόκλητη και συστηματική ψυχολογική ή σωματική βία κι επιθετική συμπεριφορά με άμεσο σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση πόνου σε μαθητές από συμμαθητές τους, εντός και εκτός του σχολικού πλαισίου. Συνεπώς δεν περιγράφουμε ένα σύνηθες πείραγμα των παιδιών μεταξύ τους, καθώς δεν είναι αμοιβαίο και ισότιμο και δεν γίνεται με φιλικό τρόπο. Οι επιπτώσεις του φαινομένου της ενδοσχολικής βίας στη σωματική και την ψυχική υγεία των παιδιών είναι ασφαλώς πολλές και σοβαρές κι εμποδίζουν συστηματικά τη λειτουργική ψυχοκοινωνική ανάπτυξη τους. To bullying (εκφοβισμός) είναι μία επιθετική συμπεριφορά – σωματική, λεκτική, ψυχολογική ή και κοινωνική – που εκδηλώνεται σκόπιμα, απρόκλητα και επαναλαμβανόμενα, στο σχολείο, στον εργασιακό χώρο, ακόμη και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σκοπός της είναι η επιβολή, και η πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου στο άτομο (ή ομάδα ατόμων) που την υφίσταται. Σωματικός εκφοβισμός είναι τα χτυπήματα, τα σπρωξίματα, οι κλωτσιές κλπ. Λεκτικός εκφοβισμός είναι η κοροϊδία, οι διακρίσεις, τα σεξουαλικά σχόλια κοκ. Κοινωνικός εκφοβισμός είναι η διάδοση φημών, η καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, η απομόνωση από την ομάδα κλπ. Επίσης υπάρχει ο εκφοβισμός μέσω διαδικτύου, ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, μέσω μηνυμάτων στο κινητό τηλέφωνο κοκ.Στη συμπεριφορά του bullying υπάρχει μια διαφορά ισχύος ανάμεσα σ’ αυτούς που την ασκούν και σ’ αυτούς που την υφίστανται. Δεν πρόκειται για μια διαμάχη που χρειάζεται επίλυση. Όλη η εξουσία είναι στο άτομο ή στην ομάδα που την ασκεί. Τα άτομα που εκφοβίζουν τους άλλους, δείχνουν απέχθεια και περιφρόνηση σ’ αυτούς που προσπαθούν να βλάψουν. Πιστεύουν ότι μέσα απ’ αυτή τη συμπεριφορά γίνονται πιο σημαντικοί.

Πώς μπορούμε να αντιδράσουμε;

• να συζητήσουμε αναλυτικά με το παιδί για τα γεγονότα και τις συμπεριφορές, που το ενοχλούν,
• να το διαβεβαιώσουμε ότι «δε φέρει καμία ευθύνη το ίδιο για ό,τι συνέβη»,
• να του υπενθυμίσετε ότι είμαστε κοντά του, προκειμένου να το φροντίσουμε και να το διαφυλάξουμε από επόμενους κινδύνους,
• να του εμπνεύσουμε το αίσθημα, ότι μπορεί και πρέπει να αντιδράσει, να μη σιωπά, ώστε να εμποδίσει την επανάληψη τέτοιων συμπεριφορών,
• να προτείνουμε στο παιδί πρακτικούς τρόπους για την αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων και
• να ζητήσουμε τη συμβουλευτική καθοδήγηση από ειδικό ψυχικής υγείας, αν η κατάσταση κρίνεται εξαιρετικά κρίσιμη.

Υπάρχουν «σημάδια» που δεν θα έπρεπε να αγνοήσουμε…;

• η μειωμένη διάθεσή του ή η άρνησή του να πάει στο σχολείο,
• οι αδικαιολόγητες απουσίες του,
• η απροσδόκητη πτώση της μαθησιακής του επίδοσης,
• το γεγονός ότι περνά το χρόνο του στα διαλείμματα κοντά στους εκπαιδευτικούς και τα γραφεία,
• η εμφάνιση ψυχοσωματικών προβλημάτων (πονοκέφαλος, στομαχόπονος, αϋπνίες, έντονη ονυχοφαγία, τικ, ανορεξία ή βουλιμία…)
• έντονες και αδικαιολόγητες αλλαγές στη διάθεσή
• αλλαγές στις διαδρομές από τις οποίες συνήθιζε να πηγαίνει στο σχολείο ή να επιστρέφει στο σπίτι,
• αδικαιολόγητα σκισμένα και κατεστραμμένα ρούχα, ανεξήγητα σημάδια και μελανιές στο σώμα ή άλλες ενδείξεις επίθεσης,
• απώλεια προσωπικών αντικειμένων, χρημάτων…
• άρνηση συμμετοχής σε σχολικές εκδηλώσεις και δραστηριότητες.

Πώς εκδηλώνεται ο σχολικός εκφοβισμός;

Η ενδοσχολική βία και ο σχολικός εκφοβισμός, που λαμβάνει χώρα μεταξύ συμμαθητών, έχει τις εξής μορφές: σωματική, λεκτική, ψυχολογική και κοινωνική. Οι πιο συνηθισμένες νεανικές συμπεριφορές του φαινομένου αφορούν:

• απρεπείς χειρονομίες, ξυλοδαρμούς, τραυματισμούς, απειλές για σωματική κακοποίηση.
• φραστικές – λεκτικές επιθέσεις κι απειλές, βρισιές, προσβολές, συστηματική γελοιοποίηση συνεσταλμένων παιδιών, συστηματική χρησιμοποίηση υβριστικών εκφράσεων, χρήση προσβλητικών παρατσουκλιών,
• εκβιασμούς, διάδοση κακοηθών και ψευδών φημών
• καταστροφή προσωπικών αντικειμένων,
• απόσπαση χρημάτων ή προσωπικών αντικειμένων, μικροκλοπές,
• αποκλεισμό και απομόνωση από παρέες, ομαδικά παιχνίδια και κοινωνικές δραστηριότητες.

Τέλος δύο νέες μορφές εκφοβισμού και βίας, που συναντώνται τα τελευταία χρόνια με σταθερά αυξανόμενο ρυθμό αφορούν στη σεξουαλική παρενόχληση και τον ηλεκτρονικό εκφοβισμό. Ο σεξουαλικός εκφοβισμός αποτελεί εξαιρετικά σοβαρό πρόβλημα μέσα στα όρια του σχολικού χώρου και εκδηλώνεται με διάφορες μορφές. Προσβλητικές λεπτομερείς ζωγραφιές κοριτσιών (στον πίνακα της τάξης, σε θρανία, σε τοίχους με μορφή γκράφιτι), υβριστικά σχόλια (σε σχολικά συνθήματα και σε εμφανή σημεία της τάξης), απρεπή αγγίγματα, προσβλητικά ανώνυμα γράμματα και μηνύματα, νεανικές σεξουαλικές επιθέσεις αποτελούν δυστυχώς συνήθη περιστατικά στη σχολική καθημερινότητα. Μία νέα μορφή εκφοβισμού αποτελεί το Cyberbullying, ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός. Ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός περιλαμβάνει την αποστολή απειλητικού ή υβριστικού υλικού, μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή κακόβουλων γραπτών μηνυμάτων. Το κινητό τηλέφωνο και ο ηλεκτρονικός υπολογιστής αποτελούν συχνά το μέσο εκβιασμού και υποτίμησης συμμαθητών. Τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης είναι γεμάτα από ανυπεράσπιστα νέα άτομα, που εν αγνοία τους πρωταγωνιστούν σε προσβλητικές φωτογραφίες και βίντεο (φωτογραφίες και βίντεο από αποδυτήρια ή τουαλέτες σχολείων, από καυγάδες και τσακωμούς, από σκηνές γελοιοποίησης συνεσταλμένων μαθητών…). Ας μη λησμονούμε πως έχουν σημειωθεί αναρίθμητες απόπειρες αυτοκτονίες από εφήβους, που δεν αντέχουν τη γελοιοποίηση και την κατακραυγή της σχολικής κοινωνίας.

Τι φταίει;

Το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού είναι πολύπλοκο και στην έκφρασή του αλληλεπιδρούν ατομικοί, κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Οι ανθρώπινες κοινωνίες ό,τι διαφέρει, το κοροϊδεύουν και το περιθωριοποιούν (π.χ. ο τρελός του χωριού) κι έτσι ο αποκλίνων, από παράγοντας που απειλεί τη συνοχή μιας ομάδας, γίνεται παράγοντας που ενισχύει την συσπείρωσή της. Ομοίως και στη σχολική κοινωνία το «διαφορετικό» πάντοτε γίνεται στόχος. Οποιοδήποτε ανθρώπινο γνώρισμα, είτε εξωτερικό, είτε εσωτερικό, όπως το χρώμα του δέρματος, η εθνικότητα, το φύλο, το βάρος, η προφορά, η σχολική επίδοση, η κοινωνική συστολή… αποτελεί αιτία εκφοβιστικών και βίαιων συμπεριφορών. Γενικότερα καταλυτικό ρόλο διαδραματίζουν τα ατομικά χαρακτηριστικά των παιδιών, οι στάσεις της οικογένειας τους, τα γνωρίσματα του σχολικού περιβάλλοντος, το ψυχολογικό κλίμα και οι παιδαγωγικές πολιτικές του σχολείου, η κυρίαρχη στάση του εκπαιδευτικού συστήματος, της κοινωνίας, της κάθε οικογένειας απέναντι στη βία, ο έκδηλος ρατσισμός… και το κυριότερο τα κοινωνικά ζητήματα και προβλήματα, που ενισχύουν τις αντικοινωνικές συμπεριφορές. Ο σχολικός εκφοβισμός ωστόσο ξεκινά πρωταρχικώς μέσα από την οικογένεια κι ακολούθως εκδηλώνεται στο σχολικό πλαίσιο. Το οικογενειακό κλίμα αποτελεί τη βασική μονάδα της εμπειρίας κάθε νέου ανθρώπου και συνεπώς η πηγή της ανάπτυξης επιθετικής συμπεριφοράς πρέπει να αναζητηθεί στην οικογένεια. Η ενδοσχολική βία είναι ένα φαινόμενο που απασχολεί όλο και περισσότερους γονείς και εκπαιδευτικούς. Στο επιστημονικό άρθρο που θα διαβάσετε θα σας λυθούν πολλές απορίες, και θα κατανοήσετε την ψυχολογία του θύματος και πως θα πρέπει να αντιδράσετε στα φαινόμενα του “μπούλινγκ, και της ενδοσχολικής βίας…

            Τέλος  θα  ήθελα  να  συμπληρώσω  πως στο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε το πρωί της Παρασκευή 13/2/2015 με τη συμμετοχή 850 μαθητών της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, τίμησαν με την παρουσία τους ο Υπουργός Εσωτερικών & Διοικητικής Ανασυγκρότησης, και ο Αναπληρωτής Υπουργός Εσωτερικών & Διοικητικής Ανασυγκρότησης σε θέματα Προστασίας του Πολίτη. Η διοργάνωση περιελάμβανε δύο θεματικές ενότητες και συγκεκριμένα:

 1η ενότητα - «Το λόγο έχουν τα παιδιά μας!» . Στο συνέδριο αυτό το λόγο είχαν τα παιδιά, που ενημέρωσαν τους συμμαθητές τους για το Διαδίκτυο και τους κινδύνους του, προκειμένου αυτοί με τη σειρά τους να μεταφέρουν τις χρήσιμες πληροφορίες και τη γνώση που απέκτησαν στους φίλους τους, αλλά και στους γονείς τους. Τονίστηκε ότι το Διαδίκτυο είναι «ΦΩΣ», καθώς έχει μόνο 2% αρνητικά και 98% θετικά. Για τα αρνητικά, τα παιδιά μπορούν να απευθύνονται στη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, μέσω του τηλεφωνικού αριθμού 11188 ή το CyberAlert.

2η ενότητα - «Το Διαδίκτυο στη ζωή μας » , στο πλαίσιο της οποίας αναπτύχθηκαν οι δυνατότητες που παρέχονται μέσω του διαδικτύου, αποτελώντας πηγή γνώσης, μάθησης, επικοινωνίας, διασκέδασης, ενημέρωσης. Σκοπός της ενότητας ήταν να αναδειχθεί η σημαντικότητα του Διαδικτύου στην καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου.

Χρήστος  Μπέργκες